Language

ENहिગુ
Scripture Library

Vayu Purana · Verses 1-2

1-2.1

śrīgaṇeśāya namaḥ //
nārāyaṇaṃ namaskṛtya narañcaiva narottamam/
devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayamudīrayet//
jayati parāśarasūnuḥ satyavatīhṛdayanandano vyāsaḥ/
yasyāsyakamalagalitaṃ vāṅmayamamṛtaṃ jagat pibati//
prapadye devamīśānaṃ śāśvataṃ dhruvamavyayam/
mahādevaṃ mahātmānaṃ sarvasya jagataḥ patim

1-2.2

brahmāṇaṃ lokakarttāraṃ sarvajñamaparājitam/
prabhuṃ bhūtabhaviṣyasya sāmpratasya ca satpatim

1-2.3

jñānamapratimaṃ yasya vairāgyaṃ ca jagatpateḥ/
aiśvaryañcaiva dharmaśca sahasiddhicatuṣṭayaḥ

1-2.4

ya imān paśyate bhāvānnityaṃ sadasadātmakān/
āviśanti punastaṃ vai kriyābhāvārthamīśvaram

1-2.5

lokakṛllokatattvajño yogamāsthāya tattvavit/
asṛjat sarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

1-2.6

tamajaṃ viśvakarmāṇaṃ citpatiṃ lokasākṣiṇam/
purāṇākhyānajijñāsurvrajāmi śaraṇaṃ prabhum

1-2.7

brahmavāyumahendrebhyo namaskṛtya samāhitaḥ/
ṛṣīṇāñca variṣṭhāya vasiṣṭhāya mahātmane

1-2.8

tannapttre cātiyaśase jātūkarṇāya carṣaye/
vasiṣṭhāya ca śucaye kṛṣṇadvaipāyanāya ca

1-2.9

purāṇaṃ sampravakṣyāmi brahmoktaṃ vedasammitam/
dharmārthanyāyasaṃyuktairāgamaiḥ suvibhūṣitam

1-2.10

asīmakṛṣṇe vikrānte rājanye'nupamatviṣi/
praśāsatīmāṃ dharmeṇa bhūmiṃ bhūmipasattame

1-2.11

ṛṣayaḥ saṃśitātmānaḥ satyavrataparāyaṇāḥ/
ṛjavo naṣṭarajasaḥ śāntā dāntā jitendriyāḥ

1-2.12

dharmakṣetre kurukṣetre dīrghasatrantu ījire/
nadyāstīre dṛṣadvatyāḥ puṇyāyāḥ śucirodhasaḥ/
dīkṣitāste yathāśāstraṃ naimiṣāraṇyagocarāḥ

1-2.13

draṣṭuṃ tān sa mahābuddhiḥ sūtaḥ paurāṇikottamaḥ/
lomāni harṣayāñcakre śrotrūṇāṃ yat subhāṣitaiḥ/
karmaṇā prathitastena loke'smim̐llomaharṣaṇaḥ

1-2.14

tapaḥśrutācāranidhervedavyāsasya dhīmataḥ/
śiṣyo babhūva medhāvī triṣu lokeṣu viśrutaḥ

1-2.15

purāṇa vedo hyakhilo yasmin samyak pratiṣṭhitaḥ/
bhāratī caiva vipulā mahābhāratavarddhinī

1-2.16

dharmārthakāmamokṣārthāḥ kathā yasmin pratiṣṭhitāḥ/
sūktāḥ suparibhāṣāśca bhūmāvoṣadhayo yathā

1-2.17

sa tān nyāyena sudhiyo nyāyavinmunipuṅgavān/
abhigamyopasaṃsṛtya namaskṛtya kṛtāñjaliḥ/
toṣayāmāsa medhāvī praṇipātena tānṛṣīn

1-2.18

te cāpi sartriṇaḥ prītāḥ sasadasyā mahaujasaḥ/
tasmai sāma ca pūjāñca yathāvat pratipedire

1-2.19

atha teṣāṃ purāṇasya śuśrūṣā samapadyata/
dṛṣṭvā tamātiviśvastaṃ vidvāṃsaṃ lomaharṣaṇam

1-2.20

tasmin satre gṛhapatiḥ sarvaśāstraviśāradaḥ/
iṅgitairbhāvamālakṣya teṣāṃ sūtamanodayat

1-2.21

tvayā sūta mahābuddhirbhagavān brahmavittamaḥ/
itihāsapurāṇārthaṃ vyāsaḥ samyagupāsitaḥ/
dudoha vai matiṃ tasya tvaṃ purāṇāśrayāṃ kathām

