વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 21-2

॥ સૂત ઉવાચ ॥
ઋષીણામગ્નિકલ્પાનાં નૈમિષારણ્યવાસિનામ્ ।
ઋષિઃ શ્રુતિધરઃ પ્રાજ્ઞઃ સાવર્ણિર્ન્નામ નામતઃ

તેષાં સોપ્યગ્રતો ભૂત્વા વાયું વાક્યવિશારદઃ।
સાતત્યં તત્ર કુર્વન્તં પ્રિયાર્થે સત્રયાજિનામ્।
વિનયેનોપસંગમ્ય પપ્રચ્છ સ મહાદ્યુતિમ્

॥સાવર્ણિરુવાચ ॥
વિભો પુરાણસં બદ્ધાં કથાં વૈ વેદસંમિતામ્।
શ્રોતુમિચ્છામહે સમ્યક્ પ્રસાદાત્સર્વદર્શિનઃ

હિરણ્યગર્ભો ભગવાન્ લલાટાન્નીલલોહિતમ્।
કથં તત્તેજસં દેવં લબ્ધવાન્ પુત્રમાત્મનઃ

કથં ચ ભગવાન્ જજ્ઞે બ્રહ્મા કમલસંભવઃ।
રુદ્રત્વં ચૈવ સર્વસ્ય સ્વાત્મજસ્ય કથં પુનઃ

કથં ચ વિષ્ણો રુદ્રેણ સાર્દ્ધં પ્રીતિરનુત્તમા।
સર્વે વિષ્ણુમયા દેવા સર્વે વિષ્ણુમયા ગણાઃ

ન ચ વિષ્ણુસમા કાચિદ્ગતિરન્યા વિધીયતે।
ઇત્યેવં સતતં દેવા ગાયન્તે નાત્ર સંશયઃ।
ભવસ્ય સકથં નિત્યં પ્રણામં કુરુતે હરિઃ

॥સૂત ઉવાચ ॥
એવમુક્તે તુ ભગવાન્ વાયુઃ સાવર્ણિમબ્રવીત્।
અહો સાધુ ત્વયા સાધો પૃષ્ટઃ પ્રશ્નો હ્યનુત્તમઃ

ભવસ્ય પુત્રજન્મત્વં બ્રહ્મણઃ સોઽભવદ્યથા।
બ્રહ્મણઃ પદ્મ યોનિત્વં રુદ્રત્વં શંકરસ્ય ચ

દ્વાભ્યામપિ ચ સમ્પ્રીતિર્
વિષ્ણોશ્ચૈવ ભવસ્ય ચ ।
યચ્ચાપિ કુરુતે નિત્યં પ્રણામં શંકરસ્ય ચ।
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યાચ્ચ શ્રૃણુત બ્રુવતો મમ

મન્વન્તરસ્ય સંહારે પશ્ચિમસ્ય મહાત્મનઃ।
આસીત્તુ સપ્તમઃ કલ્પઃ પદ્મો નામ દ્વિજોત્તમ।
વારાહઃ સામ્પ્રતસ્તેષાં તસ્ય વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્

॥સાવર્ણિરુવાચ॥
કિયતા ચૈવ કાલેન કલ્પઃ સમ્ભવતે કથમ્।
કિં ચ પ્રમાણં કલ્પસ્ય તત્ર પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્

॥વાયુરુવાચ॥
મન્વન્તરાણાં સપ્તાનાં કાલસંખ્યા યથાક્રમમ્।
પ્રવક્ષ્યામિ સમાસેન બ્રુવતો મે નિબોધત

કોટીનાં દ્વે સહસ્રે વૈ અષ્ટૌ કોટિશતાનિ ચ ।
દ્વિષષ્ટિશ્ચ તથા કોટ્યો નિયુતાનિ ચ સપ્તતિઃ।
કલ્પાર્દ્ધસ્ય તુ સંખ્યાયામેતત્ સર્વમુદાહૃતમ્

