Vayu Purana · Chapter 22

ṛṣayaścaivamuktāstu paraṃ harṣamupāgatāḥ/
paraṃ śuśrūṣavo bhūyaḥ papracchustadanantaram // २२. १ //
ṛṣaya ūcuḥ //
vaṃśānāmānupūrvyeṇa rājñāñcāmitatejasām/
sthitiñcaiṣāṃ prabhāvañca brūhi naḥ paripṛcchatām

evamuktastataḥ sūtastathā'sau lomaharṣaṇaḥ/
śuśrūṣāmuttarākhyāne ṛṣīṇāṃ vākyakovidaḥ

ākhyānakuśalo bhūyaḥ paraṃ vākyamuvāca ha /
bruvato me nibodhasva ṛṣirāha yathā mama

vaṃśānāmānupūrvyeṇa rājñāñcāmitatejasām/
sthitiṃ caiṣāṃ prabhāvañca bruvato me nibedhata

varuṇasya patnī sāmudrī śunodevītyudāhṛtā /
tasyāḥ putrau kalirvaidyaḥ sutā ca surasundarī

kali putrau mahāvīryau jayaśca vijayaśca ha/
vaidyaputrau ghṛṇiścaiva muniścaiva mahābalau

prajānāmattukāmānāmanyonyasya prabhakṣiṇau/
bhakṣayitvā tāvanyonyaṃ vināśaṃ samavāpatuḥ

kaliḥ surāyāṃ sañjajñe tasya putro madaḥ smṛtaḥ /
tvāṣṭrī hiṃsā kalerbhāryyā jyeṣṭhā yā nikṛtiḥ smṛtā

asūtānyān kaleḥ putrāṃścaturaḥ puruṣādakān/
nākaṃ vighnaṃ ca vikhyātaṃ sadramaṃ vidhamantathā

aśiraskastayorvighno nākaścaivāśarīravān/
sadramaścaika hasto'bhūdvidhamaścaikapātsmṛtaḥ

sadramasya tathā patnī tāmasī pūtanā smṛtā /
revatī vidhamasyāpi tayoḥ putrāḥ sahasraśaḥ

nākasya śakuniḥ patnī vighnasya ca ayomukhī/
rākṣasāstu mahāśīrṣāḥ sandhyādvayavicāriṇaḥ

revatīpūtanāputrā naiṛtā nāmataḥ smṛtāḥ/
grahāste rākṣasāḥ sarve bālānāntu viśeṣataḥ/
skandasteṣāmadhipatirbrahmaṇo'numate prabhuḥ

bṛhaspateryā bhaginī varastrī brahmacāriṇī/
yogasiddhā jagatkṛtsnamasaktā carate sadā

prabhāsasya tu sā bhāryā vasūnāmaṣṭamasya tu/
viśvakarmā sutastasyā jātaḥ śilpiprajāpatiḥ

tvaṣṭā virājo rūpāṇāṃ dharmmapautra udāradhīḥ/
karttā śilpasahasrāṇāṃ tridaśānāñca vāstukṛt

yaḥ sarveṣāṃ vimānāni devatānāñcakāra ha/
mānuṣāścopajīvanti yasya śilpaṃ mahātmanaḥ

prahlādī viśrutā tasya tvaṣṭuḥ patnī virocanā/
virocanasya bhaginī mātā triśirasastu sā

devācāryasya mahato viśvakarmasya dhīmataḥ/
viśvakarmātmajaścaiva viśvakarmamayaḥ smṛtaḥ

sureṇuriti vikhyātā svasā tasya yavīyasī/
tvāṣṭrī sā saviturbhāryyā punaḥ saṃjñeti viśrutā

asūta tapasā sā tu manuṃ jyeṣṭhaṃ vivasvataḥ/
yamau punarasūtāsau yamañca yamunāñca ha

sā tu gatvā kurūn devī vaḍavārūpadhāriṇī/
savituścāśvarūpasya nāsikābhyāṃ tu tau smṛtau

asūta sā mahābhāgā tvantarikṣe'śvinau kila/
nāsatyañcaiva dasrañca mārttaṇḍasyātmajāvubhau

ṛṣaya ūcuḥ//
kasmānmārttaṇḍa ityeṣa vivasvānucyate budhaiḥ/
kimarthaṃ sā'śvarūpā vai nāsikābhyāmasūyata/
etadveditumicchāmastattvaṃ vibrūhi pṛcchatām

sūta uvāca//
cirotpannamatirbhinnamaṇḍaṃ tvaṣṭrā vidāritam/
dṛṣṭvā garbhavadhādbhītaḥ kaśyapo duḥśito'bhavat

aṇḍe dvidhākṛte tvaṇḍaṃ dṛṣṭvā tvaṣṭāramabravīt/
naitadaṇḍaṃ bhavānnūnaṃ mārttaṇḍastvaṃ bhavānagha

na khalvayaṃ mṛto'ṇḍe ca iti snehāt pitā'bravīt/
tasya tadvacanaṃ śrutvā nāmānvarthamudāharat

