Vayu Purana · Verses 26-2
//sūta uvāca//
aho vismayanīyāni rahasyāni mahāmate/
tvayoktāni yathātattvaṃ lokānugrahakāraṇāt
tatra vai saṃśayo mahyamavatā (vā) reṣu śūlinaḥ/
kiṃ kāraṇaṃ mahādevaḥ kaliṃ prāpya sudāruṇam/
hitvā yugāni pūrvāṇi avatāraṃ karoti vai
asminmanvantare caiva prāpte vaivasvate prabho/
avatāraṃ kathañcakre etadicchāmi veditum
na te'styaviditaṃ kiñcidiha loke paratra ca/
bhaktānāmupadeśārthaṃ vinayāt pṛcchato mama/
kathayasva mahāprājña yadi śrāvyaṃ mahāmatam
//lomaśa uvāca//
evaṃ pṛṣṭo'tha bhagavān vāyurlokahite rataḥ/
idamāha mahātejā vāyurlokanamaskṛtaḥ
etadghuptatamaṃ loke yanmāntvaṃ paripṛcchasi/
tatsarvaṃ śrṛṇu gādheya ucyamānaṃ yathākramam
purā hyekārṇave vṛtte divye varṣasahasrake/
sraṣṭukāmaḥ prajā brahmā cintayāmāsa duḥśitaḥ
tasya cintayamānasya prādurbhūtaḥ kumārakaḥ/
divyagandhaḥ sudhāpekṣī divyāṃ śrutimudīrayan
aśabdasparśarūpāntāmagandhāṃ rasavarjjitām/
śrutiṃ hyudīrayan devo yāmavindaccaturmmukhaḥ
tatastu dhyānasaṃyuktastapa āsthāya bhairavam/
cintayāmāsa manasā tritayaṃ ko'nvayantviti
tasya cintayamānasya prādurbhūtaṃ tadakṣaram/
aśabdasparśarūpañca rasagandhavivarjjitam
athottamaṃ sa lokeṣu svamūrttiñcāpi paśyati/
dhyāyanvai sa tadā devamathainaṃ paśyate punaḥ
taṃ śvetamatha raktañca pītaṃ kṛṣṇaṃ tadā punaḥ/
varṇasthaṃ tatra paśyeta na strī na ca napuṃsakam
tatsarvaṃ suciraṃ jñātvā cintayan hi tadakṣaram /
tasya cintayamānasya kaṇṭhāduttiṣṭhate'kṣaraḥ
ekamātro mahāghoṣaḥ śvetavarṇaḥ sunirmalaḥ/
sa oṅkāro bhavedvedaḥ akṣaraṃ vai maheśvaraḥ
tataścintayamānasya tvakṣaraṃ vai svayambhuvaḥ/
prādurbhūtantu raktantu sa devaḥ prathamaḥ smṛtaḥ
ṛgvedaṃ prathamaṃ tasya tvagnimīḻe purohitam/
etāṃ dṛṣṭvā ṛcaṃ brahmā cintayāmāsa vai punaḥ/
tadakṣaraṃ mahātejāḥ kimetaditi lokakṛt
tasya cintayamānasya tasminnatha maheśvaraḥ /
dvimātramakṣaraṃ jajñe īśitvena dvimātrikam
tataḥ punardvimātraṃ tu cintayāmāsa cākṣaram/
prādurbhūtaṃ ca raktaṃ tacchedane gṛhya sā yajuḥ
iṣe tvorjjetvā vāyavastha devo vaḥ savitā punaḥ/
ṛgveda ekamātrastu dvimātrantu yajuḥ smṛtam
tato vedaṃ dvimātraṃ tu dṛṣṭvā caiva tadakṣaram/
dvimātraṃ cintayan brahma tvakṣaraṃ punarīśvaraḥ
tasya cintayamānasya coṅkāraḥ sambabhūva ha/
tatastadakṣaraṃ brahmā oṅkāraṃ samacintayat
athāpaśyattataḥ pītāmṛcaṃ caiva samutthitām/
agna āyāhi vītaye gṛṇāno havyadātaye
tatastu sa mahātejā dṛṣṭvā vedānupasthitān/
cintayitvā ca bhagavāṃstrisandhyaṃ yatrrirakṣaram/
trivarṇaṃ yat triṣavaṇamoṅkāraṃ brahmasaṃjñitam
tataśvaiva trisaṃyogāt trivarṇaṃ tu tadakṣaram/
lakṣyālakṣyapradṛśyaṃ ca sahitaṃ tridivaṃ trikam