પૂર્વોક્તૌ ચ ગુણચ્છેદૌ વર્ષાગ્રં લબ્દમાદિશેત્ ।
શતં ચૈવ તુ કોટીનાં કોટીનામષ્ટસપ્તતિઃ।
દ્વે ચ શતસહસ્રે તુ નવતિર્નિયુતાનિ ચ

માનુષેણ પ્રમાણેન યાવદ્વૈવસ્વતાન્તરમ્।
એષ કલ્પસ્તુ વિજ્ઞેયઃ કલ્પાર્દ્ધદ્વિગુણીકૃતઃ

અનાગતાનાં સપ્તાનામેતદેવ યથાક્રમમ્।
પ્રમાણં કાલસંખ્યાયા વિજ્ઞેયં મતમૈશ્વરમ્

નિયુતાન્યષ્ટપઞ્ચાશત્તથાઽશીતિશતાનિ ચ।
ચતુરશીતિશ્ચવાન્યાનિ પ્રયુતાનિ પ્રમાણતઃ

સપ્તર્ષયો મનુશ્ચૈવ દેવાશ્ચેન્દ્રપુરોગમાઃ।
એતત્ કાલસ્ય વિજ્ઞેયં વર્ષાગ્રન્તુ પ્રમાણતઃ

એવં મન્વન્તરં તેષાં માનુષાન્તઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ।
પ્રણવાન્તાશચવ યે દેવાઃ સાધ્યા દેવગણાશ્ચ યે।
વિશ્વેદેવાશચવ યે નિત્યાઃ કલ્પં જીવન્તિ તે ગણાઃ

અયં યો વર્ત્તતે કલ્પો વારાહઃ સ તુ કીર્ત્ત્યતે।
યસ્મિન્ સ્વાયમ્ભુવાદ્યાશ્ચ મનવશ્ચ ચતુર્દ્દશ

॥ઋષય ઊચુઃ॥
કસ્માદ્વારાહકલ્પોયં નામતઃ પરિકીર્તિતઃ।
કસ્માચ્ચ કારણાદ્દેવો વરાહ ઇતિ કીર્ત્ત્યતે

કો વા વરાહો ભગવાન્ કસ્ય યોનિઃ કિમાત્મકઃ।
વરાહઃ કથમુત્પન્ન એતદિચ્છામ વેદિતુમ્

॥વાયુરુવાચ॥
વરાહસ્તુ યથોત્પન્નો યસ્મિન્નર્થે ચ કલ્પિતઃ।
વારાહશ્ચ યથા કલ્પઃ કલ્પત્વં કલ્પના ચ યા

કલ્પયોરન્તરં યચ્ચ તસ્ય ચાસ્ય ચ કલ્પિતમ્।
તત્સર્વં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ યથાદૃષ્ટં યથાશ્રુતમ્

ભવસ્તુ પ્રથમઃ કલ્પો લોકાદૌ પ્રથિતઃ પુરા।
જ્ઞાતવ્યો ભગવાનત્ર હ્યાનન્દઃ સામ્પ્રતઃ સ્વયમ્

બ્રહ્મસ્થાનમિદં દિવ્યં પ્રાપ્તં વા દિવ્યસમ્ભવમ્।
દ્વિતીયસ્તુ ભુવઃ કલ્પસ્તૃતીયસ્તપ ઉચ્યતે

ભવશ્ચતુર્થો વિજ્ઞેયઃ પંચમો રમ્ભ એવ ચ।
ઋતુકલ્પસ્તથા ષષ્ઠઃ સપ્તમસ્તુ ક્રતુઃ સ્મૃતઃ

અષ્ટમસ્તુ ભવેદ્વહ્નિર્નવમો હવ્યવહનઃ।
સાવિત્રો દશમઃ કલ્પો ભુવસ્ત્વેકાદશઃ સ્મૃતઃ

ઉશિકો દ્વાદશસ્તત્ર કુશિકસ્તુ ત્રયોદશઃ।
ચતુર્દ્દશસ્તુ ગન્ધર્વો ગન્ધર્વો યત્ર વૈ સ્વરઃ।
ઉત્પન્નસ્તુ યથા નાદો ગન્ધર્વા યત્ર ચોત્થિતાઃ

