વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 25

પૂર્વ્વાચાર્ય્યમતં બુદ્ધ્વા પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વ્વશઃ।
ત્રિંશતં વૈ અલઙ્કારાંસ્તાન્ મે નિગદતઃ શ્રૃણુ

અલઙ્કારાસ્તુ વક્તવ્યાઃ સ્વૈઃસ્વૈર્વર્ણૈઃ પ્રહેતવઃ।
સંસ્થાનયોગૈશ્ચ તથા પાદાનાં ચાન્વવેક્ષયા

વાક્યાર્થપદયોગાર્થૈરલઙ્કારસ્ય પૂરણમ્।
પદાનિ ગીતકસ્યાહુઃ પુરસ્તાત્ પૃષ્ઠતોઽથવા

સ્થાનાનિ ત્રીણિ જાનીયાદુરઃકણ્ઠશિરસ્તથા।
એતેષુ ત્રિષુ સ્થાનેષુ પ્રવૃત્તો વિધિરુત્તમઃ

ચત્વારઃ પ્રકૃતૌ વર્ણાઃ પ્રવિચારશ્ચતુર્વિધઃ।
વિકલ્પમષ્ટધા ચૈવ દેવાઃ ષોડશધા વિદુઃ

સ્થાયી વર્ણઃ પ્રસંચારી તૃતીયમવરોહણમ્।
આરોહણં ચતુર્થન્તુ વર્ણં વર્ણવિદો વિદુઃ

તત્રૈકઃ સંચરસ્થાયી સચરાસ્તચરીભવન્।
અથ રોહણવર્ણાનામવરોહં વિનિર્દિશેત્

આરોહણેન ચારોહવર્ણં વર્ણવિદો વિદુઃ।
એતેષામેવ વર્ણાનામલઙ્કારાન્નિબોધત

અલઙ્કારાસ્તુ ચત્વારઃ સ્થાપની ક્રમરેજિનઃ।
પ્રમાદશ્ચાપ્રમાદશ્ચ તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

વિસ્વરોષ્ટ્રકલાશ્ચૈવ સ્થાનાદેકાન્તરં ગતાઃ।
આવર્ત્તસ્યાક્રમોત્પત્તી દ્વે કાર્ય્યે પરિમાણતઃ

કુમારમપરં વિદ્યાદ્વિસ્તરં વમનં ગતમ્।
એષ વૈ ચાપ્યપાઙ્ગસ્તુ કુતારેકઃ કલાધિકઃ

શ્યેનસ્ત્વેકાન્તરે જાતઃ કલામાત્રાન્તરે સ્થિતઃ।
તસ્મિંશ્ચૈવ સ્વરે વૃદ્ધિસ્તિષ્ઠતે તદ્વિલક્ષણા

શ્યેનસ્તુ અપરોહસ્તુ ઉત્તરઃ પરિકીર્ત્તિતઃ।
કલાકલપ્રમાણાચ્ચ સ બિન્દુર્નામ ચાયતે

બિન્દુરેકકલા કાર્યા વર્ણાન્તસ્થાયિની ભવેત્।
વિપર્યયસ્વરોઽપિ સ્યાદ્યસ્ય દુર્ઘટિતોઽપિ ન

એકાન્તરા તુ વાદ્યન્તુ ષડ્જતઃ પરમઃ સ્વરઃ।
આક્ષેપાસ્કન્દનં કાર્ય્યં કાકસ્યેવોચ્ચપુષ્કલમ્

સન્તારૌ તૌ તુ સઞ્ચાર્યૌ કાર્યં વા કારણં તથા।
આક્ષિપ્તમવરોહ્યાપિ પ્રોક્ષમદ્યન્તથૈવ ચ

દ્વાદશઞ્ચ કલાસ્થાનમેકાન્તરગતન્તતઃ।
પ્રેઙ્ખોલિતમલઙ્કારમેવં સ્વરસમન્વિતમ્

સ્વરસંક્રામકાચ્ચૈવ તતઃ પ્રોક્તન્તુ પુષ્કલમ્।
પ્રક્ષિપ્તમેવ કલયા પાદાનીતરયોર્ભવેત્

દ્વિકલં વા યથા ભૂતં યત્તદ્ હ્રાસિતમુચ્યતે।
ઉચ્ચારાદ્વિસ્વરારૂઢા તથા ચાષ્ટસ્વરાન્તરમ્

યસ્તુ સ્યાદવરોહો વા તારતો મન્દ્રતોઽપિ વા।
એકાન્તરહિતા હ્યેતે તમેવ સ્વરમન્તતઃ

મક્ષિપ્રચ્છેદનો નામ ચતુષ્કલગણઃ સ્મૃતઃ।
અલઙ્કારા ભવન્ત્યેતે ત્રિંશદ્યે વૈ પ્રકીર્ત્તિતાઃ।
વર્ણસ્થાનપ્રયોગેણ કલામાત્રા પ્રમાણતઃ

સંસ્થાનઞ્ચ પ્રમાણં ચ વિકારો લક્ષણન્તથા।
ચતુર્વિધમિદં જ્ઞેયમલઙ્કારપ્રયોજનમ્

યથાત્મનો હ્યલઙ્કારો વિપર્યસ્તોઽતિગર્હિતઃ।
વર્ણમેવાપ્યલંકર્ત્તું વિષમં હ્યાત્મસમ્ભવાત્