yanmārttaṇḍo bhavetyuktaḥ pitrā'ṇḍe vai dvidhā kṛte/
tasmādvivasvānmārttaṇḍaḥ purāṇajñairvibhāṣyate

tataḥ prajāḥ pravakṣyāmi mārttaṇḍasya vivasvataḥ/
vijajñe savituḥ saṃjñābhāryāyāntu trayaṃ purā

manuryavīyān sāvarṇiḥ saṃjñāyāñca tathāśvinau/
śanaiścaraśca saptaite mārttaṇḍasyātmajāḥ smṛtāḥ

vivasvān kaśyapājjajñe dākṣāyaṇyāṃ mahāyaśāḥ/
tasya bhāryā'bhavattvāṣṭrī mahādevī vivasvataḥ/
sureṇuriti vikhyātā punaḥ saṃjñeti viśrutā

sā tu bhāryā bhagavato mārttaṇḍasyātitejasaḥ/
nātuṣyadbhartṛrūpeṇa rūpayauvanaśālinī

ādityasya hi tadrūpaṃ mārttaṇḍasya hi tejasā/
gotreṣu pratiruddhaṃ vai nāti kāntamivābhavat

na khalvayaṃ mṛto hyaṇḍe iti snehāttamabravīt /
ajñānaḥ kaśyapaḥ snehānmārttaṇḍa iti cocyate

tejastvabhyadhikaṃ tasya nityameva vivasvataḥ/
yenāpi tāpayāmāsa trīllom̐kān kaśyapātmajaḥ

trīṇyapatyāni saṃjñāyāṃ janayāmāsa vai raviḥ /
dvau sutau tu mahāvīryau kanyāṃ kālindimeva ca

manurvivasvato jyeṣṭhaḥ śrāddhadevaḥ prajāpatiḥ/
tato yamo yamī caiva yamajau saṃbabhūvatuḥ

śāntavarṇantu tadrūpaṃ dṛṣṭvā saṃjñā vivasvataḥ/
asahantī svakāṃ jāyāṃ savarṇāṃ nirmame punaḥ

mahīmayī tu sā nārī tasyāśchāyāsamudgatā/
prāñjaliḥ prayatā bhūtvā punaḥ saṃjñāmabhāṣata

vadasva kiṃ mayā kāryaṃ sā saṃjñā tāmathābravīt/
ahaṃ yāsyāmi bhadrante svameva bhavanaṃ pituḥ

tvayeha bhavane mahyaṃ vastavyaṃ nirviśaṅkayā/
imau ca bālakau mahyaṃ kanyā ca varavarṇinī

bhartre vai naivamākhyeyamidaṃ bhagavate tvayā/
evamuktābravīt saṃjñāṃ saṃjñāyāḥ pārthivī tu sā

ākāśagrahaṇāddevi āśayaṃ naiva karhicit/
ākhyāsyāmi mataṃ tubhyaṃ gaccha devi svamālayam

samādhāya ca tāṃ saṃjñā tathetyuktā tayā ca sā/
tvaṣṭuḥ samīpamagamadvrīḍiteva tapasvinī

pitā tāmāgatāṃ dṛṣṭvā kruddhaḥ saṃjñāmathābravīt/
bhartuḥ samīpaṃ gaccha tvaṃ mā jugupsa divākaram

saivamuktā tadā pitrā niyuktā ca punaḥ punaḥ/
varṣāṇāntu sahasraṃ vai vasati sma piturgṛhe

bhartuḥ samīpaṃ gaccha tvaṃ niyuktā ca punaḥ punaḥ/
agamadvaḍavā bhūtvācchādya rūpamaninditā/
uttarān sā kurūn gatvā tṛṇānyatha cacāra sā

dvitīyāyāntu saṃjñāyāṃ saṃjñeyamiti cintyatām/
ādityo janayāmāsa putrāvādityavarcasau

pūrvajasya manostulyau sādṛśyena tu tau prabhū /
śrutaśravaṃ tu dharmmajñaṃ śrutakarmmāṇameva ca

śrutaśravā manuḥ so'pi sāvarṇirvaibhaviṣyati/
śrutakarmmā tu vijñeyo graho vai yaḥ śanaiścaraḥ

manurevābhavatso vai sāvarṇya iti budhyate/
saṃjñā tu pārthivī sā vai svasya putrasya vai tadā

cakārābhyadhikaṃ snehaṃ na tathā pūrvajeṣu vai/
manustaccākṣamatsarvaṃ yamastadvai na cākṣamat

bahuśo yasyamānastu sāpatnyādatiduḥkhitaḥ/
tāṃ vai roṣācca bālyācca bhāvino'rthasya vai balāt

padā santarjayāmāsa saṃjñāṃ caiva svato yamaḥ/
sā śaśāva tataḥ krodhāt savarṇā jananī yamam

padā tarjayase yasmāt pitṛbhāryāṃ yaśasvinīm/
tasmāttavaiṣa caraṇaḥ patiṣyati na saṃśayaḥ

yamastu tena śāpena bhṛśaṃ pīḍitamānasaḥ/
manunā saha dharmmātmā pituḥ sarvvaṃ nyavedayat

bhṛśaṃ śāpabhayodvignaḥ saṃjñāvākyairvinirjitaḥ/
bālyādvā yadi vā mohānmāṃ bhavāṃstrātumarhati