1-2.22

eṣāñca ṛṣimukhyānāṃ purāṇaṃ prati dhīmatām/
śuśrūṣāsti mahābuddhe tacchrāvayitumarhasi

1-2.23

sarve hīme mahātmāno nānā gotrāḥ samāgatāḥ/
svān svān vaṃśān purāṇaistu śrṛṇuyurbrahmavādinaḥ

1-2.24

saputrān dīrghasatre'smiñchravayethā munīnatha/
dīkṣiṣyamāṇairasmābhi stena prāgasi saṃsmṛtaḥ

1-2.25

iti sannoditaḥ sūtastaireva munibhiḥ purā/
purāṇārthaṃ purāṇajñaiḥ satyavrataparāyaṇaiḥ

1-2.26

svadharma eṣa sūtasya sadbhirdṛṣṭaḥ purātanaiḥ/
devatānāmṛṣīṇāñca rājñāñcāmitatejasām

1-2.27

vaṃśānāṃ dhāraṇaṃ kāryaṃ śrutānāñca mahātmanām/
itihāsapurāṇeṣu diṣṭā ye brahmavādibhiḥ

1-2.28

na hi vedeṣvadhikāraḥ kaśvit sūtasya dṛśyate/
vainyasya hi pṛthoryajñe varttamāne mahātmanaḥ/
sutyāyāmabhavat sūtaḥ prathamaṃ varṇavaikṛtaḥ

1-2.29

aindreṇa haviṣā tatra haviḥ pṛktaṃ bṛhaspateḥ/
juhāvendrāya devāya tataḥ sūto vyajāyata/
pramādāttatra sañjajñe prāyaścittañca karmasu

1-2.30

śiṣyahavyena yat pṛktamabhibhūtaṃ gurorhaviḥ/
adharottaracāreṇa jajñe tadvarṇavaikṛtaḥ

1-2.31

yacca kṣatrāt samabhavadbrāhmaṇā'varayonitaḥ/
tataḥ pūrveṇa sādharmyāttulyadharmā prakīrttitaḥ

1-2.32

madhyamo hyeṣa sūtasya dharmaḥ kṣatropajīvanam/
rathanāgāśvacaritaṃ jaghanyañca cikitsitam

1-2.33

tat svadharmamahaṃ pṛṣṭo bhavadbhirbrahmavādibhiḥ/
kasmāt samyaṅna vibrūyāṃ purāṇamṛṣipūjitam

1-2.34

pitṝṇāṃ mānasī kanyā vāsavī samapadyata/
apadhyātā ca pitṛbhirmatsyayonau babhūva sā

1-2.35

araṇīva hutāśasya nimittaṃ yasya janmanaḥ/
tasyāṃ jāto mahāyogī vyāso vedavidāṃ varaḥ

1-2.36

tasmai bhagavate kṛtvā namo vyāsāya vedhase//
puruṣāya purāṇāya bhṛguvākyapravarttine/
mānuṣacchadmarūpāya viṣṇave prabhaviṣṇave

1-2.37

jātamātrañca yaṃ veda upatasthe sasaṅgrahaḥ/
dharmameva puraskṛtya jātūkarṇādavāpa tam

1-2.38

matiṃ manthānamāvidhya yenāsau śrutisāgarāt/
prakāśaṃ janito loke mahābhāratacandramāḥ

1-2.39

vedadrumaśca yaṃ prāpya saśākhaḥ samapadyata/
bhūmikālaguṇān prāpya bahuśākho yathā drumaḥ

1-2.40

tasmādahamupaśrutya purāṇaṃ brahmavādinaḥ/
sarvajñātsarvavedeṣu pūjitāddīptatejasaḥ

1-2.41

purāṇaṃ sampravakṣyāmi yaduktaṃ mātariśvanā/
pṛṣṭena munibhiḥ pūrvaṃ naimiṣīyairmahātmabhiḥ

1-2.42

maheśvaraḥ paro'vyaktaścaturbāhuścaturmukhaḥ/
acintyaścāprameyaśca svayambhūrheturīśvaraḥ

1-2.43

avyaktaṃ kāraṇaṃ yadyannityaṃ sadasadātmakam/
mahadādiviśeṣāntaṃ sṛjatīti viniścayaḥ

1-2.44

aṇḍaṃ hiraṇmayañcaiva babhūvāpratimaṃ tataḥ/
aṇḍasyāvaraṇañcādbhirapāmapi ca tejasā

1-2.45

vāyunā tasya nabhasā nabho bhūtādinā vṛtam/
bhūtādirmahatā caiva avyaktenāvṛto mahān

