વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 2

॥ ઉત્તરાર્દ્ધમ્ - ૨
॥સૂત ઉવાચ ॥
આસીદિયં સમુદ્રાન્તા મેદિનીતિ પરિશ્રુતા।
વસુ ધારયતે યસ્માદ્વસુધા તેન ચોચ્યતે

મધુકૈટભયોઃ પૂર્વં મેદસા સંપરિપ્લુતા।
તતોઽભ્યુપગમાદ્રાજ્ઞઃ પૃથોર્વૈન્યસ્ય ધીમતઃ

ઇયઞ્ચાસીત્ સમુદ્રાન્તા મેદિનીતિ પરિશ્રુતા।
દુહિતૃત્વમનુપ્રાપ્તા પૃથિવીત્યુચ્યતે તતઃ

પ્રથિતા પ્રવિભક્તા ચ શોભિતા ચ વસુન્ધરા।
સસ્યાકરવતી રાજ્ઞા પત્તનાકરમાલિની।
ચાતુર્વર્ણ્યસમાકીર્ણા રક્ષિતા તેન ધીમતા

એવંપ્રભાવો રાજાસીદ્વૈન્યઃ સ નૃપસત્તમઃ।
નમસ્યશ્ચૈવ પૂજ્યશ્ચ ભૂતગ્રામેણ સર્વશઃ

બ્રાહ્મણૈશ્ચ મહાભાગૈર્વેદવેદાઙ્ગપારગૈઃ।
પૃથુરેવ નમસ્કાર્યો બ્રહ્મયોનિઃ સનાતનઃ

પાર્થિવૈશ્ચ મહાભાગૈઃ પ્રાર્થયદ્ભિર્મહદ્યશઃ।
આદિરાજા ન મસ્કાર્યઃ પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્

યોધૈરપિ ચ સંગ્રામે પ્રાર્થયાનૈર્જયં યુધિ।
આદિકર્ત્તા નરાણાં વૈ નમસ્યઃ પૃથુરેવ હિ

યો હિ યોદ્ધા રણં યાતિ કીર્ત્તયિત્વા પૃથું નૃપમ્।
સ ઘોરરૂપે સંગ્રામે ક્ષેમી તરતિ કીર્તિમાન્

વૈશ્યૈરપિ ચ રાજર્ષિર્વૈશ્યવૃત્તિસમાસ્થિતૈઃ।
પૃથુરેવ નમસ્કાર્યો વૃત્તિદાતા મહાયશાઃ

એતે વત્સવિશેષાશ્ચ દોગ્ધારઃ ક્ષીરમેવ ચ।
પાત્રાણિ ચ મયોક્તાનિ સર્વાણ્યેવ યથાક્રમમ્

બ્રહ્મણા પ્રથમં દુગ્ધા પુરા પૃથ્વી મહાત્મના।
વાયું કૃત્વા તદા વત્સં બીજાનિ વસુધાતલે

તતઃ સ્વાયમ્ભુવે પૂર્વન્તદા મન્વન્તરે પુનઃ।
વત્સં સ્વાયમ્ભુવં કૃત્વા દુગ્ધા ગ્રીષ્મેણ વૈ મહી

*
મનૌ સ્વારોચિષે દુગ્ધા મહી ચૈત્રેણ ધીમતા।
મનું સ્વારોચિષં કૃત્વા વત્સં સસ્યાનિ વૈ પુરા

ઉત્તમેઽનુત્તમેનાપિ દુગ્ધા દેવભુજેન તુ ।
મનું કૃત્વોત્તમં વત્સં સર્વસસ્યાનિ ધીમતા

પુનશ્ચ પઞ્ચમે પૃથ્વી તામસસ્યાન્તરે મનોઃ।
દુગ્ધેયં તામસં વત્સં કૃત્વા તુ બલબન્ધુના

ચારિષ્ણવસ્ય દેવસ્ય સંપ્રાપ્તે ચાન્તરે મનોઃ।
દુગ્ધા મહી પુરાણેન વત્સઞ્ચારિષ્ણવં પ્રતિ ॥ ૨..૧૭ ॥
ચાક્ષુષેઽપિ ચ સમ્પ્રાપ્તે તદા મન્વન્તરે પુનઃ।
દુગ્ધા મહી પુરાણેન વત્સં કૃત્વા તુ ચાક્ષુષમ્

ચાક્ષુષસ્યાન્તરેઽતીતે પ્રાપ્તે વૈવસ્વતે પુનઃ ।
વૈન્યેનેયં મહી દુગ્ધા યથા તે કીર્તિતં મયા

એતૈર્દુગ્ધા પુરા પૃથ્વી વ્યતીતેષ્વન્તરેષુ વૈ।
દેવાદિભિર્મનુષ્યૈશ્ચ તથા ભૂતાદિભિશ્ચ યા

