Vayu Purana · Verses 1-2
śrīgaṇeśāya namaḥ //
nārāyaṇaṃ namaskṛtya narañcaiva narottamam/
devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayamudīrayet//
jayati parāśarasūnuḥ satyavatīhṛdayanandano vyāsaḥ/
yasyāsyakamalagalitaṃ vāṅmayamamṛtaṃ jagat pibati//
prapadye devamīśānaṃ śāśvataṃ dhruvamavyayam/
mahādevaṃ mahātmānaṃ sarvasya jagataḥ patim
brahmāṇaṃ lokakarttāraṃ sarvajñamaparājitam/
prabhuṃ bhūtabhaviṣyasya sāmpratasya ca satpatim
jñānamapratimaṃ yasya vairāgyaṃ ca jagatpateḥ/
aiśvaryañcaiva dharmaśca sahasiddhicatuṣṭayaḥ
ya imān paśyate bhāvānnityaṃ sadasadātmakān/
āviśanti punastaṃ vai kriyābhāvārthamīśvaram
lokakṛllokatattvajño yogamāsthāya tattvavit/
asṛjat sarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca
tamajaṃ viśvakarmāṇaṃ citpatiṃ lokasākṣiṇam/
purāṇākhyānajijñāsurvrajāmi śaraṇaṃ prabhum
brahmavāyumahendrebhyo namaskṛtya samāhitaḥ/
ṛṣīṇāñca variṣṭhāya vasiṣṭhāya mahātmane
tannapttre cātiyaśase jātūkarṇāya carṣaye/
vasiṣṭhāya ca śucaye kṛṣṇadvaipāyanāya ca
purāṇaṃ sampravakṣyāmi brahmoktaṃ vedasammitam/
dharmārthanyāyasaṃyuktairāgamaiḥ suvibhūṣitam
asīmakṛṣṇe vikrānte rājanye'nupamatviṣi/
praśāsatīmāṃ dharmeṇa bhūmiṃ bhūmipasattame
ṛṣayaḥ saṃśitātmānaḥ satyavrataparāyaṇāḥ/
ṛjavo naṣṭarajasaḥ śāntā dāntā jitendriyāḥ
dharmakṣetre kurukṣetre dīrghasatrantu ījire/
nadyāstīre dṛṣadvatyāḥ puṇyāyāḥ śucirodhasaḥ/
dīkṣitāste yathāśāstraṃ naimiṣāraṇyagocarāḥ
draṣṭuṃ tān sa mahābuddhiḥ sūtaḥ paurāṇikottamaḥ/
lomāni harṣayāñcakre śrotrūṇāṃ yat subhāṣitaiḥ/
karmaṇā prathitastena loke'smim̐llomaharṣaṇaḥ
tapaḥśrutācāranidhervedavyāsasya dhīmataḥ/
śiṣyo babhūva medhāvī triṣu lokeṣu viśrutaḥ
purāṇa vedo hyakhilo yasmin samyak pratiṣṭhitaḥ/
bhāratī caiva vipulā mahābhāratavarddhinī
dharmārthakāmamokṣārthāḥ kathā yasmin pratiṣṭhitāḥ/
sūktāḥ suparibhāṣāśca bhūmāvoṣadhayo yathā
sa tān nyāyena sudhiyo nyāyavinmunipuṅgavān/
abhigamyopasaṃsṛtya namaskṛtya kṛtāñjaliḥ/
toṣayāmāsa medhāvī praṇipātena tānṛṣīn
te cāpi sartriṇaḥ prītāḥ sasadasyā mahaujasaḥ/
tasmai sāma ca pūjāñca yathāvat pratipedire
atha teṣāṃ purāṇasya śuśrūṣā samapadyata/
dṛṣṭvā tamātiviśvastaṃ vidvāṃsaṃ lomaharṣaṇam
tasmin satre gṛhapatiḥ sarvaśāstraviśāradaḥ/
iṅgitairbhāvamālakṣya teṣāṃ sūtamanodayat
tvayā sūta mahābuddhirbhagavān brahmavittamaḥ/
itihāsapurāṇārthaṃ vyāsaḥ samyagupāsitaḥ/
dudoha vai matiṃ tasya tvaṃ purāṇāśrayāṃ kathām