1-2.46

ato'tra viśvadevānāmṛṣīṇāñcopavarṇitam/
nadīnāṃ parvatānāñca prādurbhāvo'tra śasyate

1-2.47

manvantarāṇāṃ sarveṣāṃ kalpānāñcopavarṇanam/
kīrttanaṃ brahmakṣatrasya brahma janma ca kīrttyate

1-2.48

ato brahmaṇi sraṣṭṛtvaṃ prajāsargopavarṇanam/
avasthāścātra kīrttyante brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ

1-2.49

kalpānāṃ vatsarāścaiva jagataḥ sthāpanantathā/
śayanañca hareratra pṛthivyuddharaṇantathā

1-2.50

sanniveśaḥ purādīnāṃ varṇāśramavibhāgaśaḥ/
vṛkṣāṇāṃ gṛhasaṃsthānāṃ siddhānāñcavināśanam

1-2.51

yojanānāṃ pathāñcaiva sañcaro bahuvistaraḥ/
svarge sthānavibhāgaśca marttyānāṃ bhuvicāriṇām

1-2.52

vṛkṣāṇāmoṣadhīnāñca vīrudhāñca prakīrttanam/
vṛkṣanārakikīṭatvaṃ marttyānāṃ parikīrttitam

1-2.53

devatānāmṛṣīṇāñca dve sṛtī parikīrttite/
annādīnāṃ tanūnāñca sarjanantyajanantathā

1-2.54

prathamaṃ sarvaśāstrāṇāṃ purāṇaṃ brahmaṇā smṛtam/
anantarañca vakrebhyo vedāstasya viniḥsṛtāḥ

1-2.55

aṅgāni dharmaśāstrañca vratāni niyamāstathā/
paśūnāṃ puruṣāṇāñca sambhavaḥ parikīrtitaḥ

1-2.56

tathā nirvacanaṃ proktaṃ kalpasya ca parigrahaḥ/
nava sargāḥ punaḥ proktā brahmaṇo buddhipūrvakāḥ

1-2.57

trayo'nye buddhipūrvāstu tato lokānakalpayat/
brahmaṇo'vayavebhyaśca dharmādīnāṃ samudbhavaḥ

1-2.58

ye dvādaśa prasūyante prajāḥ kalpe punaḥ punaḥ/
kalpayorantaraṃ proktaṃ pratisandhiśca yastayoḥ

1-2.59

tamomātrāvṛtatvācca brahmaṇo'dharmasambhavaḥ/
tathaiva śatarūpāyāḥ sambhavaśca tataḥ param

1-2.60

priyavratottānapādau prasūtyākūtayaśca tāḥ/
kīrttyante dhūtapāpmāno yeṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ

1-2.61

ruceḥ prajāpateścordvamākūtyāṃ mitunodbhavaḥ/
prasūtyāmapi dakṣasya kanyānāṃ prabhavastataḥ

1-2.62

dākṣāyaṇīṣu cāpyūrddhvaṃ śraddhādyāsu mahātmanām/
dharmasya kīrttyate sargaḥ sāttvikasya sukhodayaḥ

1-2.63

tathā'dharmmasya hiṃsāyāṃ tāmaso'śubhalakṣaṇaḥ/
maheśvarasya satyāñca prajāsargaḥ prakīrtitaḥ

1-2.64

nirāmayañca brahmāṇaṃ tādṛśaṃ kīrttitaṃ punaḥ/
yogaṃ yoganidhiḥ prāha dvijānāṃ muktikāṃkṣiṇām

1-2.65

avatāraśca rudrasya mahābhāgyaṃ tathaiva ca/
traivedikāṃ kathāñcāpi saṃvādaḥ paramo mahān

1-2.66

brahmanārāyaṇābhyāñca yatra stotraṃ prakīrttitam/
stutastābhyāṃ sa deveśastutoṣa bhagavān śivaḥ

1-2.67

prādurbhāvo'tha rudrasya brahmaṇo'ṅge mahātmanaḥ/
kīrttyate nāma hetuśca yathā'rodīnmahāmanāḥ

1-2.68

rudrādīni yathā hyaṣṭau nāmānyāpnot svayambhuvaḥ/
yathā ca tairvyāpratamidaṃ trailokyaṃ sacarācaram

1-2.69

bhṛgvādīnāmṛṣīṇāñca prajāsargopavarṇanam/
vasiṣṭhasya ca brahmarṣeryatra gotrānukīrttanam

1-2.70

agneḥ prajāyāḥ sambhūtiḥ svāhāyāṃ yatra kīrttitā/
pitṝṇāṃ dviprakārāṇāṃ svadhāyāstadanantaram

