Vayu Purana · Chapter 2

// uttarārddham - २
//sūta uvāca //
āsīdiyaṃ samudrāntā medinīti pariśrutā/
vasu dhārayate yasmādvasudhā tena cocyate

madhukaiṭabhayoḥ pūrvaṃ medasā saṃpariplutā/
tato'bhyupagamādrājñaḥ pṛthorvainyasya dhīmataḥ

iyañcāsīt samudrāntā medinīti pariśrutā/
duhitṛtvamanuprāptā pṛthivītyucyate tataḥ

prathitā pravibhaktā ca śobhitā ca vasundharā/
sasyākaravatī rājñā pattanākaramālinī/
cāturvarṇyasamākīrṇā rakṣitā tena dhīmatā

evaṃprabhāvo rājāsīdvainyaḥ sa nṛpasattamaḥ/
namasyaścaiva pūjyaśca bhūtagrāmeṇa sarvaśaḥ

brāhmaṇaiśca mahābhāgairvedavedāṅgapāragaiḥ/
pṛthureva namaskāryo brahmayoniḥ sanātanaḥ

pārthivaiśca mahābhāgaiḥ prārthayadbhirmahadyaśaḥ/
ādirājā na maskāryaḥ pṛthurvainyaḥ pratāpavān

yodhairapi ca saṃgrāme prārthayānairjayaṃ yudhi/
ādikarttā narāṇāṃ vai namasyaḥ pṛthureva hi

yo hi yoddhā raṇaṃ yāti kīrttayitvā pṛthuṃ nṛpam/
sa ghorarūpe saṃgrāme kṣemī tarati kīrtimān

vaiśyairapi ca rājarṣirvaiśyavṛttisamāsthitaiḥ/
pṛthureva namaskāryo vṛttidātā mahāyaśāḥ

ete vatsaviśeṣāśca dogdhāraḥ kṣīrameva ca/
pātrāṇi ca mayoktāni sarvāṇyeva yathākramam

brahmaṇā prathamaṃ dugdhā purā pṛthvī mahātmanā/
vāyuṃ kṛtvā tadā vatsaṃ bījāni vasudhātale

tataḥ svāyambhuve pūrvantadā manvantare punaḥ/
vatsaṃ svāyambhuvaṃ kṛtvā dugdhā grīṣmeṇa vai mahī

*
manau svārociṣe dugdhā mahī caitreṇa dhīmatā/
manuṃ svārociṣaṃ kṛtvā vatsaṃ sasyāni vai purā

uttame'nuttamenāpi dugdhā devabhujena tu /
manuṃ kṛtvottamaṃ vatsaṃ sarvasasyāni dhīmatā

punaśca pañcame pṛthvī tāmasasyāntare manoḥ/
dugdheyaṃ tāmasaṃ vatsaṃ kṛtvā tu balabandhunā

cāriṣṇavasya devasya saṃprāpte cāntare manoḥ/
dugdhā mahī purāṇena vatsañcāriṣṇavaṃ prati // २..१७ //
cākṣuṣe'pi ca samprāpte tadā manvantare punaḥ/
dugdhā mahī purāṇena vatsaṃ kṛtvā tu cākṣuṣam

cākṣuṣasyāntare'tīte prāpte vaivasvate punaḥ /
vainyeneyaṃ mahī dugdhā yathā te kīrtitaṃ mayā

etairdugdhā purā pṛthvī vyatīteṣvantareṣu vai/
devādibhirmanuṣyaiśca tathā bhūtādibhiśca yā

evaṃ sarveṣu vijñeyā hyatītānāgateṣviha/
devā manvantareṣvasya pṛthostu śrṛṇuta prajāḥ

pṛthostu putrau vikrāntau jajñāte'ntarddhipālinau/
śikhaṇḍinī havirddhānamantarddhānādvyajāyata

havirddhānātṣaḍāgneyī dhiṣaṇā'janayatsutān/
prācīnabarhiṣaṃ śukraṃ gayaṃ kṛṣṇaṃ vrajājinau

prācīnabarhirbhagavān mahānāsīt prajāpatiḥ/
baluśrutatapovīryaiḥ pṛthivyāmekarāḍhasau/
prācīnāgrāḥ kuśāstasya tasmātprācīna barhyasau

samudratanayāyāntu kṛtadāraḥ sa vai prabhuḥ/
mahatastamasaḥ pāre savarṇāyāṃ prajāpateḥ/
savarṇā''dhatta sāmudrī daśa prācīna barhiṣaḥ

sarve pracetaso nāma dhanurvedasya pāragāḥ/
apṛthagdharmacaraṇāste'tapyanta mahattapaḥ/
daśavarṣasahasrāṇi samudrasalileśayāḥ

tapaścaratsu pṛthivīṃ pracetaḥsu mahīruhāḥ/
arakṣyamāṇāmāvavṛrbabhūvātha prajākṣayaḥ

pratyāhate tadā tasmiṃścākṣuṣasyāntare manoḥ /
nāśakan māruto vātuṃ vṛtaṃ khamabhavaddrumaiḥ/
daśavarṣasahasrāṇi na śekuśceṣṭituṃ prajāḥ

tadupaśrutya tapasā sarve yuktāḥ pracetasaḥ/
mukhebhyo vāyumagniñca sasṛjurjjātamanyavaḥ

unmūlānatha tān vṛkṣān kṛtvā vāyuraśoṣayat/
tānagniradahadvora evamāsīd drumakṣayaḥ

drumakṣayamatho buddhvā kiñciccheṣeṣu śākhiṣu/
upagamyābravīdetān rājā somaḥ pracetasaḥ

dṛṣṭvā prayojanaṃ sarvaṃ lokasantānakāraṇāt/
kopantyajata rājānaḥ sarvaṃ prācīnabarhiṣaḥ

vṛkṣāḥ kṣityāṃ janiṣyanti śāmyetāmagnimārutau/
ratnabhūtā tu kanyeyaṃ vṛkṣāṇāṃ varavarṇinī

bhaviṣyaṃ jānatā hyeṣā mayā gobhirvivarddhitā/
māriṣā nāma nāmnaiṣā vṛkṣaireva vinirmitā/
bhāryā bhavatu vo hyeṣā somagarbhavivarddhitā

yuṣmākaṃ tejaso'rddhena mama cārddhena tejasaḥ/
asyāmutpatsyate vidvān dakṣo nāma prajāpatiḥ

sa imāṃ dagdhabhūyiṣṭhāṃ yuṣmattejomayena vai/
agnināgnisamo bhūyaḥ prajāḥ saṃvarddhayiṣyati

tataḥ somasya vacanājjagṛhuste pracetasaḥ/
saṃhṛtya kopaṃ vṛkṣebhyaḥ patnīṃ dharmeṇa māriṣām

māriṣāyāṃ tataste vai manasā garbhamādadhuḥ/
daśabhyastu pracetobhyo māriṣāyāṃ prajāpatiḥ

dakṣo jajñe mahātejāḥ somasyāṃśena vīryavān /
asṛjanmānasānādau prajā dakṣo'tha maithunāt

acarāṃśca carāṃścaiva dvipado'tha catuṣpadān/
visṛjya manasā dakṣaḥ paścādasṛjata striyaḥ

dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa/
kālasya nayane yuktāḥ saptaviṃśatimindave

ebhyo dattvā tato'nyā vai catasro'riṣṭanemine /
dve caiva bāhuputrāya dve caivāṅgirase tathā/
kanyāmekāṃ kṛśāśvāya tebhyo'patyaṃ nibodhata

antaraṃ cākṣuṣasyātra manoḥ ṣaṣṭhantu hīyate/
manorvaivasvatasyāpi saptamasya prajāpateḥ

tāsu devāḥ khagā gāvo nāgā ditijadānavāḥ/
gandharvopsarasaścaiva jajñire'nyāśca jātayaḥ

tataḥ prabhṛti loke'smin prajā maithunasambhavāḥ/
saṅkalpāddarśanātsparśātpūrveṣāṃ sṛṣṭirucyate

//ṛṣaya ūcuḥ//
devānāṃ dānavānāñca devarṣīṇāñca te śubhaḥ/
sambhavaḥ kathitaḥ pūrvaṃ dakṣasya ca mahātmanaḥ

prāṇātprajāpaterjanma dakṣasya kathitaṃ tvayā/
kathaṃ pracetasatvañca punarlebhe mahātapāḥ

etannaḥ saṃśayaṃ sūta vyākhyātuṃ tvamihārhasi/
sa dauhitraśca somasya kathaṃ śvaśuratāṅgataḥ

//sūta uvāca//
utpattiśca nirodhaśca nityaṃ bhūteṣu sattamāḥ/
ṛṣayo'tra na muhyanti vidyāvantaśca ye narāḥ

yuge yuge bhavantyete sarve dakṣādayo dvijāḥ /
punaścaiva nirudhyante vidvāṃstatra na muhyati

jyaiṣ‌ṭhyaṃ kāniṣṭhyamapyeṣāṃ pūrvaṃ nāsīd dvijottamāḥ/
tapa eva garīyo'bhūt prabhāvaścaiva kāraṇam

imāṃ visṛṣṭiṃ yo veda cākṣuṣasya carācaram/
prajānāmāyuruttīrṇaḥ svargaloke mahīyate

eṣa sargaḥ samākhyātaścākṣuṣasya samā sataḥ/
ityete ṣaḍhavisargā hikrāntā manvantarātmakāḥ/
svāyambhuvādyā- saṃkṣepāccākṣuṣāntā yathākramam

ete sargā yathāprajñaṃ proktā vai dvijasattamāḥ/
vaivasvatanisargeṇa teṣāṃ jñeyastu vistaraḥ

anantā nātiriktāśca sarve sargā vivasvataḥ/
ārogyāyuṣpramāṇena dharmataḥ kāmato'rthataḥ/
etāneva guṇāneti yaḥ paṭhatyanasūyakaḥ

vaivasvatasya vakṣyāmi sāmpratasya mahātmanaḥ/
samāsādvyāsataḥ sargaṃ bruvato me nibodhata

itiśrīmahāpurāṇe vāyuprokte pṛthuvaṃśānukīrttanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

२.२.१३
vatsaṃ svāyambhuvaṃ kṛtvā dugdhā''gnīdhreṇa vai mahī iti pāṭhāntaraḥ