eṣāñca ṛṣimukhyānāṃ purāṇaṃ prati dhīmatām/
śuśrūṣāsti mahābuddhe tacchrāvayitumarhasi
sarve hīme mahātmāno nānā gotrāḥ samāgatāḥ/
svān svān vaṃśān purāṇaistu śrṛṇuyurbrahmavādinaḥ
saputrān dīrghasatre'smiñchravayethā munīnatha/
dīkṣiṣyamāṇairasmābhi stena prāgasi saṃsmṛtaḥ
iti sannoditaḥ sūtastaireva munibhiḥ purā/
purāṇārthaṃ purāṇajñaiḥ satyavrataparāyaṇaiḥ
svadharma eṣa sūtasya sadbhirdṛṣṭaḥ purātanaiḥ/
devatānāmṛṣīṇāñca rājñāñcāmitatejasām
vaṃśānāṃ dhāraṇaṃ kāryaṃ śrutānāñca mahātmanām/
itihāsapurāṇeṣu diṣṭā ye brahmavādibhiḥ
na hi vedeṣvadhikāraḥ kaśvit sūtasya dṛśyate/
vainyasya hi pṛthoryajñe varttamāne mahātmanaḥ/
sutyāyāmabhavat sūtaḥ prathamaṃ varṇavaikṛtaḥ
aindreṇa haviṣā tatra haviḥ pṛktaṃ bṛhaspateḥ/
juhāvendrāya devāya tataḥ sūto vyajāyata/
pramādāttatra sañjajñe prāyaścittañca karmasu
śiṣyahavyena yat pṛktamabhibhūtaṃ gurorhaviḥ/
adharottaracāreṇa jajñe tadvarṇavaikṛtaḥ
yacca kṣatrāt samabhavadbrāhmaṇā'varayonitaḥ/
tataḥ pūrveṇa sādharmyāttulyadharmā prakīrttitaḥ
madhyamo hyeṣa sūtasya dharmaḥ kṣatropajīvanam/
rathanāgāśvacaritaṃ jaghanyañca cikitsitam
tat svadharmamahaṃ pṛṣṭo bhavadbhirbrahmavādibhiḥ/
kasmāt samyaṅna vibrūyāṃ purāṇamṛṣipūjitam
pitṝṇāṃ mānasī kanyā vāsavī samapadyata/
apadhyātā ca pitṛbhirmatsyayonau babhūva sā
araṇīva hutāśasya nimittaṃ yasya janmanaḥ/
tasyāṃ jāto mahāyogī vyāso vedavidāṃ varaḥ
tasmai bhagavate kṛtvā namo vyāsāya vedhase//
puruṣāya purāṇāya bhṛguvākyapravarttine/
mānuṣacchadmarūpāya viṣṇave prabhaviṣṇave
jātamātrañca yaṃ veda upatasthe sasaṅgrahaḥ/
dharmameva puraskṛtya jātūkarṇādavāpa tam
matiṃ manthānamāvidhya yenāsau śrutisāgarāt/
prakāśaṃ janito loke mahābhāratacandramāḥ
vedadrumaśca yaṃ prāpya saśākhaḥ samapadyata/
bhūmikālaguṇān prāpya bahuśākho yathā drumaḥ
tasmādahamupaśrutya purāṇaṃ brahmavādinaḥ/
sarvajñātsarvavedeṣu pūjitāddīptatejasaḥ
purāṇaṃ sampravakṣyāmi yaduktaṃ mātariśvanā/
pṛṣṭena munibhiḥ pūrvaṃ naimiṣīyairmahātmabhiḥ
maheśvaraḥ paro'vyaktaścaturbāhuścaturmukhaḥ/
acintyaścāprameyaśca svayambhūrheturīśvaraḥ
avyaktaṃ kāraṇaṃ yadyannityaṃ sadasadātmakam/
mahadādiviśeṣāntaṃ sṛjatīti viniścayaḥ
aṇḍaṃ hiraṇmayañcaiva babhūvāpratimaṃ tataḥ/
aṇḍasyāvaraṇañcādbhirapāmapi ca tejasā
vāyunā tasya nabhasā nabho bhūtādinā vṛtam/
bhūtādirmahatā caiva avyaktenāvṛto mahān
ato'tra viśvadevānāmṛṣīṇāñcopavarṇitam/
nadīnāṃ parvatānāñca prādurbhāvo'tra śasyate
