Vayu Purana · Verses 21-2
// sūta uvāca //
ṛṣīṇāmagnikalpānāṃ naimiṣāraṇyavāsinām /
ṛṣiḥ śrutidharaḥ prājñaḥ sāvarṇirnnāma nāmataḥ
teṣāṃ sopyagrato bhūtvā vāyuṃ vākyaviśāradaḥ/
sātatyaṃ tatra kurvantaṃ priyārthe satrayājinām/
vinayenopasaṃgamya papraccha sa mahādyutim
//sāvarṇiruvāca //
vibho purāṇasaṃ baddhāṃ kathāṃ vai vedasaṃmitām/
śrotumicchāmahe samyak prasādātsarvadarśinaḥ
hiraṇyagarbho bhagavān lalāṭānnīlalohitam/
kathaṃ tattejasaṃ devaṃ labdhavān putramātmanaḥ
kathaṃ ca bhagavān jajñe brahmā kamalasaṃbhavaḥ/
rudratvaṃ caiva sarvasya svātmajasya kathaṃ punaḥ
kathaṃ ca viṣṇo rudreṇa sārddhaṃ prītiranuttamā/
sarve viṣṇumayā devā sarve viṣṇumayā gaṇāḥ
na ca viṣṇusamā kācidgatiranyā vidhīyate/
ityevaṃ satataṃ devā gāyante nātra saṃśayaḥ/
bhavasya sakathaṃ nityaṃ praṇāmaṃ kurute hariḥ
//sūta uvāca //
evamukte tu bhagavān vāyuḥ sāvarṇimabravīt/
aho sādhu tvayā sādho pṛṣṭaḥ praśno hyanuttamaḥ
bhavasya putrajanmatvaṃ brahmaṇaḥ so'bhavadyathā/
brahmaṇaḥ padma yonitvaṃ rudratvaṃ śaṃkarasya ca
dvābhyāmapi ca samprītir
viṣṇoścaiva bhavasya ca /
yaccāpi kurute nityaṃ praṇāmaṃ śaṃkarasya ca/
vistareṇānupūrvyācca śrṛṇuta bruvato mama
manvantarasya saṃhāre paścimasya mahātmanaḥ/
āsīttu saptamaḥ kalpaḥ padmo nāma dvijottama/
vārāhaḥ sāmpratasteṣāṃ tasya vakṣyāmi vistaram
//sāvarṇiruvāca//
kiyatā caiva kālena kalpaḥ sambhavate katham/
kiṃ ca pramāṇaṃ kalpasya tatra prabrūhi pṛcchatām
//vāyuruvāca//
manvantarāṇāṃ saptānāṃ kālasaṃkhyā yathākramam/
pravakṣyāmi samāsena bruvato me nibodhata
koṭīnāṃ dve sahasre vai aṣṭau koṭiśatāni ca /
dviṣaṣṭiśca tathā koṭyo niyutāni ca saptatiḥ/
kalpārddhasya tu saṃkhyāyāmetat sarvamudāhṛtam
pūrvoktau ca guṇacchedau varṣāgraṃ labdamādiśet /
śataṃ caiva tu koṭīnāṃ koṭīnāmaṣṭasaptatiḥ/
dve ca śatasahasre tu navatirniyutāni ca
mānuṣeṇa pramāṇena yāvadvaivasvatāntaram/
eṣa kalpastu vijñeyaḥ kalpārddhadviguṇīkṛtaḥ
anāgatānāṃ saptānāmetadeva yathākramam/
pramāṇaṃ kālasaṃkhyāyā vijñeyaṃ matamaiśvaram
niyutānyaṣṭapañcāśattathā'śītiśatāni ca/
caturaśītiścavānyāni prayutāni pramāṇataḥ
saptarṣayo manuścaiva devāścendrapurogamāḥ/
etat kālasya vijñeyaṃ varṣāgrantu pramāṇataḥ
evaṃ manvantaraṃ teṣāṃ mānuṣāntaḥ prakīrttitaḥ/
praṇavāntāśacava ye devāḥ sādhyā devagaṇāśca ye/
viśvedevāśacava ye nityāḥ kalpaṃ jīvanti te gaṇāḥ
ayaṃ yo varttate kalpo vārāhaḥ sa tu kīrttyate/
yasmin svāyambhuvādyāśca manavaśca caturddaśa
//ṛṣaya ūcuḥ//
kasmādvārāhakalpoyaṃ nāmataḥ parikīrtitaḥ/
kasmācca kāraṇāddevo varāha iti kīrttyate
ko vā varāho bhagavān kasya yoniḥ kimātmakaḥ/
varāhaḥ kathamutpanna etadicchāma veditum
//vāyuruvāca//
varāhastu yathotpanno yasminnarthe ca kalpitaḥ/
