Vayu Purana · Chapter 21

śaṃyuruvāca//
kiñciddattaṃ pitṝṇāṃ tu dhinoti vadatāṃ vara /
kiṃ hi sviccirarātrāya kiñcānantyāya kalpate

bṛhaspatiruvāca/
havīṃṣi śrāddhakāle tu yāni śrāddhavido viduḥ/
tāni me śrṛṇu sarvāṇi phalaṃ caiṣāṃ yathābalam

tilairvrīhiyavairmāṣairadbhirmūlaphalena ca/
dattena māsaṃ prīyante śrāddhena tu pitāmahāḥ

matsyaiḥ prīṇanti dvau māsau trīnmāsānhāriṇena tu/
śāśantu caturo māsān pañca prīṇāti śākunam // २१ .४ //
vārāheṇa tu ṣaṇmāsāñchāgalaṃ sāptamāsikam/
aṣṭamāsikamityuktaṃ yacca pārṣatakaṃ bhavet

rauraveṇa tu prīyante navamāsān pitāmahāḥ/
gavayasya tu māṃsena tṛptiḥ syāddaśamāsikī

kūrmasya caiva māṃsena māsānekādaśaiva tu /
śrāddhameva vijānīyādgavyaṃ saṃvatsaraṃ bhavet

tathā gavyasamāyuktaṃ pāyasaṃ madhusarpiṣā/
vadhrīṇasasya māṃsena tṛptirdvādaśavārṣikī

ānantyāya bhavedyuktaṃ khāḍgamāṃsaiḥ pitṛkṣaye/
kṛṣṇacchāgastathā godhā ānantyāyaiva kalpate

atra gāthāḥ pitṛgītāḥ kīrttayanti purāvidaḥ/
tāste'haṃ saṃpravakṣyāmi yathāvatsannibodhata

api naḥ svakule jāyādyo'nnaṃ dadyātrtrayodaśīm/
pāyasaṃ madhusarpirbhyāṃ chāyāyāṃ kuñjarasya tu

ājena sarvalohena varṣāsu ca maghāsu ca/
eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko'pi gayāṃ vrajet/
gaurīṃ vāpyudvahedbhāryyāṃ nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet

śaṃyuruvāca//
gayādīnāṃ phalaṃ tāta prabrūhi samapṛcchataḥ/
pitṝṇāṃ caiva yatpuṇyaṃ nikhilena bravīhi me

bṛhaspatiruvāca//
gayāyāmakṣayaṃ śrāddhaṃ japahomatapāṃsi ca/
pitṛṅayāhe te putra tasmāttatrākṣayaṃ smṛtam

punīyādekaviṃśantu gauryāmutpāditaḥ sutaḥ/
mātāmahāṃstu ṣaḍ‌bhūya iti tasyāḥ phalaṃ smṛtam

phalaṃ vṛṣasya vakṣyāmi gadato me nibodhata/
vṛṣotsraṣṭā punātyeva daśātītān daśāvarān

yatkiñcit spṛśyate toyairuttīrṇena jalānmahīm/
vṛṣotsarge pitṝṇāṃ tu hyakṣayaṃ sa mudāhṛtam

yadyaddhi saṃspṛśettoyaṃ lāṃgūlādibhirantataḥ/
sarvaṃ tadakṣayaṃ tasya pitṝṇāṃ nātra saṃśayaḥ

śrṛṅgaiḥ khurairvā yadbhūmimillikhatya niśaṃ vṛṣaḥ/
madhukulyāḥ pitṝṃstasya akṣayāstā bhavanti vai

sahasranalvamātreṇa taḍāgena yathā śrutiḥ/
tṛptistṛptiḥ pitṝṇāṃ vai tadvṛṣasyādhikocyate

yo dadāti guḍhairmiśrāṃstilān vai śrāddhakarmaṇi/
madhunā madhumiśrān vā akṣayaṃ sarvameva tat