manvantarāṇāṃ sarveṣāṃ kalpānāñcopavarṇanam/
kīrttanaṃ brahmakṣatrasya brahma janma ca kīrttyate
ato brahmaṇi sraṣṭṛtvaṃ prajāsargopavarṇanam/
avasthāścātra kīrttyante brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ
kalpānāṃ vatsarāścaiva jagataḥ sthāpanantathā/
śayanañca hareratra pṛthivyuddharaṇantathā
sanniveśaḥ purādīnāṃ varṇāśramavibhāgaśaḥ/
vṛkṣāṇāṃ gṛhasaṃsthānāṃ siddhānāñcavināśanam
yojanānāṃ pathāñcaiva sañcaro bahuvistaraḥ/
svarge sthānavibhāgaśca marttyānāṃ bhuvicāriṇām
vṛkṣāṇāmoṣadhīnāñca vīrudhāñca prakīrttanam/
vṛkṣanārakikīṭatvaṃ marttyānāṃ parikīrttitam
devatānāmṛṣīṇāñca dve sṛtī parikīrttite/
annādīnāṃ tanūnāñca sarjanantyajanantathā
prathamaṃ sarvaśāstrāṇāṃ purāṇaṃ brahmaṇā smṛtam/
anantarañca vakrebhyo vedāstasya viniḥsṛtāḥ
aṅgāni dharmaśāstrañca vratāni niyamāstathā/
paśūnāṃ puruṣāṇāñca sambhavaḥ parikīrtitaḥ
tathā nirvacanaṃ proktaṃ kalpasya ca parigrahaḥ/
nava sargāḥ punaḥ proktā brahmaṇo buddhipūrvakāḥ
trayo'nye buddhipūrvāstu tato lokānakalpayat/
brahmaṇo'vayavebhyaśca dharmādīnāṃ samudbhavaḥ
ye dvādaśa prasūyante prajāḥ kalpe punaḥ punaḥ/
kalpayorantaraṃ proktaṃ pratisandhiśca yastayoḥ
tamomātrāvṛtatvācca brahmaṇo'dharmasambhavaḥ/
tathaiva śatarūpāyāḥ sambhavaśca tataḥ param
priyavratottānapādau prasūtyākūtayaśca tāḥ/
kīrttyante dhūtapāpmāno yeṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ
ruceḥ prajāpateścordvamākūtyāṃ mitunodbhavaḥ/
prasūtyāmapi dakṣasya kanyānāṃ prabhavastataḥ
dākṣāyaṇīṣu cāpyūrddhvaṃ śraddhādyāsu mahātmanām/
dharmasya kīrttyate sargaḥ sāttvikasya sukhodayaḥ
tathā'dharmmasya hiṃsāyāṃ tāmaso'śubhalakṣaṇaḥ/
maheśvarasya satyāñca prajāsargaḥ prakīrtitaḥ
nirāmayañca brahmāṇaṃ tādṛśaṃ kīrttitaṃ punaḥ/
yogaṃ yoganidhiḥ prāha dvijānāṃ muktikāṃkṣiṇām
avatāraśca rudrasya mahābhāgyaṃ tathaiva ca/
traivedikāṃ kathāñcāpi saṃvādaḥ paramo mahān
brahmanārāyaṇābhyāñca yatra stotraṃ prakīrttitam/
stutastābhyāṃ sa deveśastutoṣa bhagavān śivaḥ
prādurbhāvo'tha rudrasya brahmaṇo'ṅge mahātmanaḥ/
kīrttyate nāma hetuśca yathā'rodīnmahāmanāḥ
rudrādīni yathā hyaṣṭau nāmānyāpnot svayambhuvaḥ/
yathā ca tairvyāpratamidaṃ trailokyaṃ sacarācaram
bhṛgvādīnāmṛṣīṇāñca prajāsargopavarṇanam/
vasiṣṭhasya ca brahmarṣeryatra gotrānukīrttanam
agneḥ prajāyāḥ sambhūtiḥ svāhāyāṃ yatra kīrttitā/
pitṝṇāṃ dviprakārāṇāṃ svadhāyāstadanantaram
pitṛvaṃśaprasaṅgena kīrtyate ca maheśvarāt/