ઋષભસ્તુ તતઃ કલ્પો જ્ઞેયઃ પંચદશો દ્વિજાઃ।
ઋષયો યત્ર સમ્ભૂતાઃ સ્વરો લોકમનોહરઃ

ષડ્જસ્તુ ષોડશઃ કલ્પઃ ષડ્જના યત્ર ચર્ષયઃ।
શિશિરશ્ચ વસન્તશ્ચ નિદાઘો વર્ષ એવ ચ

શરદ્ધેમન્ત ઇત્યેતે માનસા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ।
ઉત્પન્નાઃ ષડ્જ સંસિદ્ધાઃ પુત્રાઃ કલ્પે તુ ષોડશે

યસ્માજ્જાતૈશ્ચ તૈઃ ષડભિઃ સદ્યો જાતો મહેશ્વરઃ।
તસ્માત્ સમુત્થિતઃ ષડ્જઃ સ્વરસ્તૂદધિસન્નિભઃ

તતઃ સપ્તદશઃ કલ્પો માર્જાલીય ઇતિ સ્મૃતઃ।
માર્જ્જાલીયં તુ તત્ કર્મ યસ્માદ્બ્રાહ્મમકલ્પયત્

તતસ્તુ મધ્યમો નામ કલ્પોઽષ્ટાદશ ઉચ્યતે।
યસ્મિંસ્તુ મધ્યમો નામ સ્વરો ધૈવતપૂજિતઃ ।
ઉત્પન્નઃ સર્વભૂતેષુ મધ્યમો વૈ સ્વયંભુવઃ

તતસ્ત્વેકોનવિંશસ્તુ કલ્પો વૈરાજકઃ સ્મૃતઃ।
વૈરાજો યત્ર ભગવાન્ મુનુર્વૈ બ્રહ્મણઃ સુતઃ

તસ્ય પુત્રસ્તુ ધર્માત્મા દધીચિર્ન્નામ ધાર્મિકઃ।
પ્રજાપતિર્મહાતેજા બભૂવ ત્રિદશેશ્વરઃ

અકામયત ગાયત્રી યજમાનં પ્રજાપતિમ્।
તસ્માજ્જજ્ઞે સ્વરઃ સ્રિગ્ધઃ પુત્રસ્તસ્ય દધીચિનઃ

તતો વિંશતિમઃ કલ્પો નિષાદઃ પરિકીર્ત્તિતઃ।
પ્રજાપતિસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા સ્વયમ્ભૂપ્રભવં તદા।
વિરરામ પ્રજાઃ સ્રષ્ટું નિષાદસ્તુ તપોઽતપત્

દિવ્યં વર્ષસહસ્રન્તુ નિરાહારો જિતેન્દ્રિયઃ।
તમુવાચ મહાંતેજા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ

ઊર્દ્ધ્વબાહું તપોગ્લાનં દુઃખિતં ક્ષુત્પિપાસિતમ્।
નિષીદેત્યબ્રવીદેનં પુત્રં શાન્તં પિતામહઃ।
તસ્માન્નિષાદઃ સમ્ભૂતઃ સ્વરસ્તુ સ નિષાદવાન્

એકવિંશતિમઃ કલ્પો વિજ્ઞેયઃ પઞ્ચમો દ્વિજાઃ।
પ્રાણોઽપાનઃ સમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ

બ્રહ્મણો માનસાઃ પુત્રાઃ પઞ્ચૈતે બ્રહ્મણઃ સમાઃ।
તૈસ્ત્વર્થવાદિભિર્યુક્તૈર્વાગ્ભિરિષ્ટો મહેશ્વરઃ

