Vayu Purana · Chapter 25

pūrvvācāryyamataṃ buddhvā pravakṣyāmyanupūrvvaśaḥ/
triṃśataṃ vai alaṅkārāṃstān me nigadataḥ śrṛṇu

alaṅkārāstu vaktavyāḥ svaiḥsvairvarṇaiḥ prahetavaḥ/
saṃsthānayogaiśca tathā pādānāṃ cānvavekṣayā

vākyārthapadayogārthairalaṅkārasya pūraṇam/
padāni gītakasyāhuḥ purastāt pṛṣṭhato'thavā

sthānāni trīṇi jānīyāduraḥkaṇṭhaśirastathā/
eteṣu triṣu sthāneṣu pravṛtto vidhiruttamaḥ

catvāraḥ prakṛtau varṇāḥ pravicāraścaturvidhaḥ/
vikalpamaṣṭadhā caiva devāḥ ṣoḍaśadhā viduḥ

sthāyī varṇaḥ prasaṃcārī tṛtīyamavarohaṇam/
ārohaṇaṃ caturthantu varṇaṃ varṇavido viduḥ

tatraikaḥ saṃcarasthāyī sacarāstacarībhavan/
atha rohaṇavarṇānāmavarohaṃ vinirdiśet

ārohaṇena cārohavarṇaṃ varṇavido viduḥ/
eteṣāmeva varṇānāmalaṅkārānnibodhata

alaṅkārāstu catvāraḥ sthāpanī kramarejinaḥ/
pramādaścāpramādaśca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam

visvaroṣṭrakalāścaiva sthānādekāntaraṃ gatāḥ/
āvarttasyākramotpattī dve kāryye parimāṇataḥ

kumāramaparaṃ vidyādvistaraṃ vamanaṃ gatam/
eṣa vai cāpyapāṅgastu kutārekaḥ kalādhikaḥ

śyenastvekāntare jātaḥ kalāmātrāntare sthitaḥ/
tasmiṃścaiva svare vṛddhistiṣṭhate tadvilakṣaṇā

śyenastu aparohastu uttaraḥ parikīrttitaḥ/
kalākalapramāṇācca sa bindurnāma cāyate

bindurekakalā kāryā varṇāntasthāyinī bhavet/
viparyayasvaro'pi syādyasya durghaṭito'pi na

ekāntarā tu vādyantu ṣaḍjataḥ paramaḥ svaraḥ/
ākṣepāskandanaṃ kāryyaṃ kākasyevoccapuṣkalam

santārau tau tu sañcāryau kāryaṃ vā kāraṇaṃ tathā/
ākṣiptamavarohyāpi prokṣamadyantathaiva ca

dvādaśañca kalāsthānamekāntaragatantataḥ/
preṅkholitamalaṅkāramevaṃ svarasamanvitam

svarasaṃkrāmakāccaiva tataḥ proktantu puṣkalam/
prakṣiptameva kalayā pādānītarayorbhavet

dvikalaṃ vā yathā bhūtaṃ yattad hrāsitamucyate/
uccārādvisvarārūḍhā tathā cāṣṭasvarāntaram

yastu syādavaroho vā tārato mandrato'pi vā/
ekāntarahitā hyete tameva svaramantataḥ

makṣipracchedano nāma catuṣkalagaṇaḥ smṛtaḥ/
alaṅkārā bhavantyete triṃśadye vai prakīrttitāḥ/
varṇasthānaprayogeṇa kalāmātrā pramāṇataḥ

saṃsthānañca pramāṇaṃ ca vikāro lakṣaṇantathā/
caturvidhamidaṃ jñeyamalaṅkāraprayojanam

yathātmano hyalaṅkāro viparyasto'tigarhitaḥ/
varṇamevāpyalaṃkarttuṃ viṣamaṃ hyātmasambhavāt