dakṣasya śāpaḥ satyarthe bhṛgvādīnāñca dhīmatām
pratiśāpaśca rudrasya dakṣādadbhutakarmaṇaḥ/
pratiṣedhaśca vairasya kīrtyate yatra vistarāt
teṣāṃ niyogo dvīpeṣu deśeṣu ca pṛthak pṛthak/
svāyambhuvasya sargasya tataścāpyanukīrttanam
ukto nābhernisargaśca rajasaśca mahātmanaḥ/
dvīpānāṃ sasamudrāṇāṃ parvatānāñca kīrttanam
varṣāṇāñca nadīnāñca tadbhedānāñca sarvaśaḥ/
dvīpabhedasahasrāṇāmantarbhedaśca saptasu
vistarān maṇḍalāccaiva jambūdvīpasamudrayoḥ/
pramāṇaṃ yojanāgreṇa kīrttyate parvataiḥ saha
himavān hemakūṭastu niṣadho merureva ca/
nīlaḥ śvetaḥ śṛṅgavāṃśca kīrttyante varṣaparvatāḥ
teṣāmantaraviṣkambhā ucchrāyāyāmavistarāḥ/
kīrttyante yojanāgreṇa ye ca tatra nivāsinaḥ
bhāratādīni varṣāṇi nadībhiḥ parvataistathā/
bhūtaiścopaniviṣṭāni gatimadbhirdhruvaistathā
jambūdvīpādayo dvīpāḥ samudraiḥ saptabhirvṛtāḥ/
tataścāpyammayī bhūmirlokālokaśca kīrttyate
aṇḍasyāntastvime lokāḥ saptadvīpā ca medinī/
bhūrādayaśca kīrttyante varaṇaiḥ prākṛtaiḥ saha
sarvañca tatpradhānasya parimāṇaikadeśikam/
savyāsaparimāṇañca saṃkṣepeṇaiva kīrttyate
sūryācandramasoścaiva pṛthivyāścāpyaśeṣataḥ/
pramāṇaṃ yojanāgreṇa sāmpratairabhimānibhiḥ/
mahendrādyāḥ sabhāḥ puṇyā mānasottaramūrddhani
ata ūrddhvaṃ gatiścoktā svargasyālātacakravat/
nāgavīthyajavīthyośca lakṣaṇaṃ parikīrttyate
kāṣṭhayorlekhayoścaiva maṇḍalānāñca yojanaiḥ/
lokālokasya sandhyāyā ahno viṣuvatastathā
lokapālāḥ sthitāścorddhvaṃ kīrttyante ye caturdiśam/
pitrūṇāṃ devatānāṃ ca panthānau dakṣiṇottarau
gṛhiṇāṃ nyāsināñcoktau rajaḥsattvasamāśrayāt/
kīrttyate ca padaṃ viṣṇordharmādyā yatra dhiṣṭhitāḥ
sūryācandramasoścāro grahāṇāṃ jyotiṣāṃ tathā/
kīrttyate dhruvasāmarthyāt prajānāṃ ca śubhāśubham
brahmaṇā nirmitaḥ sauraḥ syandano'rthavaśāt svayam/
kīrttyate bhagavān yena prasarpati divi svayam
sa ratho'dhiṣṭhito devairādityaiḥ ṛṣibhistathā/
gandharvairapsarobhiśca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ
apāṃ sāramayasyendoḥ kīrtyate ca rathastathā/
vṛddhikṣayau ca saumasya kīrttyete sūryakāritau
sūryādīnāṃ syandanānāṃ dhruvādeva prakīrttanam/
kīrttyate śiśumāraśca yasya pucche dhruvaḥ sthitaḥ
tārārūpāṇi sarvāṇi nakṣatrāṇi grahaiḥ saha/
nivāsā yatra kīrttyante devānāṃ puṇyakāriṇām
sūryaraśmisahasre ca varṣaśītoṣṇaniḥsravaḥ/
pravibhāgaśca raśmīnāṃ nāmataḥ karmato'rthataḥ
parimāṇagatī cokte grahāṇāṃ sūryasaṃśrayāt/
yathā cāśu viṣāt prāptā śambhoḥ kaṇṭhasya nīlatā