०
bṛhaspatiruvāca//
na brāhmaṇān parīkṣeta sadā deye tu mānavaḥ/
daive karmaṇi pitrye ca śrūyate vai parīkṣaṇam

sarvavedavratasnātāḥ paṅktīnāṃ pāvanā dvijāḥ/
ye ca bhāṣya vido mukhyā ye ca vyākaraṇe ratāḥ

adhīyate purāṇaṃ ca dharmmaśāstraṃ tathaiva ca/
triṇāciketapañcāgnistrisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit

brahmadeya sutaścaiva chandogo jyeṣṭhasāmagaḥ/
puṇyeṣu yeṣu tīrtheṣu abhiṣekakṛtavratāḥ

mukhyeṣu yeṣu satreṣu bhavantyavabhṛthaśrutāḥ/
ye ca sadyovratā nityaṃ svakarmaniratāśca ye

akrodhanāḥ śāntiparāstān vai śrāddhe nimantrayet/
ye cāpi nityaṃ daśasu sukṛteṣu vyavasthitāḥ

eteṣu dattamakṣayyamete vai paṅktipāvanāḥ/
śraddheyā brāhmaṇā ye tu yogadharmmamanuvratāḥ

dharmāśramavariṣṭhāste havyakavyeṣu te varāḥ/
trayo'pi pūjitāstena brahmaviṣṇu maheśvarāḥ

pitṛbhiḥ saha lokāśca yo hyetān pūjayennaraḥ/
pavitrāṇā pavitrañca maṅgalānāṃ ca maṅgalam

prathamaḥ sarvadharmāṇāṃ yogadharmo nigadyate /
apāṅkteyāṃstu vakṣyāmi gadato me nibodhata

kitavo madyapo yakṣmī paśupālo nirākṛtiḥ/
grāmapreṣyo vārddhuṣiko gāyano vaṇijastathā

agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī/
samudrayāyī duścarmā tailikaḥ kūṭakārakaḥ

pitrā vivadamānaśca yasya copapatirgṛhe/
abhiśastastathā stenaḥ śilpairyaścopajīvati

sūjakaḥ parvakārī ca yastu mitreṣu druhyati/
gaṇayācanakaścaiva nāstiko vedavarjitaḥ

unmattaḥ ṣaṇḍakaśaṭhau bhrūṇahā gurutalpagaḥ /
bhiṣak‌jīvaḥ praiṣaṇikaḥ parastrīṃ yaśca gacchati

vikrīṇāti ca yo brahma vratāni ca tapāṃsi ca/
naṣṭaṃ syānnāstike dattaṃ kṛtaghne caiva śaṃsake

yacca vāṇijake caiva neha nāmutra tadbhavet/
nikṣepahāriṇe caiva kitave vedanindake

tathā vāṇijake caiva kāruke dharmmavarjite/
nindan krīṇāti paṇyāni vikrīṇaṃśca praśaṃsati

anṛtasya samāvāso na vaṇik śrāddhamarhati/
bhasma nīva hutaṃ havyaṃ dattaṃ paunarbhave dvije

ṣaṣṭiṃ kāṇaḥ śataṃ ṣaṇḍaḥ śvitrī yāvat prapaśyati/
pāparogī sahasrasya dāturnāśayate phalam

bhraśyate satphalāttasmāddātā yasya tu bāliśaḥ/
yo veṣṭitaśirā bhuṅkte yo bhuṅkte dakṣiṇāmukhaḥ

sopānatkaśca yo bhuṅkte yacca dadyāttiraskṛtam /
sarvaṃ tadasurendrāṇāṃ brahmā bhāgamakalpayat

śvānaśca yātudhānāśca nāvekṣeran kathañcana/
tasmātparivṛtiṃ dadyāttilaiścānvavakīrayan

rākṣasānāṃ tilāḥ proktāḥ śunāṃ parivṛtistathā/
darśanātsūkaro hanti pakṣapātena kukkuṭaḥ

rajasvalānusparśena kruddho yaśca prayacchati/
yasya mitraprade yāni śrāddhāni ca havīṃṣi ca/
na prīṇāti pitṝn devān svargaṃ na ca sa gacchati

nadītīreṣu ramyeṣu saritsu ca sarassu ca/
vivikteṣu ca prīyante datteneha pitāmahāḥ

na cāśruṃ pātayejjātu na yukto vācamīrayet/
na ca kurvīta bhuñjāno hyanyo'nyaṃ matsarastadā

apasavye kṛte tena vidhivaddarbhapāṇinā /
pitryamānidhanaṃ kāryamevaṃ prīṇāti vai pitṝn

anumatyādito viprānagnau kuryādyathāvidhi/
pitṝṇāṃ nirvvapedbhūmau śūrpe vā darbhasaṃstare