1-2.71

pitṛvaṃśaprasaṅgena kīrtyate ca maheśvarāt/
dakṣasya śāpaḥ satyarthe bhṛgvādīnāñca dhīmatām

1-2.72

pratiśāpaśca rudrasya dakṣādadbhutakarmaṇaḥ/
pratiṣedhaśca vairasya kīrtyate yatra vistarāt

1-2.73

teṣāṃ niyogo dvīpeṣu deśeṣu ca pṛthak pṛthak/
svāyambhuvasya sargasya tataścāpyanukīrttanam

1-2.74

ukto nābhernisargaśca rajasaśca mahātmanaḥ/
dvīpānāṃ sasamudrāṇāṃ parvatānāñca kīrttanam

1-2.75

varṣāṇāñca nadīnāñca tadbhedānāñca sarvaśaḥ/
dvīpabhedasahasrāṇāmantarbhedaśca saptasu

1-2.76

vistarān maṇḍalāccaiva jambūd‌vīpasamudrayoḥ/
pramāṇaṃ yojanāgreṇa kīrttyate parvataiḥ saha

1-2.77

himavān hemakūṭastu niṣadho merureva ca/
nīlaḥ śvetaḥ śṛṅgavāṃśca kīrttyante varṣaparvatāḥ

1-2.78

teṣāmantaraviṣkambhā ucchrāyāyāmavistarāḥ/
kīrttyante yojanāgreṇa ye ca tatra nivāsinaḥ

1-2.79

bhāratādīni varṣāṇi nadībhiḥ parvataistathā/
bhūtaiścopaniviṣṭāni gatimadbhirdhruvaistathā

1-2.80

jambūdvīpādayo dvīpāḥ samudraiḥ saptabhirvṛtāḥ/
tataścāpyammayī bhūmirlokālokaśca kīrttyate

1-2.81

aṇḍasyāntastvime lokāḥ saptadvīpā ca medinī/
bhūrādayaśca kīrttyante varaṇaiḥ prākṛtaiḥ saha

1-2.82

sarvañca tat‌pradhānasya parimāṇaikadeśikam/
savyāsaparimāṇañca saṃkṣepeṇaiva kīrttyate

1-2.83

sūryācandramasoścaiva pṛthivyāścāpyaśeṣataḥ/
pramāṇaṃ yojanāgreṇa sāmpratairabhimānibhiḥ/
mahendrādyāḥ sabhāḥ puṇyā mānasottaramūrddhani

1-2.84

ata ūrddhvaṃ gatiścoktā svargasyālātacakravat/
nāgavīthyajavīthyośca lakṣaṇaṃ parikīrttyate

1-2.85

kāṣṭhayorlekhayoścaiva maṇḍalānāñca yojanaiḥ/
lokālokasya sandhyāyā ahno viṣuvatastathā

1-2.86

lokapālāḥ sthitāścorddhvaṃ kīrttyante ye caturdiśam/
pitrūṇāṃ devatānāṃ ca panthānau dakṣiṇottarau

1-2.87

gṛhiṇāṃ nyāsināñcoktau rajaḥsattvasamāśrayāt/
kīrttyate ca padaṃ viṣṇordharmādyā yatra dhiṣṭhitāḥ

1-2.88

sūryācandramasoścāro grahāṇāṃ jyotiṣāṃ tathā/
kīrttyate dhruvasāmarthyāt prajānāṃ ca śubhāśubham

1-2.89

brahmaṇā nirmitaḥ sauraḥ syandano'rthavaśāt svayam/
kīrttyate bhagavān yena prasarpati divi svayam

1-2.90

sa ratho'dhiṣṭhito devairādityaiḥ ṛṣibhistathā/
gandharvairapsarobhiśca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ

1-2.91

apāṃ sāramayasyendoḥ kīrtyate ca rathastathā/
vṛddhikṣayau ca saumasya kīrttyete sūryakāritau

1-2.92

sūryādīnāṃ syandanānāṃ dhruvādeva prakīrttanam/
kīrttyate śiśumāraśca yasya pucche dhruvaḥ sthitaḥ

1-2.93

tārārūpāṇi sarvāṇi nakṣatrāṇi grahaiḥ saha/
nivāsā yatra kīrttyante devānāṃ puṇyakāriṇām

1-2.94

sūryaraśmisahasre ca varṣaśītoṣṇaniḥsravaḥ/
pravibhāgaśca raśmīnāṃ nāmataḥ karmato'rthataḥ

1-2.95

parimāṇagatī cokte grahāṇāṃ sūryasaṃśrayāt/
yathā cāśu viṣāt prāptā śambhoḥ kaṇṭhasya nīlatā