brahmaprasāditasyāśu viṣādaḥ śūlapāṇinaḥ/
stūyamānaḥ surairviṣṇuḥ stauti devaṃ maheśvaram
liṅgodbhavakathā puṇyā sarvapāpapraṇāśinī/
viśvarūpāt pradhānasya pariṇāmo'yamadbhutaḥ
purūravasa ailasya māhātmyānuprakīrttanam/
pitṝṇāṃ dviprakārāṇāṃ tarpaṇaṃ cāmṛtasya vai
tataḥ parvāṇi kīrttyante parvaṇāñcaiva sandhayaḥ/
svarga lokagatānāṃ ca prāptānāñcāpyadhogatim/
pitṝṇāṃ dviprakārāṇāṃ śrāddhenānugraho mahān
yugasaṃkhyāpramāṇaṃ ca kīrtyate ca kṛte yuge/
tretāyuge cāpakarṣādvārtāyāḥ saṃpravarttanam
varṇānāmāśramāṇāñca saṃkhyānañca pravarttanam/
varṇānāmāśramāṇāñca saṃsthitirdharmatastathā
yajñapravarttanañcaiva saṃvādo yatra kīrtyate/
ṛṣīṇāṃ vasunā sārddhaṃ vasoścādhaḥ punargatiḥ
praśnānāṃ durvacatvaṃ ca svāyambhuvamṛte manum/
praśaṃsā tapasaścoktā yugāvasthāśca kṛtsnaśaḥ/
dvāparasya kaleścātra saṅkṣepeṇa prakīrtanam
devatiryaṅmanuṣyāṇāṃ pramāṇāni yugeyuge/
kīrtyante yugasāmarthyāt pariṇāhocchrayāyuṣaḥ
śiṣṭādīnāṃ ca nirdeśaḥ prādurbhāvaśca kīrtyate/
vedasya tadvijātānāṃ maṃtrāṇāṃ ca prakīrtanam
śākhānāṃ parimāṇaṃ ca vedavyāsādiśabdanam/
manvantarāṇāṃ saṃhāraḥ saṃhārānte ca sambhavaḥ
devatānāmṛṣīṇāṃ ca manoḥ pitṛgaṇasya ca/
na śakyaṃ vistarādvaktumityuktaṃ ca samāsataḥ
manvantarasya saṃkhyā ca mānuṣeṇa prakīrtitā/
manvantarāṇāṃ sarveṣāmetadeva ca lakṣaṇam
atītānāgatānāṃ ca varttamānena kīrttyate/
tathā manvantarāṇāṃ ca pratisandhānalakṣaṇam
atītānāgatānāṃ ca proktaṃ svāyambhuve'ntare/
manvantaratrayaṃ caiva kālajñānaṃ ca kīrttyate
manvantareṣu devānāṃ prajeśānāṃ ca kīrttanam/
dakṣasya cāpi dauhitrāḥ priyāyā duhituḥ sutāḥ //
brahmādibhiste janitā dakṣeṇaiva ca dhīmatā
sāvarṇādyāśca kīrttyante manavo merumāśritāḥ/
dhruvasyottānapādasya prajāsargopavarṇanam
pṛthunāpi ca vainyena bhūmerddohapravarttanam/
pātrāṇāṃ payasāṃ caiva vaṃśānāṃ ca viśeṣaṇam/
brahmādibhiḥ pūrvameva dugdhā ceyaṃ vasundharā
daśabhyastu pracetebhyo māriṣāyāṃ prajāpateḥ/
dakṣasya kīrttyate janma somasyāṃśena dhīmataḥ
bhūtabhavyabhaveśatvaṃ mahendrāṇāṃ ca kīrttyate/
manvādikā bhaviṣyanti ākhyānairbahubhirvṛtāḥ
vaivasvatasya ca manoḥ kīrttyate sargavistaraḥ/
devasya mahato yajñe vāruṇīṃ bibhratastanum/
brahmaśukrāt samutpattirbhṛgvādīnāṃ ca kīrtyate
vinivṛtte prajāsarge cākṣuṣasya manoḥ śubhe/
dakṣasya kīrttyate sargo dhyānādvaivasvatai'ntare
nāradaḥ priyasaṃvādī dakṣaputrānmahābalān
nāśayāmāsa śāpāya ātmano brahmaṇaḥ sutaḥ
tato dakṣo'sṛjat kanyā vīriṇyāmeva viśrutāḥ/