śapto'hamasmim̐llokeśa jananyā tapatāṃ vara/
tava prasādo nastrātuṃ hyetasmānmahato bhayāt

vivasvānevamuktastu yamaṃ provāca vai prabhuḥ/
asaṃśayaṃ putra mahadbhaviṣyaṃ tatra kāraṇam

yena tvāmāviśatkrodho dharmmajñaṃ satyavādinam/
na śakyametanmithyā tu karttuṃ māturvacastava

kṛmayo māṃsamādāya yāsyanti tu mahīṃ tava/
tataḥ pādaṃ mahāprājña punaḥ saṃprāpsyase sukham

kṛtamevaṃ vacaḥ satyaṃ mātustava bhaviṣyati/
śāpasya parihāreṇa tvaṃ ca trātā bhaviṣyasi

ādityastvabravīt saṃjñāṃ kimarthaṃ tanayeṣu vai/
tulyeṣvapyadhikaḥ sneha ekasmin kriyate tvayā

sā tatpariharantī vai nācacakṣe vivasvataḥ/
ātmanā sa samādhāya yogantathyamapaśyata

tāṃ śaptukāmo bhagavān nāśāya kupitaḥ prabhuḥ /
sā tatsarvaṃ yathātattvamācacakṣe vivasvataḥ

vivasvānatha tacchrutvā kruddhastvaṣṭāramabhyayāt/
tvaṣṭā tu taṃ yathānyāyamarcayitvā vibhāvasum

nirddagdhukāmaṃ roṣeṇa sāntvayāmāsa vai śanaiḥ/
tavātitejasā yuktamidaṃ rūpaṃ na śobhate

asahantī tu tat saṃjñā vane carati śādvale/
drakṣyate tāṃ bhavānadya svāṃ bhāryāṃ śubhacāriṇīm

ślāghyāṃ yauvanasampannāṃ yogamāsthāya gopate/
anukūlaṃ bhavedevaṃ yadi syāt samayo mataḥ

rūpaṃ vivarttayedante ādyaṃ śreṣṭhamarindama/
rūpaṃ vivasvatastvāsīttiryagūrdhvamadhastathā

tenāsau vrīḍito devo rūpeṇa tu divaspatiḥ/
tasmāttvaṣṭā sa cakraṃ tu bahumene mahātapāḥ

anujñātastatastvaṣṭā rūpanirvarttanāya tu/
tato'bhyupagamāttvaṣṭā mārttaṇḍasya vivasvataḥ

bhramimāropya tattejaḥ śātayāmāsa tasya vai/
tattu nirbhāsitantejastejasāpahṛtena tu

kāntāt kāntataraṃ draṣṭumaśubhaṃ śuśubhe tataḥ/
dadarśa yogamāsthāya svāmbhāryāṃ vaḍavāṃ tathā

adṛśyāṃ sarvabhūtānāṃ tejasā niyamena ca/
aśvarūpeṇa mārttaṇḍastāṃ mukhe samabhāvayat

maithunāya viceṣṭantī parapuṃsopaśaṅkayā/
sā tanniradhamacchukraṃ nāsikābhyāṃ vivasvataḥ

devau tasmādajāyetāmaśvinau bhiṣajāṃ varau /
nāsatyaścaiva dasraśca smṛtau dvāvaśvināviti

mārttaṇḍasya sutāvetāvaṣṭamasya prajāpateḥ/
tāntu rūpeṇa kāntena darśayāmāsa bhāskaraḥ

sā taṃ dṛṣṭvāttadā bhāryā tutoṣa ca mumoha ca/
yamastu tena śāpena bhṛśampīḍitamānasaḥ

dharmmeṇa rañjayāmāsa dharmmarājastatastu saḥ /
so'labhat karmaṇā tena śubhena paramadyutiḥ

pitṝṇāmādhipatyañca lokapālatvameva ca/
manuḥ prajāpatiścaiva sāvarṇiḥ sa mahāyaśāḥ

bhāvyasau nāgate tasmin manuḥ sāvarṇike'ntare/
merupṛṣṭhe suramye vai adyāpi carate prabhuḥ

bhrātā śanaiścarastatra grahatvaṃ sa tu labdhavān/
tvaṣṭā'nu tena rūpeṇa viṣṇoścakramakalpayat/
mahā'pratihataṃ yuddhe dānava prativāraṇe

yavīyasī tayoryā tu yamunā ca yaśasvinī/
abhavat sā saricchreṣṭhā yamunā lokabhāvinī

yastu jyeṣṭho mahātejāḥ sargo yasya tu sāmpratam/
vistaraṃ tasya vakṣyāmi manorvaivasvatasya ha

idaṃ tu janma devānāṃ śrṛṇuyādvā paṭheta vā/
vaivasvatasya putrāṇāṃ saptānāntu mahaujasām/
āpadaṃ prāpya mucyeta prāpnuyācca mahadyaśaḥ

iti śrīmahāpurāṇaai vāyuprokte śrāddhakalpe varuṇavaṃśavarṇanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