1-2.96

brahmaprasāditasyāśu viṣādaḥ śūlapāṇinaḥ/
stūyamānaḥ surairviṣṇuḥ stauti devaṃ maheśvaram

1-2.97

liṅgodbhavakathā puṇyā sarvapāpapraṇāśinī/
viśvarūpāt pradhānasya pariṇāmo'yamadbhutaḥ

1-2.98

purūravasa ailasya māhātmyānuprakīrttanam/
pitṝṇāṃ dviprakārāṇāṃ tarpaṇaṃ cāmṛtasya vai

1-2.99

tataḥ parvāṇi kīrttyante parvaṇāñcaiva sandhayaḥ/
svarga lokagatānāṃ ca prāptānāñcāpyadhogatim/
pitṝṇāṃ dviprakārāṇāṃ śrāddhenānugraho mahān

1-2.100

yugasaṃkhyāpramāṇaṃ ca kīrtyate ca kṛte yuge/
tretāyuge cāpakarṣādvārtāyāḥ saṃpravarttanam

1-2.101

varṇānāmāśramāṇāñca saṃkhyānañca pravarttanam/
varṇānāmāśramāṇāñca saṃsthitirdharmatastathā

1-2.102

yajñapravarttanañcaiva saṃvādo yatra kīrtyate/
ṛṣīṇāṃ vasunā sārddhaṃ vasoścādhaḥ punargatiḥ

1-2.103

praśnānāṃ durvacatvaṃ ca svāyambhuvamṛte manum/
praśaṃsā tapasaścoktā yugāvasthāśca kṛtsnaśaḥ/
dvāparasya kaleścātra saṅkṣepeṇa prakīrtanam

1-2.104

devatiryaṅmanuṣyāṇāṃ pramāṇāni yugeyuge/
kīrtyante yugasāmarthyāt pariṇāhocchrayāyuṣaḥ

1-2.105

śiṣṭādīnāṃ ca nirdeśaḥ prādurbhāvaśca kīrtyate/
vedasya tadvijātānāṃ maṃtrāṇāṃ ca prakīrtanam

1-2.106

śākhānāṃ parimāṇaṃ ca vedavyāsādiśabdanam/
manvantarāṇāṃ saṃhāraḥ saṃhārānte ca sambhavaḥ

1-2.107

devatānāmṛṣīṇāṃ ca manoḥ pitṛgaṇasya ca/
na śakyaṃ vistarādvaktumityuktaṃ ca samāsataḥ

1-2.108

manvantarasya saṃkhyā ca mānuṣeṇa prakīrtitā/
manvantarāṇāṃ sarveṣāmetadeva ca lakṣaṇam

1-2.109

atītānāgatānāṃ ca varttamānena kīrttyate/
tathā manvantarāṇāṃ ca pratisandhānalakṣaṇam

1-2.110

atītānāgatānāṃ ca proktaṃ svāyambhuve'ntare/
manvantaratrayaṃ caiva kālajñānaṃ ca kīrttyate

1-2.111

manvantareṣu devānāṃ prajeśānāṃ ca kīrttanam/
dakṣasya cāpi dauhitrāḥ priyāyā duhituḥ sutāḥ //
brahmādibhiste janitā dakṣeṇaiva ca dhīmatā

1-2.112

sāvarṇādyāśca kīrttyante manavo merumāśritāḥ/
dhruvasyottānapādasya prajāsargopavarṇanam

1-2.113

pṛthunāpi ca vainyena bhūmerddohapravarttanam/
pātrāṇāṃ payasāṃ caiva vaṃśānāṃ ca viśeṣaṇam/
brahmādibhiḥ pūrvameva dugdhā ceyaṃ vasundharā

1-2.114

daśabhyastu pracetebhyo māriṣāyāṃ prajāpateḥ/
dakṣasya kīrttyate janma somasyāṃśena dhīmataḥ

1-2.115

bhūtabhavyabhaveśatvaṃ mahendrāṇāṃ ca kīrttyate/
manvādikā bhaviṣyanti ākhyānairbahubhirvṛtāḥ

1-2.116

vaivasvatasya ca manoḥ kīrttyate sargavistaraḥ/
devasya mahato yajñe vāruṇīṃ bibhratastanum/
brahmaśukrāt samutpattirbhṛgvādīnāṃ ca kīrtyate

1-2.117

vinivṛtte prajāsarge cākṣuṣasya manoḥ śubhe/
dakṣasya kīrttyate sargo dhyānādvaivasvatai'ntare