એવં સર્વેષુ વિજ્ઞેયા હ્યતીતાનાગતેષ્વિહ।
દેવા મન્વન્તરેષ્વસ્ય પૃથોસ્તુ શ્રૃણુત પ્રજાઃ

પૃથોસ્તુ પુત્રૌ વિક્રાન્તૌ જજ્ઞાતેઽન્તર્દ્ધિપાલિનૌ।
શિખણ્ડિની હવિર્દ્ધાનમન્તર્દ્ધાનાદ્વ્યજાયત

હવિર્દ્ધાનાત્ષડાગ્નેયી ધિષણાઽજનયત્સુતાન્।
પ્રાચીનબર્હિષં શુક્રં ગયં કૃષ્ણં વ્રજાજિનૌ

પ્રાચીનબર્હિર્ભગવાન્ મહાનાસીત્ પ્રજાપતિઃ।
બલુશ્રુતતપોવીર્યૈઃ પૃથિવ્યામેકરાઢસૌ।
પ્રાચીનાગ્રાઃ કુશાસ્તસ્ય તસ્માત્પ્રાચીન બર્હ્યસૌ

સમુદ્રતનયાયાન્તુ કૃતદારઃ સ વૈ પ્રભુઃ।
મહતસ્તમસઃ પારે સવર્ણાયાં પ્રજાપતેઃ।
સવર્ણાઽઽધત્ત સામુદ્રી દશ પ્રાચીન બર્હિષઃ

સર્વે પ્રચેતસો નામ ધનુર્વેદસ્ય પારગાઃ।
અપૃથગ્ધર્મચરણાસ્તેઽતપ્યન્ત મહત્તપઃ।
દશવર્ષસહસ્રાણિ સમુદ્રસલિલેશયાઃ

તપશ્ચરત્સુ પૃથિવીં પ્રચેતઃસુ મહીરુહાઃ।
અરક્ષ્યમાણામાવવૃર્બભૂવાથ પ્રજાક્ષયઃ

પ્રત્યાહતે તદા તસ્મિંશ્ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ ।
નાશકન્ મારુતો વાતું વૃતં ખમભવદ્દ્રુમૈઃ।
દશવર્ષસહસ્રાણિ ન શેકુશ્ચેષ્ટિતું પ્રજાઃ

તદુપશ્રુત્ય તપસા સર્વે યુક્તાઃ પ્રચેતસઃ।
મુખેભ્યો વાયુમગ્નિઞ્ચ સસૃજુર્જ્જાતમન્યવઃ

ઉન્મૂલાનથ તાન્ વૃક્ષાન્ કૃત્વા વાયુરશોષયત્।
તાનગ્નિરદહદ્વોર એવમાસીદ્ દ્રુમક્ષયઃ

દ્રુમક્ષયમથો બુદ્ધ્વા કિઞ્ચિચ્છેષેષુ શાખિષુ।
ઉપગમ્યાબ્રવીદેતાન્ રાજા સોમઃ પ્રચેતસઃ

દૃષ્ટ્વા પ્રયોજનં સર્વં લોકસન્તાનકારણાત્।
કોપન્ત્યજત રાજાનઃ સર્વં પ્રાચીનબર્હિષઃ

વૃક્ષાઃ ક્ષિત્યાં જનિષ્યન્તિ શામ્યેતામગ્નિમારુતૌ।
રત્નભૂતા તુ કન્યેયં વૃક્ષાણાં વરવર્ણિની

ભવિષ્યં જાનતા હ્યેષા મયા ગોભિર્વિવર્દ્ધિતા।
મારિષા નામ નામ્નૈષા વૃક્ષૈરેવ વિનિર્મિતા।
ભાર્યા ભવતુ વો હ્યેષા સોમગર્ભવિવર્દ્ધિતા

યુષ્માકં તેજસોઽર્દ્ધેન મમ ચાર્દ્ધેન તેજસઃ।
અસ્યામુત્પત્સ્યતે વિદ્વાન્ દક્ષો નામ પ્રજાપતિઃ

સ ઇમાં દગ્ધભૂયિષ્ઠાં યુષ્મત્તેજોમયેન વૈ।
અગ્નિનાગ્નિસમો ભૂયઃ પ્રજાઃ સંવર્દ્ધયિષ્યતિ

તતઃ સોમસ્ય વચનાજ્જગૃહુસ્તે પ્રચેતસઃ।
સંહૃત્ય કોપં વૃક્ષેભ્યઃ પત્નીં ધર્મેણ મારિષામ્

મારિષાયાં તતસ્તે વૈ મનસા ગર્ભમાદધુઃ।
દશભ્યસ્તુ પ્રચેતોભ્યો મારિષાયાં પ્રજાપતિઃ

દક્ષો જજ્ઞે મહાતેજાઃ સોમસ્યાંશેન વીર્યવાન્ ।
અસૃજન્માનસાનાદૌ પ્રજા દક્ષોઽથ મૈથુનાત્

અચરાંશ્ચ ચરાંશ્ચૈવ દ્વિપદોઽથ ચતુષ્પદાન્।
વિસૃજ્ય મનસા દક્ષઃ પશ્ચાદસૃજત સ્ત્રિયઃ

દદૌ સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ।
કાલસ્ય નયને યુક્તાઃ સપ્તવિંશતિમિન્દવે

એભ્યો દત્ત્વા તતોઽન્યા વૈ ચતસ્રોઽરિષ્ટનેમિને ।
દ્વે ચૈવ બાહુપુત્રાય દ્વે ચૈવાઙ્ગિરસે તથા।
કન્યામેકાં કૃશાશ્વાય તેભ્યોઽપત્યં નિબોધત

અન્તરં ચાક્ષુષસ્યાત્ર મનોઃ ષષ્ઠન્તુ હીયતે।
મનોર્વૈવસ્વતસ્યાપિ સપ્તમસ્ય પ્રજાપતેઃ

તાસુ દેવાઃ ખગા ગાવો નાગા દિતિજદાનવાઃ।
ગન્ધર્વોપ્સરસશ્ચૈવ જજ્ઞિરેઽન્યાશ્ચ જાતયઃ

તતઃ પ્રભૃતિ લોકેઽસ્મિન્ પ્રજા મૈથુનસમ્ભવાઃ।
સઙ્કલ્પાદ્દર્શનાત્સ્પર્શાત્પૂર્વેષાં સૃષ્ટિરુચ્યતે

॥ઋષય ઊચુઃ॥
દેવાનાં દાનવાનાઞ્ચ દેવર્ષીણાઞ્ચ તે શુભઃ।
સમ્ભવઃ કથિતઃ પૂર્વં દક્ષસ્ય ચ મહાત્મનઃ

પ્રાણાત્પ્રજાપતેર્જન્મ દક્ષસ્ય કથિતં ત્વયા।
કથં પ્રચેતસત્વઞ્ચ પુનર્લેભે મહાતપાઃ

એતન્નઃ સંશયં સૂત વ્યાખ્યાતું ત્વમિહાર્હસિ।
સ દૌહિત્રશ્ચ સોમસ્ય કથં શ્વશુરતાઙ્ગતઃ

॥સૂત ઉવાચ॥
ઉત્પત્તિશ્ચ નિરોધશ્ચ નિત્યં ભૂતેષુ સત્તમાઃ।
ઋષયોઽત્ર ન મુહ્યન્તિ વિદ્યાવન્તશ્ચ યે નરાઃ

યુગે યુગે ભવન્ત્યેતે સર્વે દક્ષાદયો દ્વિજાઃ ।
પુનશ્ચૈવ નિરુધ્યન્તે વિદ્વાંસ્તત્ર ન મુહ્યતિ

જ્યૈષ્‌ઠ્યં કાનિષ્ઠ્યમપ્યેષાં પૂર્વં નાસીદ્ દ્વિજોત્તમાઃ।
તપ એવ ગરીયોઽભૂત્ પ્રભાવશ્ચૈવ કારણમ્

ઇમાં વિસૃષ્ટિં યો વેદ ચાક્ષુષસ્ય ચરાચરમ્।
પ્રજાનામાયુરુત્તીર્ણઃ સ્વર્ગલોકે મહીયતે

એષ સર્ગઃ સમાખ્યાતશ્ચાક્ષુષસ્ય સમા સતઃ।
ઇત્યેતે ષઢવિસર્ગા હિક્રાન્તા મન્વન્તરાત્મકાઃ।
સ્વાયમ્ભુવાદ્યા- સંક્ષેપાચ્ચાક્ષુષાન્તા યથાક્રમમ્

એતે સર્ગા યથાપ્રજ્ઞં પ્રોક્તા વૈ દ્વિજસત્તમાઃ।
વૈવસ્વતનિસર્ગેણ તેષાં જ્ઞેયસ્તુ વિસ્તરઃ

અનન્તા નાતિરિક્તાશ્ચ સર્વે સર્ગા વિવસ્વતઃ।
આરોગ્યાયુષ્પ્રમાણેન ધર્મતઃ કામતોઽર્થતઃ।
એતાનેવ ગુણાનેતિ યઃ પઠત્યનસૂયકઃ

વૈવસ્વતસ્ય વક્ષ્યામિ સામ્પ્રતસ્ય મહાત્મનઃ।
સમાસાદ્વ્યાસતઃ સર્ગં બ્રુવતો મે નિબોધત

ઇતિશ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૃથુવંશાનુકીર્ત્તનં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ

૨.૨.૧૩
વત્સં સ્વાયમ્ભુવં કૃત્વા દુગ્ધાઽઽગ્નીધ્રેણ વૈ મહી ઇતિ પાઠાન્તરઃ