vārāhaśca yathā kalpaḥ kalpatvaṃ kalpanā ca yā
kalpayorantaraṃ yacca tasya cāsya ca kalpitam/
tatsarvaṃ sampravakṣyāmi yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam
bhavastu prathamaḥ kalpo lokādau prathitaḥ purā/
jñātavyo bhagavānatra hyānandaḥ sāmprataḥ svayam
brahmasthānamidaṃ divyaṃ prāptaṃ vā divyasambhavam/
dvitīyastu bhuvaḥ kalpastṛtīyastapa ucyate
bhavaścaturtho vijñeyaḥ paṃcamo rambha eva ca/
ṛtukalpastathā ṣaṣṭhaḥ saptamastu kratuḥ smṛtaḥ
aṣṭamastu bhavedvahnirnavamo havyavahanaḥ/
sāvitro daśamaḥ kalpo bhuvastvekādaśaḥ smṛtaḥ
uśiko dvādaśastatra kuśikastu trayodaśaḥ/
caturddaśastu gandharvo gandharvo yatra vai svaraḥ/
utpannastu yathā nādo gandharvā yatra cotthitāḥ
ṛṣabhastu tataḥ kalpo jñeyaḥ paṃcadaśo dvijāḥ/
ṛṣayo yatra sambhūtāḥ svaro lokamanoharaḥ
ṣaḍjastu ṣoḍaśaḥ kalpaḥ ṣaḍjanā yatra carṣayaḥ/
śiśiraśca vasantaśca nidāgho varṣa eva ca
śaraddhemanta ityete mānasā brahmaṇaḥ sutāḥ/
utpannāḥ ṣaḍja saṃsiddhāḥ putrāḥ kalpe tu ṣoḍaśe
yasmājjātaiśca taiḥ ṣaḍabhiḥ sadyo jāto maheśvaraḥ/
tasmāt samutthitaḥ ṣaḍjaḥ svarastūdadhisannibhaḥ
tataḥ saptadaśaḥ kalpo mārjālīya iti smṛtaḥ/
mārjjālīyaṃ tu tat karma yasmādbrāhmamakalpayat
tatastu madhyamo nāma kalpo'ṣṭādaśa ucyate/
yasmiṃstu madhyamo nāma svaro dhaivatapūjitaḥ /
utpannaḥ sarvabhūteṣu madhyamo vai svayaṃbhuvaḥ
tatastvekonaviṃśastu kalpo vairājakaḥ smṛtaḥ/
vairājo yatra bhagavān munurvai brahmaṇaḥ sutaḥ
tasya putrastu dharmātmā dadhīcirnnāma dhārmikaḥ/
prajāpatirmahātejā babhūva tridaśeśvaraḥ
akāmayata gāyatrī yajamānaṃ prajāpatim/
tasmājjajñe svaraḥ srigdhaḥ putrastasya dadhīcinaḥ
tato viṃśatimaḥ kalpo niṣādaḥ parikīrttitaḥ/
prajāpatistu taṃ dṛṣṭvā svayambhūprabhavaṃ tadā/
virarāma prajāḥ sraṣṭuṃ niṣādastu tapo'tapat
divyaṃ varṣasahasrantu nirāhāro jitendriyaḥ/
tamuvāca mahāṃtejā brahmā lokapitāmahaḥ
ūrddhvabāhuṃ tapoglānaṃ duḥkhitaṃ kṣutpipāsitam/
niṣīdetyabravīdenaṃ putraṃ śāntaṃ pitāmahaḥ/
tasmānniṣādaḥ sambhūtaḥ svarastu sa niṣādavān
ekaviṃśatimaḥ kalpo vijñeyaḥ pañcamo dvijāḥ/
prāṇo'pānaḥ samānaśca udāno vyāna eva ca
brahmaṇo mānasāḥ putrāḥ pañcaite brahmaṇaḥ samāḥ/
taistvarthavādibhiryuktairvāgbhiriṣṭo maheśvaraḥ
yasmātparigatairgītaḥ pañcabhistairmahātmabhiḥ/
svarastu pañcamaḥ snigdhaḥ tasmātkalpastu pañcamaḥ
dvāviṃśastu tathā kalpo vijñeyo meghavāhanaḥ/
yatra viṣṇurmahābāhurmegho bhūtvā maheśvaram/
divyaṃ varṣasahasrantu avahat kṛttivāsasam
tasya niḥśvasamānasya bhārākāntasya vai mukhāt/
nirjagāma mahākāyaḥ kālo lokaprakāśanaḥ/
yastvayaṃ paṭhyate viprairviṣṇurvai kaśyapātmajaḥ
trayoviṃśatimaḥ kalpo vijñeyaścintakastathā/
prajāpatisutaḥ śrīmān citiśca mithunañca tau
dhyāyato brahmaṇaścaiva yasmāccintā samutthitā/