1-2.117

nāradaḥ priyasaṃvādī dakṣaputrānmahābalān

1-2.118

nāśayāmāsa śāpāya ātmano brahmaṇaḥ sutaḥ

1-2.119

tato dakṣo'sṛjat kanyā vīriṇyāmeva viśrutāḥ/
kīrttyate dharmasargaśca kāśyapasya ca dhīmataḥ

1-2.120

ata ūrdhvaṃ brahmaṇaśca viṣṇoścaiva bhavasya ca/
ekatvaṃ ca pṛthaktvaṃ ca viśeṣatvaṃ ca kīrtyate

1-2.121

īśatvācca yathā śaptā jātā devāḥ svayambhuvā/
marutprasādo marutāṃ dityā devāṃśasambhavāḥ

1-2.122

kīrttyante marutāñcātha gaṇāste saptasaptakāḥ/
devatvaṃ pitṛvākyena vāyuskandhena cāśrayaḥ

1-2.123

daityānāṃ dānavānāñca gandharvoragarakṣasām/
sarvabhūtapiśācānāṃ paśūnāṃ pakṣivīrudhām/
utpattayaścāpsarasāṃ kīrttyante bahuvistarāt

1-2.124

samudrasaṃyogakṛtaṃ janmairāvatahastinaḥ/
vainateyasamutpattistathā cāsyābhiṣecanam

1-2.125

bhṛgūṇāṃ vistaraścoktastathā cāṅgirasāmapi/
kaśyapasya pulastyasya tathaivātrermmahātmanaḥ

1-2.126

parāśarasya ca muneḥ prajānāṃ yatra vistaraḥ/
devatānāmṛṣīṇāñca prajotpattistataḥ param

1-2.127

tisraḥ kanyāḥ prakīrttyante yāsu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ/
pitṛdauhitranirddeśo devānāṃ janma cocyate

1-2.128

vistaraste bhagavataḥ pañcānāṃ sumahātmanām/
ilāyā vistaraścokta ādityasya tataḥ param

1-2.129

vikukṣicaritañcoktaṃ dhundhoścaiva nibarhaṇam/
bṛhadbalāntasaṃkṣepādikṣvākvādyāḥ prakīrttitāḥ

1-2.130

nimyādīnāṃ kṣitīśānāṃ yāvajjahugaṇāditi/
kīrttyate vistaro yaśca yayāterapi bhūpateḥ

1-2.131

yaduvaṃśasamuddeśo haihayasya ca vistaraḥ/
kroṣṭoranantaraṃ coktastathā vaṃśasya vistaraḥ

1-2.132

jyāmaghasya ca māhātmyaṃ prajāsargaśca kīrttyate/
devāvṛdhasya tvarkasya vṛṣṭeścaiva mahātmanaḥ

1-2.133

atrimitrānvayaścaiva viṣṇorddivyābhiśaṃsanam/
vivasvato'tha saṃprāptirmaṇiratnasya dhīmataḥ

1-2.134

yudhā jitaḥ prajāsargaḥ kīrttyate ca mahātmanaḥ/
kīrttyate cānvayaḥ śrīmān rājarṣerdevamīḍhuṣaḥ

1-2.135

punaśca janma cāpyuktaṃ caritañca mahātmanaḥ/
kaṃsasyacāpi daurātmyamekāntena samudbhavaḥ

1-2.136

vāsudevasya devakyāṃ viṣṇorjjanma prajāpateḥ/
viṣṇoranantarañcāpi prajāsargopavarṇanam

1-2.137

daivāsure samutpanne viṣṇunā strīvadhe kṛte/
saṃrakṣatā śakravadhaṃ śāpaḥ prāptaḥ purā bhṛgoḥ/
bhṛguścotthāpayāmāsa divyāṃ śukrasya mātaram

1-2.138

devānāmasurāṇāṃ ca saṃgrāmā dvādaśāyutāḥ/
nārasiṃhaprabhṛtayaḥ kīrttyante prāṇanāśanāḥ

1-2.139

śukreṇārādhanaṃ sthāṇordhīreṇa tapasā kṛtam/
varadānapralubdhena yatra śarvastavaḥ kṛtaḥ/
anantaraṃ vinirdiṣṭaṃ devāsuraviceṣṭitam

1-2.140

jayantyā saha sakte tu yatra śukre mahātmani/
asurānmohayāmāsa śukrarūpeṇa buddhimān/
bṛhaspatistu tān śukraḥ śaśāpa sumahādyutiḥ

1-2.141

uktaṃ ca viṣṇumāhātmyaṃ viṣṇorjanmādiśabdanam/
turvasuḥ śukradauhitro devayānyāṃ yadorabhūt/
anurdruhyustathā pūruryayātitanayā nṛpāḥ