નાનાભરણસંયોગાદ્યથા નાર્યા વિભૂષણમ્।
વર્ણસ્ય ચૈવાલઙ્કારો વિપર્યસ્તોઽતિગર્હિતઃ

ન પાદે કુણ્ડલે દૃષ્ટે ન કણ્ઠે રસના યથા।
એવમેવ હ્યલઙ્કારો વિપર્યસ્તો વિગર્હિતઃ

ક્રિયમાણોઽપ્યલઙ્કારો રાગં યશ્ચૈવ દર્શયેત્।
યથોદ્દિષ્ટસ્ય માર્ગસ્ય કર્ત્તવ્યસ્ય વિધીયતે

લક્ષણં પર્ય્યવસ્થાપિ વર્ણિકાભિઃ પ્રવર્ત્તનમ્।
યાથાતથ્યેન વક્ષ્યામિ માસેદ્ભવમુખોદ્ભવે

ત્રયોવિંશત્યશીતિસ્તુ તેષામેતદ્વિપર્યયઃ।
ષડ્જપક્ષોઽપિ તત્ત્વાદૌ મધ્યો હીનસ્વરો ભવેત્

ષડ્જમધ્યમયોશ્ચૈવ ગ્રામયોઃ પર્ય્યપસ્તથા।
માનોયોત્તરમન્દ્રસ્ય ષડેવાત્રાવિકસ્ય ચ

સ્વરાલંપ્રત્યયશ્ચૈવ સર્વ્વેષાં પ્રત્યયઃ સ્મૃતઃ।
અનુગમ્ય બહિર્ગીતં વિજ્ઞાતં પઞ્ચદૈવતમ્

ગોરૂપાણાં પુરસ્તાત્તુ મધ્યમાંશસ્તુ પર્ય્યયઃ।
તયોર્વિભાગો ગીતાનાં લાવણ્યમાર્ગસંસ્થિતઃ

અનુષઙ્ગં મયોદ્દિષ્ટં સ્વસારઞ્ચ સ્વરાન્તરમ્।
પર્ય્યયઃ સંપ્રવર્ત્તેત સપ્તસ્વરપદક્રમમ્

ગાન્ધારાંશેન ગીયન્તે ચત્વારિ મન્દ્રકાણિ ચ।
પઞ્ચમો મધ્યમશ્ચૈવ ધૈવતે તુ નિષાદજૈઃ।
ષડ્જર્ષભૈશ્ચ જાનીમો મન્દ્રકેષ્વેવ નાન્તરે

દ્વે ચાપરાન્તિકે વિદ્યાદ્ધયશુલ્લાષ્ટકસ્ય તુ।
પ્રાકૃતે વૈણવૈશ્ચૈવ ગાન્ધારાંશે પ્રયુજ્યતે

પદસ્ય તુ ત્રયં રૂપં સપ્તરૂપન્તુ કૌશિકમ્।
ગાન્ધારાંશેન કાર્ત્સ્ન્યેન પર્યયસ્ય વિધિઃ સ્મૃતઃ ।
એવઞ્ચૈવ ક્રમોદ્દિષ્ટો મધ્યમાંશસ્ય મધ્યમઃ

યાનિ ગીતાનિ પ્રોક્તાનિ રૂપેણ તુ વિશેષતઃ।
તત્તુ સપ્તસ્વરં કાર્ય્યં સપ્તરૂપઞ્ચ કૌશિકમ્

અઙ્ગદર્શનમિત્યાહુર્માને દ્વે સમકે તથા।
દ્વિતીયભાવાચરણા માત્રા નાભિપ્રતિષ્ઠિતા

ઉત્તરે ચ પ્રકૃત્યેવં માત્રા તલ્લીયતે તથા ।
હન્તારઃ પિણ્ડકો યત્ર માત્રાયાં નાતિવર્ત્તતે

પાદેનૈકેન માત્રાયાં પાદોનામતિ વીરણા।
સંખ્યાયાશ્ચોપહનનં તત્ર યાનમિતિ સ્મૃતમ્

દ્વિતીયં પાદભઙ્ગઞ્ચ ગ્રહેણાભિપ્રતિષ્ઠિતમ્।
પૂર્વ્વમષ્ટતૃતીયે તુ દ્વિતીયં ચાપરીતકે

અર્દ્ધેન પાદસામ્યસ્ય પાદભાગાચ્ચ પઞ્ચકે।
પાદભાગં સપાદં તુ પ્રકૃત્યામપિ સંસ્થિતમ્

ચતુર્થમુત્તરે ચૈવ મદ્રવત્યાં ચ મદ્રકે।
મદ્રકે દક્ષિણસ્યાપિ યથોક્તા વર્ત્તતે કલા

પૂર્વ્વમેવાનુયોગન્તુ દ્વિતીયા બુદ્ધિરિષ્યતે।
પાદૌ ચાહરણં ચાસ્મત્ પારં નાત્ર વિધીયતે

એકત્વમુપયોગસ્ય દ્વયોર્યદ્ધિ દ્વિજોત્તમ।
અનેકસમવાયસ્તુ પતાકાહરિણં સ્મૃતમ્

તિસૄણાં ચૈવ વૃત્તીનાં વૃત્તૌ વૃત્તા ચ દક્ષિણા।
અષ્ટૌ તુ સમવાયાસ્તે સૌવીરા મૂર્ચ્છના તથા।
કુશત્યનુત્તરઃ સત્યં સપ્ત સત્ત્વસ્વરં તુ યઃ

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ગીતાલઙ્કારનિર્દ્દેશો નામ પંચવિંશોઽધ્યાયઃ