યસ્માત્પરિગતૈર્ગીતઃ પઞ્ચભિસ્તૈર્મહાત્મભિઃ।
સ્વરસ્તુ પઞ્ચમઃ સ્નિગ્ધઃ તસ્માત્કલ્પસ્તુ પઞ્ચમઃ

દ્વાવિંશસ્તુ તથા કલ્પો વિજ્ઞેયો મેઘવાહનઃ।
યત્ર વિષ્ણુર્મહાબાહુર્મેઘો ભૂત્વા મહેશ્વરમ્।
દિવ્યં વર્ષસહસ્રન્તુ અવહત્ કૃત્તિવાસસમ્

તસ્ય નિઃશ્વસમાનસ્ય ભારાકાન્તસ્ય વૈ મુખાત્।
નિર્જગામ મહાકાયઃ કાલો લોકપ્રકાશનઃ।
યસ્ત્વયં પઠ્યતે વિપ્રૈર્વિષ્ણુર્વૈ કશ્યપાત્મજઃ

ત્રયોવિંશતિમઃ કલ્પો વિજ્ઞેયશ્ચિન્તકસ્તથા।
પ્રજાપતિસુતઃ શ્રીમાન્ ચિતિશ્ચ મિથુનઞ્ચ તૌ

ધ્યાયતો બ્રહ્મણશ્ચૈવ યસ્માચ્ચિન્તા સમુત્થિતા।
તસ્માત્તુ ચિન્તકઃ સો વૈ કલ્પઃ પ્રોક્તઃ સ્વયમ્ભુવા

ચતુર્વિંશતિમશ્ચાપિ હ્યાકૂતિઃ કલ્પ ઉચ્યતે।
આકૂતિશ્ચ તથા દેવી મિથુનં સમ્બભૂવ હ

પ્રજાઃ સ્રષ્ટું તથાકૂતિં યસ્માદાહ પ્રજાપતિઃ।
તસ્માત્ સ પુરુષો જ્ઞેય આકૂતિઃ કલ્પસંજ્ઞિતઃ

પઞ્ચવિંશતિમઃ કલ્પો વિજ્ઞાતિઃ પરિકીર્ત્તિતઃ।
વિજ્ઞાતિશ્ચ તથા દેવી મિથુનં સમ્પ્રસૂયતે

ધ્યાયતઃ પુત્રકામસ્ય મનસ્યધ્યાત્મસંજ્ઞિતમ્।
વિજ્ઞાતં વૈ સમાસેન વિજ્ઞાતિસ્તુ તતઃ સ્મૃતઃ

ષડ્‌વિંશસ્તુ તતઃ કલ્પો મન ઇત્યભિધીયતે।
દેવી ચ શાઙ્કરી નામ મિથુનં સમ્પ્રસૂયતે

પ્રજા વૈ ચિન્તમાનસ્ય સ્રષ્ટુકામસ્ય વૈ તદા।
યસ્માત્ પ્રજાસમ્ભવનાદુત્પન્નસ્તુ સ્વયમ્ભુવા ।
તસ્માત્ પ્રજાસમ્ભવનાદ્ભાવનાસમ્ભવઃ સ્મૃતઃ

સપ્તવિંશતિમઃ કલ્પો ભાવો વૈ કલ્પસંજ્ઞિતઃ।
પૌર્ણમાસી તથા દેવી મિથુનં સમપદ્યત

પ્રજા વૈ સ્રષ્ટુકામસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ।
ધ્યાયતસ્તુ પરં ધ્યાનં પરમાત્માનમીશ્વરમ્

અગ્નિસ્તુ મણ્ડલીભૂત્વા રશ્મિજાલસમાવૃતઃ ।
ભુવન્દિવઞ્ચવિષ્ટભ્ય દીપ્યતે સ મહાવપુઃ

તતો વર્ષસહસ્રાન્તે સમ્પૂર્ણે જ્યોતિમણ્ડલે।
આવિષ્ટયા સહોત્પન્નમપશ્યત્ સૂર્યમણ્ડલમ્