1-2.142

atra vaṃśyā mahātmānasteṣāṃ pārthivasattamāḥ/
kīrtyante dīrghayaśaso bhūridraviṇatejasaḥ

1-2.143

kuśikasya ca viprarṣeḥ samyagyo dharmasaṃśrayaḥ/
bārhaspatyantu surabhiryatra śāpamihānudat

1-2.144

kīrttanaṃ jahnuvaṃśasya śantanorvīryaśabdanam/
bhaviṣyatāṃ tathā rājñāmupasaṃhāraśabdanam

1-2.145

anāgatānāṃ saptānāṃ manūnāṃ copavarṇanam/
bhaumasyānte kaliyuge kṣīṇe saṃhāravarṇanam

1-2.146

parārddhaparayoścaiva lakṣaṇaṃ parikīrttyate/
brahmaṇo yojanāgreṇa parimāṇavinirṇayaḥ

1-2.147

naimittikaḥ prākṛtikastathaivātyantikaḥ smṛtaḥ/
trividhaḥ sarva bhūtānāṃ kīrttyate pratisañcaraḥ

1-2.148

anāvṛṣṭirbhāskarācca ghoraḥ saṃvarttako'nalaḥ/
megho hyekārṇavaṃ vāyustathā rātrirmahātmanaḥ

1-2.149

saṃkhyālakṣaṇamuddiṣṭaṃ tato brāhmaṃ viśeṣataḥ/
bhūrādīnāṃ ca lokānāṃ saptānāmupavarṇanam/
kīrttyante cātra nirayāḥ pāpānāṃ rauravādayaḥ

1-2.150

brahmalokopariṣṭāttu śivasya sthānamuttamam/
yatra saṃhāramāyānti sarvabhūtāni saṃkṣaye

1-2.151

sarveṣāṃ caiva sattvānāṃ pariṇāmavinirṇayaḥ/
brahmaṇaḥ pratisaṃsarge sarvasaṃhāravarṇanam

1-2.152

aṣṭarūpyamataḥ proktaṃ prāṇasyāṣṭakameva ca/
gatiścordhvamadhaścoktā dharmādharmasamāśrayāt

1-2.153

kalpe kalpe ca bhūtānāṃ mahatāmapi saṃkṣayaḥ/
prasaṃkhyāya ca duḥkhāni brahmaṇaścāpyanityatā

1-2.154

daurātmyaṃ caiva bhogānāṃ pariṇāmavinirṇaṃyaḥ/
durlabhatvaṃ ca mokṣasya vairāgyāddoṣadarśanam

1-2.155

vyaktāvyaktaṃ parityajya sattvaṃ brahmaṇi saṃsthitam/
nānātvadarśanācchuddhaṃ tatastadabhivarttate

1-2.156

tatastāpatrayātīto nīrūpākhyo nirañjanaḥ/
ānando brahmaṇaḥ prokto na bibheti kutaścana

1-2.157

kīrttyate ca punaḥ sargo brahmaṇo'nyasya pūrvavat/
kīrttyate ṛṣivaṃśaśca sarvapāpapraṇāśanaḥ

1-2.158

iti kṛtyasamuddeśaḥ purāṇasyopavarṇitaḥ/
kīrttyante jagato hyatra sarvapralayavikriyāḥ/
pravṛttayaśca bhūtānāṃ nivṛttīnāṃ phalāni ca

1-2.159

prādurbhāvo vasiṣṭhasya śakterjanma tathaiva ca/
saudāsānnigrahastasya viśvāmitrakṛtena ca

1-2.160

parāśarasya cotpattiradṛśyatvaṃ yathā vibhoḥ/
jajñe pitṝṇāṃ kanyāyāṃ vyāsaścāpi yathā muniḥ

1-2.161

śukasya ca tathā janma saha putrasya dhīmataḥ/
parāśarasya pradveṣo viśvāmitrakṛto yathā

1-2.162

vasiṣṭhasambhṛtaścāgnirviśvāmitrajighāṃsayā/
santānahetorvibhunā cīrṇaḥ skandena dhīmatā/
daivena vidhinā vipra viśvāmitrahitaiṣiṇā

1-2.163

ekaṃ vedañcatuṣpādañcaturddhā punarīśvaraḥ/
yathā bibheda bhagavān vyāsaḥ sarvān svabuddhitaḥ/
tasya śiṣyaiḥ praśiṣyaiśca śākhā bhedāḥ punaḥ kṛtāḥ