nānābharaṇasaṃyogādyathā nāryā vibhūṣaṇam/
varṇasya caivālaṅkāro viparyasto'tigarhitaḥ

na pāde kuṇḍale dṛṣṭe na kaṇṭhe rasanā yathā/
evameva hyalaṅkāro viparyasto vigarhitaḥ

kriyamāṇo'pyalaṅkāro rāgaṃ yaścaiva darśayet/
yathoddiṣṭasya mārgasya karttavyasya vidhīyate

lakṣaṇaṃ paryyavasthāpi varṇikābhiḥ pravarttanam/
yāthātathyena vakṣyāmi māsedbhavamukhodbhave

trayoviṃśatyaśītistu teṣāmetadviparyayaḥ/
ṣaḍjapakṣo'pi tattvādau madhyo hīnasvaro bhavet

ṣaḍjamadhyamayoścaiva grāmayoḥ paryyapastathā/
mānoyottaramandrasya ṣaḍevātrāvikasya ca

svarālaṃpratyayaścaiva sarvveṣāṃ pratyayaḥ smṛtaḥ/
anugamya bahirgītaṃ vijñātaṃ pañcadaivatam

gorūpāṇāṃ purastāttu madhyamāṃśastu paryyayaḥ/
tayorvibhāgo gītānāṃ lāvaṇyamārgasaṃsthitaḥ

anuṣaṅgaṃ mayoddiṣṭaṃ svasārañca svarāntaram/
paryyayaḥ saṃpravartteta saptasvarapadakramam

gāndhārāṃśena gīyante catvāri mandrakāṇi ca/
pañcamo madhyamaścaiva dhaivate tu niṣādajaiḥ/
ṣaḍjarṣabhaiśca jānīmo mandrakeṣveva nāntare

dve cāparāntike vidyāddhayaśullāṣṭakasya tu/
prākṛte vaiṇavaiścaiva gāndhārāṃśe prayujyate

padasya tu trayaṃ rūpaṃ saptarūpantu kauśikam/
gāndhārāṃśena kārtsnyena paryayasya vidhiḥ smṛtaḥ /
evañcaiva kramoddiṣṭo madhyamāṃśasya madhyamaḥ

yāni gītāni proktāni rūpeṇa tu viśeṣataḥ/
tattu saptasvaraṃ kāryyaṃ saptarūpañca kauśikam

aṅgadarśanamityāhurmāne dve samake tathā/
dvitīyabhāvācaraṇā mātrā nābhipratiṣṭhitā

uttare ca prakṛtyevaṃ mātrā tallīyate tathā /
hantāraḥ piṇḍako yatra mātrāyāṃ nātivarttate

pādenaikena mātrāyāṃ pādonāmati vīraṇā/
saṃkhyāyāścopahananaṃ tatra yānamiti smṛtam

dvitīyaṃ pādabhaṅgañca graheṇābhipratiṣṭhitam/
pūrvvamaṣṭatṛtīye tu dvitīyaṃ cāparītake

arddhena pādasāmyasya pādabhāgācca pañcake/
pādabhāgaṃ sapādaṃ tu prakṛtyāmapi saṃsthitam

caturthamuttare caiva madravatyāṃ ca madrake/
madrake dakṣiṇasyāpi yathoktā varttate kalā

pūrvvamevānuyogantu dvitīyā buddhiriṣyate/
pādau cāharaṇaṃ cāsmat pāraṃ nātra vidhīyate

ekatvamupayogasya dvayoryaddhi dvijottama/
anekasamavāyastu patākāhariṇaṃ smṛtam

tisṝṇāṃ caiva vṛttīnāṃ vṛttau vṛttā ca dakṣiṇā/
aṣṭau tu samavāyāste sauvīrā mūrcchanā tathā/
kuśatyanuttaraḥ satyaṃ sapta sattvasvaraṃ tu yaḥ

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte gītālaṅkāranirddeśo nāma paṃcaviṃśo'dhyāyaḥ