śuklapakṣasya pūrvvāhne śrāddhaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ/
kṛṣṇapakṣe'parāhne tu rauhiṇaṃ na vilaṅghayet

evamete mahātmāno mahā yogā mahaujasaḥ/
sadā vai pitaraḥ pūjyā draṣṭāro deśakālayoḥ

pitṛbhaktirato nityaṃ yogaṃ prāpnotyanuttamam/
dhyānena mokṣaṃ gacchanti hitvā karma śubhāśubham

yajñahetoryaduddhṛtya mohayitvā jagattadā/
guhāyāṃ nihataṃ yogaṃ kaśyapena mahātmanā

amṛtaṃ guhyamṛddhṛtya yogaṃ yogavidāṃ vara/
proktaṃ sanatkumāreṇa mahattaddharmmaśāśvatam

devānāṃ paramaṃ guhyamṛṣīṇāṃ ca parāyaṇam/
pitṛbhaktyā prayatnena pitṛbhaktaiśca nityaśaḥ

tañca yogaṃ samāsena pitṛbhaktastu kṛtsnaśaḥ/
prayatnātprāpnuyāttatra sarvameva na saṃśayaḥ

yasmai śrāddhāni deyāni yacca dattaṃ mahāphalam/
yeṣu vāpyakṣayaṃ śrāddhaṃ tīrthaṣu ca nadīṣu ca /
yeṣu ca svargamāpnoti tatte proktaṃ sasaṃgraham

bṛhaspatiruvāca//
śrutvaivaṃ śrāddhakalpaṃ tu yo'sūyāṃ kurute naraḥ/
sa majjennarake ghore nāstikastamasāvṛtaḥ

mahārogāvasāyastu sa yaḥ saṃyatamānasaḥ/
vedāśramānmuktacittaḥ kumbhīkā nadhigacchati/
jihvācchedaṃ stenametya prāpnuyustena caiva ha

sīdanti te sāgare loṣṭabhūtā yogadviṣaḥ sthāsyante yāvadurvvī /
tasmācchrāddhe dharmma uddiṣṭa eṣa nityaṃ kāryaḥ śraddadhānena puṃsā

parivādo na karttavyo yogināṃ ca viśeṣataḥ/
parivādāt kṛmirbhūtvā tatraiva parivarttate

yogaṃ parivadedyastu dhyānināṃ mokṣakāraṇam/
sa gacchennarakaṃ ghoraṃ śrotā yaśca na saṃśayaḥ

āvṛtaṃ tamasā sarvaṃ narakaṃ ghoradarśanam/
yogīśvaraparī vādānniścayaṃ yāti mānavaḥ

yogeśvarāṇāmākrośaṃ śrṛṇuyādyo yatātmanām/
sa hi kālaṃ ciraṃ majjet kumbhīpāke na saṃśayaḥ

manasā karmaṇā vācā dveṣaṃ yogiṣu varjjayet/
pretyānyaṃ tatphalaṃ bhuṅkte iha caiva na saṃśayaḥ

na pārago vindati pāramātmanastrilokamadhye carati svakarmabhiḥ/
ṛco yajuḥsāmatadaṅgapārago vikārameva hyanavāpya sīdati

vikārapāraḥ prakṛteśca pāragastrayī guṇānāṃ triguṇāntapāragā/
tattvañcaturviṃśatiyo gapāragaṃ sa pārago yastvayanāntapāragaḥ

kṛtsnaṃ yathā tattvavisargamātmanastathaiva bhūyaḥ pralayaṃ sadātmanaḥ/
pratyāharedyogabalena yogavit sa sarvapārakramayānagocaraḥ

vedasya veditā yo vai vedyaṃ vindati yogavit/
taṃ vai vedavidaṃ prāhustaṃ prāhurvedapāragam

vedyaṃ ca veditavyaṃ ca viditvā vai yathāvidhi/
evaṃ vedavidaṃ prāhustato'nye vedacintakāḥ

yajñān vedāṃstathā kāmāñjñānāni vividhāni ca/
prāpnotyāyuḥ prajāścaiva pitṛbhakto dhanāni ca

śrāddhe yaḥ śrāddhakalpaṃ vai paścimaṃ niyataṃ paṭhet/
sarvāpyetānyavāpnoti tīrthe dānaphalāni ca

sa paṅktipāvanaścaiva dvijānāmagrabhug bhavet/
adhyāpya vā dvijān sarvān sarvān kāmānavāpnuyāt

yaścaiva śrṛṇuyānnityamānantyaṃ svargamaśnute/
anasūyo jitakrodho lobhamohavivarjitaḥ

tīrthānāṃ ca phalaṃ kṛtsnaṃ dānādīnāṃ tathaiva ca/
mokṣopāyo hyayaṃ śreṣṭhaḥ svargopāyo hyayaṃ paraḥ /
iha cāpi parā tuṣṭistasmātkurvīta yatnataḥ