kīrttyate dharmasargaśca kāśyapasya ca dhīmataḥ
ata ūrdhvaṃ brahmaṇaśca viṣṇoścaiva bhavasya ca/
ekatvaṃ ca pṛthaktvaṃ ca viśeṣatvaṃ ca kīrtyate
īśatvācca yathā śaptā jātā devāḥ svayambhuvā/
marutprasādo marutāṃ dityā devāṃśasambhavāḥ
kīrttyante marutāñcātha gaṇāste saptasaptakāḥ/
devatvaṃ pitṛvākyena vāyuskandhena cāśrayaḥ
daityānāṃ dānavānāñca gandharvoragarakṣasām/
sarvabhūtapiśācānāṃ paśūnāṃ pakṣivīrudhām/
utpattayaścāpsarasāṃ kīrttyante bahuvistarāt
samudrasaṃyogakṛtaṃ janmairāvatahastinaḥ/
vainateyasamutpattistathā cāsyābhiṣecanam
bhṛgūṇāṃ vistaraścoktastathā cāṅgirasāmapi/
kaśyapasya pulastyasya tathaivātrermmahātmanaḥ
parāśarasya ca muneḥ prajānāṃ yatra vistaraḥ/
devatānāmṛṣīṇāñca prajotpattistataḥ param
tisraḥ kanyāḥ prakīrttyante yāsu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ/
pitṛdauhitranirddeśo devānāṃ janma cocyate
vistaraste bhagavataḥ pañcānāṃ sumahātmanām/
ilāyā vistaraścokta ādityasya tataḥ param
vikukṣicaritañcoktaṃ dhundhoścaiva nibarhaṇam/
bṛhadbalāntasaṃkṣepādikṣvākvādyāḥ prakīrttitāḥ
nimyādīnāṃ kṣitīśānāṃ yāvajjahugaṇāditi/
kīrttyate vistaro yaśca yayāterapi bhūpateḥ
yaduvaṃśasamuddeśo haihayasya ca vistaraḥ/
kroṣṭoranantaraṃ coktastathā vaṃśasya vistaraḥ
jyāmaghasya ca māhātmyaṃ prajāsargaśca kīrttyate/
devāvṛdhasya tvarkasya vṛṣṭeścaiva mahātmanaḥ
atrimitrānvayaścaiva viṣṇorddivyābhiśaṃsanam/
vivasvato'tha saṃprāptirmaṇiratnasya dhīmataḥ
yudhā jitaḥ prajāsargaḥ kīrttyate ca mahātmanaḥ/
kīrttyate cānvayaḥ śrīmān rājarṣerdevamīḍhuṣaḥ
punaśca janma cāpyuktaṃ caritañca mahātmanaḥ/
kaṃsasyacāpi daurātmyamekāntena samudbhavaḥ
vāsudevasya devakyāṃ viṣṇorjjanma prajāpateḥ/
viṣṇoranantarañcāpi prajāsargopavarṇanam
daivāsure samutpanne viṣṇunā strīvadhe kṛte/
saṃrakṣatā śakravadhaṃ śāpaḥ prāptaḥ purā bhṛgoḥ/
bhṛguścotthāpayāmāsa divyāṃ śukrasya mātaram
devānāmasurāṇāṃ ca saṃgrāmā dvādaśāyutāḥ/
nārasiṃhaprabhṛtayaḥ kīrttyante prāṇanāśanāḥ
śukreṇārādhanaṃ sthāṇordhīreṇa tapasā kṛtam/
varadānapralubdhena yatra śarvastavaḥ kṛtaḥ/
anantaraṃ vinirdiṣṭaṃ devāsuraviceṣṭitam
jayantyā saha sakte tu yatra śukre mahātmani/
asurānmohayāmāsa śukrarūpeṇa buddhimān/
bṛhaspatistu tān śukraḥ śaśāpa sumahādyutiḥ
uktaṃ ca viṣṇumāhātmyaṃ viṣṇorjanmādiśabdanam/
turvasuḥ śukradauhitro devayānyāṃ yadorabhūt/
anurdruhyustathā pūruryayātitanayā nṛpāḥ
atra vaṃśyā mahātmānasteṣāṃ pārthivasattamāḥ/