યસ્માદદૃશ્યો ભૂતાનાં બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના।
દૃષ્ટસ્તુ ભગવાન્ દેવઃ સૂર્ય્યઃ સમ્પૂર્ણમણ્ડલઃ

સર્વ્વે યોગાશ્ચ મન્ત્રાશ્ચ મણ્ડલેન સહોત્થિતાઃ।
યસ્માત્ કલ્પો હ્યયં દૃષ્ટસ્તસ્માત્તં દર્શ મુચ્યતે

યસ્માન્મનસિ સમ્પૂર્ણો બ્રહમણઃ પરમેષ્ઠિનઃ।
પુરા વૈ ભગવાન્ સોમઃ પૌર્ણમાસી તતઃ સ્મૃતા

તસ્માત્તુ પર્વદર્શે વૈ પૌર્ણમાસઞ્ચ યોગિભિઃ।
ઉભયોઃ પક્ષયોર્જ્યેષ્ઠમાત્મનો હિતકામ્યયા

દર્શઞ્ચ પૌર્ણમાસઞ્ચ યે યજન્તિ દ્વિજાતયઃ।
ન તેષાં પુનરાવૃત્તિર્બ્રહ્મલોકાત્ કદાચન

યોઽનાહિતાગ્નિઃ પ્રયતો વીરાધ્વાનં ગતોપિ વા ।
સમાધાય મનસ્તીવ્રં મન્ત્રમુચ્ચારયેચ્છનૈઃ

ત્વમગ્ને રુદ્રો અસુરો મહી દિવસ્ત્વં શર્વ્વો મારુતં પૃષ્ટ ઈશિષે। *
ત્વં પાશગન્ધર્વ્વશિષં પૂષા વિધત્તપાસિના।
ઇત્યેવ મન્ત્રં મનસા સમ્યગુચ્ચારયેદ્દ્વિજઃ।
અગ્નિં પ્રવિશતે યસ્તુ રુદ્રલોકં સ ગચ્છતિ

સોમશ્ચાગ્નિસ્તુ ભગવાન્ કાલો રુદ્ર ઇતિ શ્રુતિઃ।
તસ્માદ્યઃ પ્રવિશેદગ્નિં સ રુદ્રાન્ન નિવર્ત્તતે

અષ્ટાવિંશતિમઃ કલ્પો બૃહદિત્યભિસંજ્ઞિતઃ।
બ્રહ્મણઃ પુત્રકામસ્ય સ્રષ્ઠુકામસ્ય વૈ પ્રજાઃ।
ધ્યાયમાનસ્ય મનસા બૃહત્સામ રથન્તરમ્

યસ્માત્તત્ર સમુત્પન્નો બૃહતઃ સર્વ્વતોમુખઃ।
તસ્માત્તુ બૃહતઃ કલ્પો વિજ્ઞેયસ્તત્ત્વચિન્તકૈઃ

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણાં યોજનાનાં પ્રમાણતઃ ।
રથન્તરન્તુવિજ્ઞેયં પરમં સૂર્ય્યમણ્ડલમ્।
તસ્માદણ્ડન્તુ વિજ્ઞેયમભેદ્યં સૂર્યમણ્ડલમ્

યત્સૂર્ય્યમણ્ડલઞ્ચાપિ બૃહત્સામ તુ ભિદ્યતે।
ભિત્વા ચૈવં દ્વિજા યાન્તિ યોગાત્માનો દૃઢવ્રતાઃ।
સઙ્ઘાતમુપનીતાશ્ચ અન્યે કલ્પા રથન્તરે

ઇત્યેતત્તુ મયા પ્રોક્તં ચિત્રમધ્યાત્મદર્શનમ્।
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કલ્પાનાં વિસ્તરં શુભમ્

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે કલ્પનિરૂપણં નામૈકવિંશોધ્યાયઃ