imaṃ vidhiṃ yo hi paṭhedatandritaḥ samāhitaḥ saṃsadi parvasandhiṣu /
apatyabhāgbhavati pareṇa tejasā divau kasāṃ sa vrajate salokatām

yena proktastvayaṃ kalpo namastasmai svayambhuve/
mahāyogeśvarebhyaśca sadā ca praṇato hyaham

ityetepitara stāta devānāmapi devatāḥ/
saptasveteṣu te nityaṃ sthāneṣu pitaro'vyathāḥ

prajāpatisutā hyete sarve caiva mahātmanaḥ/
ādyo gaṇastu yogānāṃ sa nityo yogavarddhanaḥ

dvitīyo devatānāṃ tu tṛtīyo devatā'riṇām/
śeṣāstu varṇināṃ jñeyā iti sarve prakīrtitāḥ

devāstvetān yajante vai sarveṣveteṣvavasthitāḥ/
āśramāstu yajantyetāṃścatvārastu yathākramam

varṇāścāpi yajantyetāṃścatvārastu yathāvidhi/
tathā saṅkarajātāśca mlecchāścaiva yajanti vai

pitṝṃśca yo yajedbhaktyā pitaraḥ pūjayanti tam/
pitaraḥ puṣṭhikāmasya prajākāmasya vā punaḥ/
puṣṭhiṃ prajāśca svargaṃ ca prayacchanti pitāmahāḥ

devakāryādapi sūnoḥ pitṛkāryaṃ viśiṣyate/
devatānāṃ hi pitaraḥ pūrvamāpyāyanaṃ svayam

na hi yogagatiḥ sūkṣmā pitṝṇāṃ ca parā gatiḥ/
tapasā viprakṛṣṭena dṛśyate māṃsacakṣuṣā

sarveṣāṃ rājataṃ pātramathavā rajatānvitam/
pāvanaṃ hyuttamaṃ proktaṃ devānāṃ pitṛbhiḥ saha

yeṣāṃ dāsyanti piṇḍāṃstrīn bāndhavā nāmagotrataḥ/
bhūmau kuśottarāyāñca apasavyavidhānataḥ

sarvatra varttamānāste piṇḍāḥ prīṇanti vai pitṝn/
yadāhāro bhavejjanturāhāraḥ so'sya jāyate

yathā goṣṭhe pranaṣṭāṃ vai vatso vindati mātaram /
tathā taṃ nayate mantro janturyatrāvatiṣṭhate

māna gotraṃ ca mantraśca dattamannaṃ nayanti tam/
api yoniśataṃ prāptāṃ stṛptistānanugacchati

evameṣā sthitā saṃsthā brahmaṇā parameṣṭhinā /
pitṝṇāmādisargastu lokānāmakṣayārthinām

ityete pitaro devā devāśca pitaraḥ punaḥ/
dauhitrā yajamānāśca proktāścaiva mayā'naghāḥ

lokā duhitaraścaiva dauhitrāśca sutāstathā/
dānāni saha śaucena tīrthāni ca phalāni ca

akṣayatvaṃ dvijāścaiva yāyāvaravidhistathā /
proktaṃ sarvaṃ yathānyāyaṃ yathā brahmā'bravīt purā

bṛhaspatiruvāca//
ityetadaṅgirāḥ prāha ṛṣīṇāṃ śrṛṇvatāṃ tadā/
pṛṣṭastu saṃśayaṃ sarvaṃ pitṝṇāṃ prāha saṃsadi

satre vai vitate pūrvaṃ tadā varṣasahasrike /
yasmin gṛhapatirhyāsīdbrahmā vai devatā prabhuḥ

saṃvatsaraśatānyaṃ ca tatropetā iti śrutiḥ/
ślokāścātra purā gītā ṛṣibhirbrahmavādibhiḥ

dīkṣitasya tadā satre brahmaṇaḥ paramātmanaḥ/
tatraiva jātamatyugraṃ pitṝṇāmakṣayārthinā/
lokānāṃ ca hitārthāya brahmaṇā parameṣṭinā

sūta uvāca//
evaṃ bṛhaspatiḥ pūrvaṃ pṛṣṭaḥ putrtreṇa dhīmatā/
provāca pitṛvaṃśantu yattadvaisamudāhṛtam /
ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi varuṇasya nibodhata

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte śrāddhakalpe bhinnakālikatṛptisādhanadravyaviśeṣagayā śrāddhādiphalabrāhmaṇaparīkṣādikathanaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