tasmāttu cintakaḥ so vai kalpaḥ proktaḥ svayambhuvā
caturviṃśatimaścāpi hyākūtiḥ kalpa ucyate/
ākūtiśca tathā devī mithunaṃ sambabhūva ha
prajāḥ sraṣṭuṃ tathākūtiṃ yasmādāha prajāpatiḥ/
tasmāt sa puruṣo jñeya ākūtiḥ kalpasaṃjñitaḥ
pañcaviṃśatimaḥ kalpo vijñātiḥ parikīrttitaḥ/
vijñātiśca tathā devī mithunaṃ samprasūyate
dhyāyataḥ putrakāmasya manasyadhyātmasaṃjñitam/
vijñātaṃ vai samāsena vijñātistu tataḥ smṛtaḥ
ṣaḍviṃśastu tataḥ kalpo mana ityabhidhīyate/
devī ca śāṅkarī nāma mithunaṃ samprasūyate
prajā vai cintamānasya sraṣṭukāmasya vai tadā/
yasmāt prajāsambhavanādutpannastu svayambhuvā /
tasmāt prajāsambhavanādbhāvanāsambhavaḥ smṛtaḥ
saptaviṃśatimaḥ kalpo bhāvo vai kalpasaṃjñitaḥ/
paurṇamāsī tathā devī mithunaṃ samapadyata
prajā vai sraṣṭukāmasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ/
dhyāyatastu paraṃ dhyānaṃ paramātmānamīśvaram
agnistu maṇḍalībhūtvā raśmijālasamāvṛtaḥ /
bhuvandivañcaviṣṭabhya dīpyate sa mahāvapuḥ
tato varṣasahasrānte sampūrṇe jyotimaṇḍale/
āviṣṭayā sahotpannamapaśyat sūryamaṇḍalam
yasmādadṛśyo bhūtānāṃ brahmaṇā parameṣṭhinā/
dṛṣṭastu bhagavān devaḥ sūryyaḥ sampūrṇamaṇḍalaḥ
sarvve yogāśca mantrāśca maṇḍalena sahotthitāḥ/
yasmāt kalpo hyayaṃ dṛṣṭastasmāttaṃ darśa mucyate
yasmānmanasi sampūrṇo brahamaṇaḥ parameṣṭhinaḥ/
purā vai bhagavān somaḥ paurṇamāsī tataḥ smṛtā
tasmāttu parvadarśe vai paurṇamāsañca yogibhiḥ/
ubhayoḥ pakṣayorjyeṣṭhamātmano hitakāmyayā
darśañca paurṇamāsañca ye yajanti dvijātayaḥ/
na teṣāṃ punarāvṛttirbrahmalokāt kadācana
yo'nāhitāgniḥ prayato vīrādhvānaṃ gatopi vā /
samādhāya manastīvraṃ mantramuccārayecchanaiḥ
tvamagne rudro asuro mahī divastvaṃ śarvvo mārutaṃ pṛṣṭa īśiṣe/ *
tvaṃ pāśagandharvvaśiṣaṃ pūṣā vidhattapāsinā/
ityeva mantraṃ manasā samyaguccārayeddvijaḥ/
agniṃ praviśate yastu rudralokaṃ sa gacchati
somaścāgnistu bhagavān kālo rudra iti śrutiḥ/
tasmādyaḥ praviśedagniṃ sa rudrānna nivarttate
aṣṭāviṃśatimaḥ kalpo bṛhadityabhisaṃjñitaḥ/
brahmaṇaḥ putrakāmasya sraṣṭhukāmasya vai prajāḥ/
dhyāyamānasya manasā bṛhatsāma rathantaram
yasmāttatra samutpanno bṛhataḥ sarvvatomukhaḥ/
tasmāttu bṛhataḥ kalpo vijñeyastattvacintakaiḥ
aṣṭāśītisahasrāṇāṃ yojanānāṃ pramāṇataḥ /
rathantarantuvijñeyaṃ paramaṃ sūryyamaṇḍalam/
tasmādaṇḍantu vijñeyamabhedyaṃ sūryamaṇḍalam
yatsūryyamaṇḍalañcāpi bṛhatsāma tu bhidyate/
bhitvā caivaṃ dvijā yānti yogātmāno dṛḍhavratāḥ/
saṅghātamupanītāśca anye kalpā rathantare
ityetattu mayā proktaṃ citramadhyātmadarśanam/
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kalpānāṃ vistaraṃ śubham
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte kalpanirūpaṇaṃ nāmaikaviṃśodhyāyaḥ
Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0