kīrtyante dīrghayaśaso bhūridraviṇatejasaḥ
kuśikasya ca viprarṣeḥ samyagyo dharmasaṃśrayaḥ/
bārhaspatyantu surabhiryatra śāpamihānudat
kīrttanaṃ jahnuvaṃśasya śantanorvīryaśabdanam/
bhaviṣyatāṃ tathā rājñāmupasaṃhāraśabdanam
anāgatānāṃ saptānāṃ manūnāṃ copavarṇanam/
bhaumasyānte kaliyuge kṣīṇe saṃhāravarṇanam
parārddhaparayoścaiva lakṣaṇaṃ parikīrttyate/
brahmaṇo yojanāgreṇa parimāṇavinirṇayaḥ
naimittikaḥ prākṛtikastathaivātyantikaḥ smṛtaḥ/
trividhaḥ sarva bhūtānāṃ kīrttyate pratisañcaraḥ
anāvṛṣṭirbhāskarācca ghoraḥ saṃvarttako'nalaḥ/
megho hyekārṇavaṃ vāyustathā rātrirmahātmanaḥ
saṃkhyālakṣaṇamuddiṣṭaṃ tato brāhmaṃ viśeṣataḥ/
bhūrādīnāṃ ca lokānāṃ saptānāmupavarṇanam/
kīrttyante cātra nirayāḥ pāpānāṃ rauravādayaḥ
brahmalokopariṣṭāttu śivasya sthānamuttamam/
yatra saṃhāramāyānti sarvabhūtāni saṃkṣaye
sarveṣāṃ caiva sattvānāṃ pariṇāmavinirṇayaḥ/
brahmaṇaḥ pratisaṃsarge sarvasaṃhāravarṇanam
aṣṭarūpyamataḥ proktaṃ prāṇasyāṣṭakameva ca/
gatiścordhvamadhaścoktā dharmādharmasamāśrayāt
kalpe kalpe ca bhūtānāṃ mahatāmapi saṃkṣayaḥ/
prasaṃkhyāya ca duḥkhāni brahmaṇaścāpyanityatā
daurātmyaṃ caiva bhogānāṃ pariṇāmavinirṇaṃyaḥ/
durlabhatvaṃ ca mokṣasya vairāgyāddoṣadarśanam
vyaktāvyaktaṃ parityajya sattvaṃ brahmaṇi saṃsthitam/
nānātvadarśanācchuddhaṃ tatastadabhivarttate
tatastāpatrayātīto nīrūpākhyo nirañjanaḥ/
ānando brahmaṇaḥ prokto na bibheti kutaścana
kīrttyate ca punaḥ sargo brahmaṇo'nyasya pūrvavat/
kīrttyate ṛṣivaṃśaśca sarvapāpapraṇāśanaḥ
iti kṛtyasamuddeśaḥ purāṇasyopavarṇitaḥ/
kīrttyante jagato hyatra sarvapralayavikriyāḥ/
pravṛttayaśca bhūtānāṃ nivṛttīnāṃ phalāni ca
prādurbhāvo vasiṣṭhasya śakterjanma tathaiva ca/
saudāsānnigrahastasya viśvāmitrakṛtena ca
parāśarasya cotpattiradṛśyatvaṃ yathā vibhoḥ/
jajñe pitṝṇāṃ kanyāyāṃ vyāsaścāpi yathā muniḥ
śukasya ca tathā janma saha putrasya dhīmataḥ/
parāśarasya pradveṣo viśvāmitrakṛto yathā
vasiṣṭhasambhṛtaścāgnirviśvāmitrajighāṃsayā/
santānahetorvibhunā cīrṇaḥ skandena dhīmatā/
daivena vidhinā vipra viśvāmitrahitaiṣiṇā
ekaṃ vedañcatuṣpādañcaturddhā punarīśvaraḥ/
yathā bibheda bhagavān vyāsaḥ sarvān svabuddhitaḥ/
tasya śiṣyaiḥ praśiṣyaiśca śākhā bhedāḥ punaḥ kṛtāḥ
prayogaiḥ ṣaḍguṇīyaiśca yathā pṛṣṭaḥ svayambhuvā/
pṛṣṭena cānupṛṣṭāste munayo dharmakāṅkṣiṇaḥ//
deśaṃ puṇyamabhīpsantau vibhunā taddhitaiṣiṇā
sunābhaṃ divyarūpākhyaṃ satyāṅgaṃ śubhavikramam/