1-2.164

prayogaiḥ ṣaḍ‌guṇīyaiśca yathā pṛṣṭaḥ svayambhuvā/
pṛṣṭena cānupṛṣṭāste munayo dharmakāṅkṣiṇaḥ//
deśaṃ puṇyamabhīpsantau vibhunā taddhitaiṣiṇā

1-2.165

sunābhaṃ divyarūpākhyaṃ satyāṅgaṃ śubhavikramam/
anaupamyamidañcakraṃ varttamānamatandritāḥ/
pṛṣṭhato yāta niyatāstataḥ prāpsyatha yaddhitam

1-2.166

gacchato dharmacakrasya yatra nemirviśīryate/
puṇyaḥ sa deśo mantavya ityuvāca tadā prabhuḥ/
uktvā caivamṛṣīn brahmā hyadṛśyatvamagātpunaḥ

1-2.167

gaṅgāgarbhasamāhāraṃ naimiṣeyatvameva ca/
ījire caiva satreṇa munayo naimiṣe tadā/
mṛte śaradvati tathā tasya cotthāpanaṃ kṛtam

1-2.168

ṛṣayo naimiṣeyāstu śraddhayā parayā punaḥ/
niḥsīmāṃ gāmimāṃ kṛtsnāṃ kṛtvā rājānamāharan/
yathāvidhi yathāśāstraṃ tamātithyairapūjayan

1-2.169

prītaṃ tathā kṛtātithyaṃ rājānaṃ vidhivattadā/
antarddhānagataḥ krūraḥ svarbhānurasuro'harat

1-2.170

anusasrurhataṃ cāpi nṛpamaiḍaṃ yathā purā/
gandharva sahitaṃ dṛṣṭvā kalāpagrāmavāsinam

1-2.171

sannipātaḥ punastasya yathā yajñe maharṣibhiḥ/
dṛṣṭvā hiraṇmayaṃ sarvaṃ yajñe vastu mahātmanām

1-2.172

tadā vai naimiṣeyāṇāṃ satre dvādaśavārṣike/
yathā vivadamānastu aiḍaḥ saṃsthāpitastu taiḥ

1-2.173

janayitvā tvaraṇyānte aiḍaputraṃ yathāyuṣam/
samāpayitvā tatsatramāyuṣaṃ paryupāsate

1-2.174

etatsarvaṃ yathāvṛttaṃ vyākhyātaṃ dvijasattamāḥ/
ṛṣīṇāṃ paramaṃ cātra lokatantramanuttamam

1-2.175

brahmaṇā yatpurā proktaṃ purāṇaṃ jñānamuttamam/
avatāraśca rudrasya dvijānugrahakāraṇāt

1-2.176

tathā pāśupatā yogāḥ sthānānāñcaiva kīrttanam/
liṅgodbhavasya devasya nīlakaṇṭhatvameva ca

1-2.177

kathyate yatra viprāṇāṃ vāyunā brahmavādinā/
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ pāpapraṇāśanam/
kīrttanaṃ śravaṇaṃ cāsya dhāraṇañca viśeṣataḥ

1-2.178

anena hi krameṇedaṃ purāṇaṃ saṃpracakṣyate/
sukhamarthaḥ samāsena mahānapyupalabhyate/
tasmāt kiñcitsumuddiśya paścādvakṣyāmi vistaram

1-2.179

pādamādyamidaṃ samyak yo'dhīyīta jitendriyaḥ/
tenādhītaṃ purāṇaṃ tat sarvaṃ nāstyatra saṃśayaḥ

1-2.180

yo vidyāccaturo vedān sāṅ‌gopaniṣado dvijaḥ/
na cetpurāṇaṃ saṃvidyānnaiva sa syādvicakṣaṇaḥ

1-2.181

itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet/
bibhetyalpaśrutādvedo māmayaṃ pratariṣyati

1-2.182

abhyasannimamadhyāyaṃ sākṣāt proktaṃ svayambhuvā/
āpadaṃ prāpya mucyeta yatheṣṭāṃ prāpnuyādghatim

1-2.183

yasmāt purā hyanatīdaṃ purāṇaṃ tena tat smṛtam/
niruktamasya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate

1-2.184

nārāyaṇaḥ sarvamidaṃ viśvaṃ vyāpya pravarttate/
tasyāpi jagataḥ sraṣṭuḥ sraṣṭā devo maheśvaraḥ

1-2.185

ataśca saṃkṣepamimaṃ śrṛṇudhvaṃ maheśvaraḥ sarvamidaṃ purāṇam/
sa sargakāle ca karoti sargān saṃhārakāle punarādadīta

1-2.1

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte anukramaṇikā nāma prathamo'dhyāyaḥ

Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc