Vayu Purana · Chapter 15
//bṛhaspatiruvāca//
sakṛdabhyarcitāḥ prītā bhavanti pitaro'nyayāḥ/
yogātmāno mahātmāno vipāpmāno mahaujasaḥ
pretya ca svargalābhāya kāmaiśvaryaṃ suvistaram /
yeṣāṃ cāpyanugṛhṇanti mokṣaprāptikrameṇa tu
tāni vakṣyāmyahaṃ saumyāḥ sarāṃsi saritastathā/
tīrthāni caiva puṇyāni deśāñjailāṃstathāśramān
puṇyo yastriṣu lokeṣvamarakaṇṭakaparvataḥ/
parvataḥ pravaraḥ puṇyaḥ siddhacāraṇasevitaḥ
yatra varṣasahasrāṇi prayutānyarbudāni ca/
tapaḥ suduścaraṃ tepe bhagavānaṅgirāḥ purā
yatra mṛtyorgatirnāsti tathaivāsurarakṣasām/
na bhayaṃ caiva vā'lakṣmīryāvadbhūmirdhariṣyati
tejasā yaśasā caiva bhrājate sa nagottamaḥ/
śrṛṅgamālyavato nityaṃ vahniḥ saṃvartako yathā
mṛdavaśca sugandhāśca hemābhāḥ priyadarśanāḥ /
śāntāḥ kuśā iti khyātāḥ pibandakṣiṇanarmadām
dṛṣṭavān svargasopānaṃ bhagavānaṅgirāḥ purā/
agnihotre mahātejāḥ prastarārthakuśottamān
teṣu darbheṣu yaḥ piṇḍānamarakaṇṭakaparvate/
dadyātsakṛdapi prājñastasya vakṣyāmi yatphalam
tadbhavatyakṣayaṃ śrāddhaṃ pitṝṇāṃ prītivarddhanam /
antarddhānaṃ ca gacchanti kṣetramāsādya tatsadā
tatra jvālārasaḥ puṇyo dṛśyate'dyāpi sarvaśaḥ/
saśalyānāṃ ca sattvānāṃ viśalyakaraṇī nadī
prāgdakṣiṇā tu sāvarttā vāpī sā parvatottame/
kaliṅgadeśapārśvārddhe pitṝṇāṃ prītivarddhanam
siddhakṣetramṛṣiśreṣṭā yaduktaṃ paramaṃ bhuvi/
sammato devadaityānāṃ ślokamapyuśanā jagau
dhanyāste puruṣā loke ye prāpyāmarakaṇṭakam/
pitṝnsantarpayiṣyanti śrāddhe pitṛparāyaṇāḥ
alpena tapasā siddhiṃ gamiṣyanti na saṃśayaḥ/
sakṛdevārcitāstatra svargamamarakaṇṭake
mahendraparvate ramye puṇyaṃ śakraniṣevitam/
tatrāruhya bhavet prītiḥ śrāddhaṃ caiva mahatphalam
bilvādhaḥśikhare yuktā divyaṃ cakṣuḥ pravarttate/
adṛśyaṃ caiva bhūtānāṃ devavaccarate mahīm
saptagodāvare caiva gokarṇe ca tapovane/
aśvamedhaphalaṃ tatra snātvā ca labhatenaraḥ
dhūtapāpasthalaṃ prāpya pūtaḥ snātvā bhavennaraḥ/
rudrastatra tapastepe devadevo maheśvaraḥ
gokarṇe varṇitaṃ viprairnastikānāṃ nidarśanam/
abrāhmaṇasya sāvitrī paṭhataḥ sampraṇaśyati
devarṣibhavane śrṛṅge siddhacāraṇasevite/
āruhya taṃ tu niyamāttato yānti triviṣṭapam
divyaiśvandanavṛkṣaiśca pādapairupaśobhitam/
āpaḥ svādanasampṛktā vahanti satataṃyataḥ
nadī pravarttate tābhyastāmraparṇīti nāmataḥ/
yoṣeva samahākhedā dakṣiṇaṃ yāti sāgaram
nadyāstasyāstu yā āpo mūrcchamānā mahodadhau/
śaṅkhā bhavanti muktāśca jāyante śaṅkhamuktikāḥ
udakānayanaṃ kṛtvā śaṅkhamauktikasaṃyutam/
ādhibhirvyādhibhiścaiva muktā yāntyamarāvatīm
candanebhyaḥ prayuktānāṃ śaṅkhānāṃ mauktikasya ca/
pāpa kartṝnapi pitṝṃśtārayanti yathā śrutiḥ
candratīrthe kumāryyāntu kāveryyāṃ prabhave'kṣaye/
śrīparvatasya tīrtheṣu vaikṛte ca tathā girau
ekasthā yatra dṛśyante vṛkṣā hyośiraparvate/
pālāśāḥ khādirā bilvā plakṣāśvatthavikaṅkatāḥ
etaddhi maṇḍalaṃ siddhaṃ yajñīyaṃ dvijasattamāḥ/
asmin muktvā jano'ṅgāni kṣipraṃ yātyamarāvatīm
karmāṇi svaprayuktāni sidhyanti prabhavātyaye /
duṣprasaktāni pitṛṣu prayuktāni bhavantyuta
pitṝṇāṃ duhitā puṇyā narmadā saritāṃ varā/
tatra śrāddhāni dattāni akṣayāṇi bhavantyuta
māṭharasya vane puṇye siddhacāraṇasevite/
antarddhānaṃ na gacchanti sattāstasminmahāgirau
vindhye caiva girau puṇye dharmādharmanidarśanam/
pāpadhārāṃ na paśyanti dhārāṃ paśyanti sādhavaḥ
tasyāṃ na dṛśyate pāpaṃ keṣāñcit pāpakarmaṇām/
spaṣṭā bhavati sā dhārā prāyaśaḥ śubhakarmaṇām
kauśalāyāṃ mataṅgasya vāpī pāpaniṣūdanī/
snātāstasyāṃ divaṃ yānti kāmacāravihaṅgamāḥ
kumārakośalātīrthe parvate pālapañjare/
pāṇḍu kūle samudrānte paṇḍārakavane tathā
vimale ca vipāpe ca satkṛtya prabhave'bhaye/
bhīvṛkṣe gṛdhrakūṭe ca jambūmārge ca nityaśaḥ
asitasya guroḥ puṇye yogācāryasya dhīmataḥ/
tatrāpi śrāddhamānantyamasitāyāñca nityaśaḥ
puṣkareṣvakṣayaṃ śrāddhaṃ tapaścaiva mahāphalam/
mahodadhau prabhāse ca tasmādevaṃ vinirddiśet
devikāyāṃ vṛṣo nāma kūpaḥ siddhaniṣevitaḥ/
samutpatanti tasyāpo gavāṃ śabdena nityaśaḥ
yogeśvaraiḥ sadā juṣṭaḥ sarvapāpabahiṣkṛtaiḥ/
dadyācchrāddhantu yastasmiṃstasya vakṣyāmi yatphalam
akṣayaṃ sārvakāmīyaṃ śrāddhaṃ prīṇāti vai pitṝn/
jātavedaḥ śilā tatra sākṣādagneḥ sanātanī
yastvāgniṃ praviśettatra nākapṛṣṭhe sa modate/
agniḥ śāntaḥ punarjātastasmindattaṃ tadakṣayam
daśāśvamadike tīrthe tīrthe pañcāśvamedhike/
yathoddiṣṭaṃ phalaṃ teṣāṃ kratūnāṃ nātra saṃśayaḥ
khyātaṃ hayaśiro nāma tīrthaṃ sadyo varapradam/
śrāddhaṃ tatra tadākṣayyaṃ dattvā svarge ca modate
śrāddhaṃ kumbhe vimucyanti jñeyaṃ pāpaniṣūdanam/
śrāddhaṃ tatrākṣayaṃ proktaṃ japyahomatapāṃsi ca
ajhatuṅge śubhe tīrthe tarpayetsatataṃ pitṝn/
dṛśyate parvasu cchāyā yatra nityaṃ divaukasām/
pṛthivyāmakṣayaṃ dattaṃ nirujā yatra pāṇḍavāḥ
yogeśvaraiḥ sadā juṣṭaṃ sarvapāpabahiṣkṛtaiḥ/
dadyācchrāddhantu yastasmistasya vakṣyāmi yatphalam
arcitāstena vai sākṣādbhavanti pitaraḥ sadā/
asmim̐lloke vaśī yaḥ syātpretya svarge sa modate
prāyaśaḥ pravaraḥ puṇyaḥ śivo nāma hradastathā/
tatra vyāsasaraḥ puṇyaṃ divyaṃ brahmasarastathā
ujjantaḥ parvataḥ puṇyo vasiṣṭhasya mahātmanaḥ/
ṛgyajuḥsāmaśirasaḥ kāpotaḥ puṣpasāhvayaḥ/
ākhyātaḥ pañcamo vedaḥ sṛṣṭvā hyeteṣu brahmaṇā
gatvaitān mucyate pāpāddvijo vahniḥ sanātanaḥ //
śrāddhañcānantyameteṣu japya homatapāṃsi ca
puṇḍarīke mahātīrthe puṇḍarīkasamaṃ phalam/
brahmatīrthe mahātīrthe aśvamedhaphalaṃ labhet
sindhusāgarasambhede tadā pañcanade'kṣayam /
kīrakātmā tataḥ puṇyo maṇḍavāyāṃ ca parvate
deyaṃ saptahrade śrāddhaṃ mānase ca viśeṣataḥ/
mahākūṭe ca vande ca girau trirau trikakude tathā
sandhyāyāṃ ca mahāvedyāṃ dṛśyate mahadadbhutam/
aśraddadhānānnābhyeti sābhyeti ca dhṛtavratān
jātavedaḥ śilā tatra sākṣādagneḥ sanātanī/
śrāddhāni cāgnikāryaṃ ca tatra kuryāt sadākṣayam
saṃśrayitvaikamekena sāyāhnaṃ prati nityaśaḥ/
tasmindeyaṃ sadā śrāddhaṃ pitṝṇāmakṣayārthinā
kṛtātmā vā'kṛtātmā vā yatra vijñāyate naraḥ/
svargyamārgapradaṃ nāma tīrthaṃ sadyo varapradam/
vairāṇyutsṛjya tasmistu divaṃ saptarṣayo gatāḥ
adyāpi tāni dṛśyante vairāṇyeva gatāni tu/
snātvā svargamavāpnoti tasmistīrthottame naraḥ
khyātamāyatanaṃ tatra nandisiddha niṣevitam/
nandīśvarasya yā mūrttirdurājārairna dṛśyate
dṛśyante kāñcanā yūpāḥ sañciṣye bhāskarodaye/
kṛtvā pradakṣiṇaṃ te tu gacchantyantarhitā divam
sarvataśca kurukṣetraṃ sutīrthañca viśeṣataḥ/
puṇyaṃ sanatkumārasya yogeśasya mahātmanaḥ/
kīrttyate ca tilāndattvā pitṝṇāṃ vai sadā'kṣayam
ojase cākṣayaṃ śrāddhaṃ dharmarājaniveśane/
śrāddhaṃ dattamamāvasyāṃ vidhinā ca yathākramam
punaḥ sannihitānāṃ vai kurukṣetre viśeṣataḥ/
arcayedvā pitṝṃstatra satputrastvanṛṇo bhavet
vinaśane sarasvatyāṃ plakṣapraśravaṇe tathā/
vyāsatīrthe sarasvatyāṃ brahmakṣetre viśeṣataḥ
deyamoṅkārapaṭhanaiḥ śrāddhamakṣayamicchatā/
sarvataścaiva gaṅgyāṃ maināke ca nagottame
yamunāprabhave caiva sarvapāpaiḥ pramucyate /
atyuṣṇāścātiśītāśca āpastatra nidarśanam
yamasya bhaginī puṇyā mārttaṇḍaduhitā tathā/
tatrākṣayaṃ tadā śrāddhaṃ pitṛbhiḥ pūrvakīrttitam
brahmānugahrade snātvā sadyo bhavati brāhmaṇaḥ/
tasmin hi śrāddhamānantyaṃ japahomatapāṃsi ca
sthāṇubhūtaścaraṃstatra vasiṣṭho vai mahātapāḥ/
adyāpi yatra dṛśyante pādapā maṇicarccitāḥ
tulā tu dṛśyate yatra dharmādharmapradarśinī/
yayā vai tulitaṃ vipraistīrthānāṃ phalamuttamam
pitṝṇāṃ duhitā yogā gandhakālīti viśrutā/
caturtho brahmaṇaścāṃśaḥ parāśarakulodvahaḥ
vyasya tvekaṃ caturddhā tu vedaṃ dhīmān mahāmuniḥ/
mahāyogaṃ mahātmānaṃ yo vyāsaṃ janayiṣyati
acchodakaṃ nāma saro yatrācchodā samucchritā /
matsyayonau punarjātā niyogādvāraṇena tu
tasyā yatrāśramaḥ puṇyaḥ puṇyakṛdbhirniṣevitaḥ/
sakṛddattaṃ tu vai śrāddhamakṣayaṃ samudāhṛtam/
tasyāṃ yoga samādhāne dattaṃ yugapadudbhavet
kuberatuṅge vyāmocce vyāsatīrthe tathaiva ca/
puṇyaḥ sa brāhmaṇo dadyāchrāddhamānantyamakṣayam
siddhaistu sevitā nityaṃ dṛśyate nākṛtātmabhiḥ/
anivarttanaṃ tu nandāyāṃ vedyāṃ prāguttare diśi
siddhakṣetraṃ tu vai juṣṭaṃ yatprāpya na nivarttate/
mahālaye padaṃ nyastaṃ mahādevena dhīmatā
devyālaye tapastaptvā ekapādena īśvaraḥ/
nīhāraśca yugaṃ divyamumātuṅge sthitaṃ jalam
umā tuṅge bhṛgostuṅge brahmatuṅge mahālaye/
kādravatyāṃ ca śāṇḍilyāṃ guhāyāṃ vāmanasya ca
gatvā caitāni pūtaḥ syācchrāddhamakṣayameva ca/
japo homastathā dhyānaṃ yatkicitsukṛtaṃ bhavet
brahmacaryaṃ yajante vai gurubhaktāḥ śataṃ samāḥ /
evamādīni sadyastāṃ snātvā prāpnoti satphalm
kumāradhārā tatraiva dṛṣṭā pāpapraṇāśanī/
yānāsanaṃ ca tatraiva sadyaḥ syādyat pradṛśyate
śailakīrttipurābhyāśe kāmānāpnoti puṣkalān/
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ devavaccarate mahīm
kāśyapasya mahātīrthaṃ kālasarpiriti śrutam/
tatra śrāddhāni deyāni nityamakṣayamicchatā
kāśyapasya mahātīrthaṃ kālasarpiriti śrutam/
tatra śrāddhāni deyāni nityamakṣayamicchatā
akṣayaṃ tu bhavecchrāddhaṃ śālagrāmasamantataḥ/
dṛṣṭyā na dṛśyate tatra pratyakṣamakṛtātmanā
pratyādeśo hyaśiṣṭānāṃ śiṣṭānāṃ ca niveśanam /
tatra caiva hrade puṇye divyo vai nāgarāḍ yataḥ
piṇḍaṃ gṛhṇāti hisatāṃ na gṛhṇātyasatāṃ hi saḥ/
atipradīptairbhujagairbhoktumannaṃ na śakyate
pratyakṣaṃ dṛśyate dharmastīrthayoranayordvayoḥ/
devadāruvane cāpi cārayestaṃ nidarśanam
vidhūtāni tu pāpāni dṛśyante sukṛtātmanā /
bhāgīrathyāṃ prayāge ca nityamakṣayyamucyate
kālañjare daśārṇāyāṃ naimiṣe kurujāṅgale/
vārāṇasyāṃ nagaryāṃ tu deyaṃ śrāddhaṃ tu yatnataḥ
tasyāṃ yogeśvaro nityaṃ tattasyāṃ dattamakṣayam/
dattvā caiteṣu pūtaḥ syācchrāddhamānantyameva ca
tapo homastathā dhyānaṃ yat kiñcitsukṛtaṃ bhavet/
lauhitye vaitaraṇyāṃ vai svarṇavedyāṃ tathaiva ca
sakṛdeva samudrānte dṛśyate puṇyakarmabhiḥ/
gayāyāṃ dharmapṛṣṭhe ca sarasi brahmaṇastathā
gayāyāṃ gṛdhrakūṭe ca śrāddhaṃ dattaṃ mahāphalam/
himañca patate tatra samantāt pañcayojanam
bharatasyāśrame puṇye'raṇyaṃ puṇyatamaṃ smṛtam /
mataṅgasya padaṃ tatra dṛśyate māṃsa cakṣuṣā
khyāpitaṃ dharmmasarvvasvaṃ lokasyāsya nidarśanam/
evaṃ pañcavanaṃ puṇyaṃ puṇyakṛdbhirniṣevitam/
yasminpāṇḍuviśāleti tīrthaṃ sadyo nidarśanam
tulāmānaistathā cāpaiḥ śāstraiśca vividhaistathā/
unmajjanti tathā lagne ye vai pāpakṛto janāḥ
tṛtīyāyāṃ tathā pāde niḥsvare pāvamaṇḍale/
mahāhrade vai kauśikyāṃ dattaṃ śrāddhaṃ mahāphalam
muṇḍapṛṣṭhe padaṃ nyastaṃ mahādevena dhīmatā/
bahūndaveyugāṃstaptvā tapastīvraṃ suduścaram
alpenāpyatra kālena naro dharmmaparāyaṇaḥ/
pāpmānamutsṛjatyāśu jīrṇatvacamivoragaḥ
siddhānāṃ prītijananaiḥ pāpā nāñca bhayaṅkaraiḥ/
lelihānairmahābhogai rakṣitantu divāniśam
nāmnā kanakanandīti tīrthaṃ trailokyaviśrutam/
udīcyāṃ muṇḍapṛṣṭhasya devarṣi gaṇasevitam/
tatra srātvā divaṃ yānti kāmacārā vihaṅgamāḥ
dattaṃ cāpi tathā śrāddhamakṣayaṃ samudāhṛtam/
ṛṇaistribhistadā snātvā nikṣiṇoti narottamaḥ
tīre tu sarasastatra devasyāyatanaṃ mahat/
āruhya tajjapaṃstatra siddho yāti divaṃ tataḥ
uttaraṃ mānasaṃ gatvā siddhiṃ prāpnotyanuttamām /
tatra gatvā puraśreṣṭhaṃ dṛśyate mahadadbhutam
tasminnirvarttayecchrāddhaṃ yathāśakti yathābalam/
kāmān sa labhate divyān mokṣopāyaṃ ca nityaśaḥ
mānase sarasi śreṣṭhe dṛśyate mahadadbhutam/
divaścyutā mahābhāgā hyantarikṣe virājate
gaṅgā tripathagā devī somapādāccyutā bhuvi/
ākāśe dṛśyate tatra toraṇaṃ sūryyasannibham
jāmbūnadamayaṃ divyaṃ svargadvāramivāyatam/
yataḥ pravarttate bhūyaḥ pūrvvasāgaramantimam
pāvanī sarvvabhūtānāṃ dharmajñānāṃ viśeṣataḥ/
candrabhāgā ca sindhuśca ubhau mānasasannibhau/
sāgaraṃ paścimaṃ yāti divyasindhurnadīvaraḥ
parvvato himavānnāma nānādhātuvibhūṣitaḥ/
yojanānāṃ sahasrāṇi āyato'śītirucyate
siddhacāraṇasaṅkīrṇaḥ siddhacāraṇasevitaḥ/
tatra puṣkariṇī ramyā suṣumnā nāma viśrutā
daśavarṣasahasrāṇi tatra jātastu jīvati/
śrāddhaṃ bhavati cānantyaṃ tasyāṃ dattaṃ mahodayam/
tārayecca yadā śrāddhaṃ daśapūrvvāndaśāparān
sarvvaṃ puṇyaṃ himavato gaṅgā puṇyā ca sarvvataḥ/
samudragāḥ samudrāśca sarvve puṇyāḥ samantataḥ
evamādiṣu sarvveṣu śrāddhaṃ nirvarttayedbudhaḥ /
pūto bhavati snātvā nu dattvā dattvā tathaiva ca
śailasānuṣu tuṅgeṣu kandareṣu guhāsu ca/
upahvaranitambeṣu tathā prasravaṇeṣu ca
pulineṣvāpagānāṃ ca tathaiva prabhave yuge/
mahodadhau gavāṃ goṣṭhe saṅgameṣu vaneṣu ca
asaṃsṛṣṭopaliptāsu hṛdyāsu surabhīṣu ca/
gomayenopalipteṣu vivikteṣu gṛheṣu ca
kuryyācchrāddhamathaiteṣu nityameva yathāvidhi/
pradakṣiṇaṃ diśaṃ gatvā sarvvakāmacikīrṣavaḥ
evameteṣu sarvveṣu śrāddhaṃ kuryyādatandritaḥ/
evameva tu medhāvī brāhmīṃ siddhimavāpnuyāt
traivarṇye vihite sthāne dharmmavarṇāśrame tathā/
kopasthānasya saṃtyāgātprāpyate pitṛpūjanam
tīrthānyanusaran dhīraḥ śraddadhāno jitendriyaḥ/
kṛtapāpaśca śuddhyeta kiṃ punaḥ śubhakarmmakṛt
tiryagyoniṃ na gacchecca kudeśe na ca jāyate/
svargī bhavati vai vipro mokṣopāyaṃ ca vindati
aśraddadhānāḥ pāpmāno nāstikāḥ sthitasaṃśayāḥ/
hetudraṣṭā ca pañcaite na tīrthaphalamaśrnute
gurutīrthe parā siddhistīrthānāṃ paramaṃ padam /
dhyānaṃ tīrthaparaṃ tasmādbrahmatīrthaṃ sanātanam
upavāsātparaṃ dhyānamindriyāṇāṃ nivarttanam/
upavāsanibaddhā hi prāṇairiha punaḥ punaḥ
prāṇāpānau samau kṛtvā viṣayāṇīndriyāṇi ca /
buddhiṃ manasi saṃyamya sarvveṣāṃ tu nivarttanam
pratyāhāraṃ punarviddhi mokṣopāyamasaṃśayam/
indriyāṇāṃ mano ghoraṃ buddhyādīnāṃ pravarttanam
anāhārātkṣayaṃ yāti vidyādanaśanaṃ tapaḥ/
nigrahādbuddhimanaso ramyā buddhistu jāyate
kṣīṇeṣu sarvvapāpeṣu kṣīṇeṣvevendriyeṣu ca/
parinirvāti śuddhātmā yathā vahnirnirindhanaḥ
kāraṇebhyo guṇebhyo'tha vyaktāvyaktasya kṛtsnaśaḥ/
viyojayati kṣetrajñaṃ tebhyo yogena yogavit
tasya nāsti gatisthānaṃ vyaktāvyaktaṃ na saṃśayaḥ/
āsannaḥ sadasannaiva naiva kiñcit sthita iti
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte śrāddhakalpe tīrthayātrā nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ
Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0