anaupamyamidañcakraṃ varttamānamatandritāḥ/
pṛṣṭhato yāta niyatāstataḥ prāpsyatha yaddhitam
gacchato dharmacakrasya yatra nemirviśīryate/
puṇyaḥ sa deśo mantavya ityuvāca tadā prabhuḥ/
uktvā caivamṛṣīn brahmā hyadṛśyatvamagātpunaḥ
gaṅgāgarbhasamāhāraṃ naimiṣeyatvameva ca/
ījire caiva satreṇa munayo naimiṣe tadā/
mṛte śaradvati tathā tasya cotthāpanaṃ kṛtam
ṛṣayo naimiṣeyāstu śraddhayā parayā punaḥ/
niḥsīmāṃ gāmimāṃ kṛtsnāṃ kṛtvā rājānamāharan/
yathāvidhi yathāśāstraṃ tamātithyairapūjayan
prītaṃ tathā kṛtātithyaṃ rājānaṃ vidhivattadā/
antarddhānagataḥ krūraḥ svarbhānurasuro'harat
anusasrurhataṃ cāpi nṛpamaiḍaṃ yathā purā/
gandharva sahitaṃ dṛṣṭvā kalāpagrāmavāsinam
sannipātaḥ punastasya yathā yajñe maharṣibhiḥ/
dṛṣṭvā hiraṇmayaṃ sarvaṃ yajñe vastu mahātmanām
tadā vai naimiṣeyāṇāṃ satre dvādaśavārṣike/
yathā vivadamānastu aiḍaḥ saṃsthāpitastu taiḥ
janayitvā tvaraṇyānte aiḍaputraṃ yathāyuṣam/
samāpayitvā tatsatramāyuṣaṃ paryupāsate
etatsarvaṃ yathāvṛttaṃ vyākhyātaṃ dvijasattamāḥ/
ṛṣīṇāṃ paramaṃ cātra lokatantramanuttamam
brahmaṇā yatpurā proktaṃ purāṇaṃ jñānamuttamam/
avatāraśca rudrasya dvijānugrahakāraṇāt
tathā pāśupatā yogāḥ sthānānāñcaiva kīrttanam/
liṅgodbhavasya devasya nīlakaṇṭhatvameva ca
kathyate yatra viprāṇāṃ vāyunā brahmavādinā/
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ pāpapraṇāśanam/
kīrttanaṃ śravaṇaṃ cāsya dhāraṇañca viśeṣataḥ
anena hi krameṇedaṃ purāṇaṃ saṃpracakṣyate/
sukhamarthaḥ samāsena mahānapyupalabhyate/
tasmāt kiñcitsumuddiśya paścādvakṣyāmi vistaram
pādamādyamidaṃ samyak yo'dhīyīta jitendriyaḥ/
tenādhītaṃ purāṇaṃ tat sarvaṃ nāstyatra saṃśayaḥ
yo vidyāccaturo vedān sāṅgopaniṣado dvijaḥ/
na cetpurāṇaṃ saṃvidyānnaiva sa syādvicakṣaṇaḥ
itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet/
bibhetyalpaśrutādvedo māmayaṃ pratariṣyati
abhyasannimamadhyāyaṃ sākṣāt proktaṃ svayambhuvā/
āpadaṃ prāpya mucyeta yatheṣṭāṃ prāpnuyādghatim
yasmāt purā hyanatīdaṃ purāṇaṃ tena tat smṛtam/
niruktamasya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate
nārāyaṇaḥ sarvamidaṃ viśvaṃ vyāpya pravarttate/
tasyāpi jagataḥ sraṣṭuḥ sraṣṭā devo maheśvaraḥ
ataśca saṃkṣepamimaṃ śrṛṇudhvaṃ maheśvaraḥ sarvamidaṃ purāṇam/
sa sargakāle ca karoti sargān saṃhārakāle punarādadīta
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte anukramaṇikā nāma prathamo'dhyāyaḥ
Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0