trimātraṃ tripadaṃ caiva triyogaṃ caiva śāśvatam/
tasmāttadakṣaraṃ brahmā cintayāmāsa vai prabhuḥ
tasmāttadakṣaraṃ so'tha brahmarūpaṃ svayambhuvaḥ/
caturddaśamukhaṃ devaṃ paśyate dīptatejasam/
tamoṅkāraṃ sa kṛtvādau vijñeyaḥ sa svayambhuvaḥ
caturmukhamukhāttasmādajāyanta caturddaśa/
nānāvarṇāḥ svarā divyamādyaṃ tacca tadakṣaram/
tasmāt triṣaṣṭivarṇā vai akāraprabhavāḥ smṛtāḥ
tataḥ sādhāraṇārthāya varṇānāntu svayambhuvaḥ/
akārarūpa ādau tu sthitaḥ sa prathamaḥ svaraḥ
tatastebhyaḥ svarebhyastu caturddaśa mahāmukhāḥ/
manavaḥ samprasūyante divyā manvantare svarāḥ
caturddaśamukho yaśca akāro brahmasaṃjñitaḥ/
brahmakalpaḥ samākhyātaḥ sarvavarṇaḥ prajāpatiḥ
mukhāttu prathamāttasya manuḥ svāyambhuvaḥ smṛtaḥ/
akārastu sa vijñeyaḥ śvetavarṇaḥ svayambhuvaḥ
dvitīyāttu mukhāttasya ākāro vai mukhaḥ smṛtaḥ/
nāmnā svārociṣo nāma varṇaḥ pāṇḍura ucyate
tṛtīyāttu mukhāttasya ikāro yajuṣāṃ varaḥ/
yajurmayaḥ sa cādityo yajurvedo yataḥ smṛtaḥ
īkāraḥ sa manurjñeyo raktavarṇaḥ pratāpavān/
tataḥ kṣatraṃ pravarttanta tasmādraktastu kṣatriyaḥ
caturthāttu mukhāttasya ukāraḥ svara ucyate/
varṇatastu smṛtastāmraḥ sa manustāmasaḥ smṛtaḥ
pañcamāttu mukhāttasya ūkāro nāma jāyate/
pītako varṇataścaiva manuścāpi cariṣṇavaḥ
tataḥ ṣaṣṭhānmukhāttasya oṅkāraḥ kapilaḥ smṛtaḥ/
variṣṭhaśca tataḥ ṣaṣṭho vijayaḥ sa mahātapāḥ
saptamāttu mukhāttasya tato vaivasvato manuḥ/
ṛkāraśca svarastatra varṇataḥ kuṣṇa ucyate
aṣṭamāttu mukhāttasya ṝkāraḥ śyāmavarṇataḥ/
śyāmākṣarasavarṇaśca tataḥ sāvarṇirucyate
mukhāttu navamāttasya lṛkāro navamaḥ smṛtaḥ/
dhūmro vai varṇataścāpi dhūmrasva manurucyate
daśamāttu mukhāttasya lṛkāraḥ prabhurucyate/
samaścaiva savarṇaśca babhau sāvarṇiko manuḥ
mukhādekādaśāttasya ekāro manurucyate/
piśaṅgo varṇataścaiva piśaṅgo varṇa ucyate
dvādaśāttu mukhāttasya aikāro nāma ucyate/
piśaṅgo bhasmavarṇābhaḥ piśaṅgo manurucyate
trayodaśānmukhāttasya okāro varṇa ucyate/
pañcavarṇasamāyukta okāro varṇa uttamaḥ
caturddaśamukhāttasya aukāro varṇa ucyate/
karbūro varṇataścaiva manuḥ sāvarṇirucyate
ityete manavaścaiva svarā varṇāśca kalpataḥ/
vijñeyā hi yathātattvaṃ svarato varṇatastathā
parasparasavarṇāśca svarā yasmād vṛtā hi vai /
tasmātteṣāṃ savarṇatvādanvayastu prakīrtitaḥ
savarṇāḥ sadṛśāścaiva yasmājjātāstu kalpajāḥ/
tasmāt prajānāṃ loke'smin savarṇāḥ sarvasandhayaḥ
bhaviṣyanti yathāśailaṃ varṇāśca nyāyato'rthataḥ/
abhyāsātsandhayaścaiva tasmājjñeyāḥ svarā iti
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte svarotpattirnāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ
Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0