Vayu Purana · Chapter 13
bṛhaspatiruvāca//
pālāśaṃ brahmavarcasyamaśvatthe rājyabhāvanā/
sarvabhūtādhipatyaṃ ca plakṣe nityamudāhṛtam
puṣṭikāmaṃ ca nyagrodhaṃ buddhiṃ prajñāṃ dhṛtiṃ smṛtim/
rakṣoghnaṃ ca yaśasyaṃ ca kāśmaryyaṃ pātramucyate
saubhāgyamuttamaṃ loke madhuke samudāhṛtam/
phalgupātre ca kurvāṇaḥ sarvānkāmānavāpnuyāt
parā dyutiratho karttuḥ prākāśyaṃ ca viśeṣataḥ /
bilve lakṣmīstathā medhā nityamāyuṣyameva ca
kṣetrārāmataḍāgeṣu sarvasasyeṣu caiva hi/
varṣedajasraṃ parjanyo veṇupātreṣu kurvvataḥ
eteṣveva supātreṣu ye caivāgrayaṇaṃ daduḥ/
sakṛdapyatra yajñānāṃ sarveṣāṃ phalamucyate
pitṛbhyo yastu mālyāni sugandhīni ca sarvaśaḥ /
sadā dadyācchriyā yuktaḥ sa vibhāti divākaraḥ
guggulādīṃstathā dhūpān pitṛbhyo yaḥ prayacchati/
saṃyuktānmadhusarpirbhyāṃ so'śvamedhaphalaṃ labhet
dhūpaṃ gandhaguṇopetaṃ kāntaṃ pitṛparāyaṇam/
labhate strīṣvapatyāni iha cāmutra cobhayoḥ/
dadyādeva pitṛbhyastu nityameva hyatandritaḥ
dīpaṃ pitṛbhyaḥ prayataḥ sadā yastu prayacchati/
sa loke'pratimaṃ cakṣuḥ sadā ca labhate śūbham
tejasā yaśamā caiva kāntyā caiva balena ca/
bhuvi prakāśo bhavati bhrājate ca triviṣṭape/
apsarobhiḥ parivṛto vimānāgre sa modate
gandhānpuṣpāṇi dhūpāṃśca dadyādājyādutīśca vai/
phalamūlanamaskāraiḥ pidṝṇāṃ prayataḥ śuciḥ/
pūrva kṛtvā dvijānpaśvātpūjayedannasampadā
śrāddhakāle tu satataṃ vāyubhūtāḥ pitāmahāḥ/
āviśanti dvijāndṛṣṭvā tasmādetadbravīmi te
vastrairannaiḥ pradānaistairbhakṣyapeyaistathaiva ca/
gobhiraśvaistathā grāmaiḥ pūjayitvā dvijottamān
bhavanti pitaraḥ prītāḥ pūjiteṣu dvijātiṣu/
tasmādannena vidhivat pūjayeddvijasattamān
savyottarābhyāṃ pāṇibhyāṃ kuryyādullekhanaṃ dvijaḥ/
prokṣaṇañca tathā kuryācchrāddhakarmmaṇyatandritaḥ
darbhānpiṇḍāṃstathā bhakṣyānpuṣpāṇi vividhāni ca/
gandhadānamalaṅkāramekaikaṃ nirvapedvudhaḥ
poṣayitvā janaṃ samyagvaiśvaḥ syāduttaro dvijaḥ/
abhyaṅga darbhapiñjālaistribhiḥ kuryādyathāvidhi
apasavyaṃ pitṛbhyaśca dadyādannamanuttamam/
tamuccāryyātha sarveṣāṃ vastrārthaṃ sūtrameva ca
khaṇḍanaṃ poṣaṇaṃ caiva tathaivollekhanaṃ tathā/
sakṛdeva hi devānāṃ pitṝṇāṃ tribhirucyate
ekaṃ pavitraṃ hastena pitṝnsarvānsakṛtsakṛt/
cailamantreṇa piṇḍebhyo dattvā darśanajaṃ hitam
sadā sarpistilairyuktāṃ strīn piṇḍānnirvapedbhuvi/
jānuṃ kṛtvā tathā savyaṃ bhūmau pitṛparāyaṇaḥ
pitṝn pitāmahāṃścaiva tathaiva prapitāmahān/
āhūya ca pitṝn prāñcān pitṛtīrthena yatnataḥ/
piṇḍānparikṣipetsamyagapasavyamatandritaḥ
annenādbhiśca puṣpaiśca bhakṣyaiścaiva pṛthagvidhaiḥ/
pṛthag mātāmahānāntu kecidicchanti mānavāḥ
trīn piṇḍānānupūrvvyeṇa sāṅguṣṭhānpuṣṭivarddhanān /
jānvantarābhyāṃ yatnena piṇḍān dadyādyathākramam
savyottarābhyāṃ pāṇibhyāṃ dharme mantre ca paryyayaḥ/
namo vaḥ pitaraḥ sūkṣmaiḥ sadā hyevamatandritaḥ
dakṣiṇasyāntu pāṇibhyāṃ prathamaṃ piṇḍamutsṛjet/
namo vaḥ pitaraḥ saumyāḥ paṭhannityamatandritaḥ
savyottarābhyāṃ pāṇibhyāṃ dharme sarvvamatandritaḥ/
ulūkhalasya lekhāyā mudapātrācca sevanam
kṣaumasūtraṃ navaṃ dadyācchoṇaṃ kārpāsikaṃ tathā/
patrorṇaṃ pitṛsūtrañca kauśeyaṃ parivarjayet
varjayettaddaśāṃ yajñe yadapyahatavastrajām/
na prīṇanti tathaitāni dāturāpyāyato bhavet
śreṣṭhamāhustrikakudamañjanaṃ nityameva ca/
kṛṣṇebhyaśca tilebhyaśca yattailaṃ parirakṣitam
candanāguruṇī cobhe tamālośīrapajhakam/
dhūpaṃ ca guggulaśreṣṭhaṃ turuṣkaṃ dhūpameva ca
śuklāḥ sumanasaḥ śreṣṭhāstathā pajhotpalāni ca/
gandhavantyupapannāni yāni cānyāni kṛtsnaśaḥ
javāsumanaso bhaṇḍīrūpakāmakuraṇḍakāḥ/
puṣpāṇi varjanīyāni śrāddhakarmaṇi nityaśaḥ
yāni gandhādapetāni upagandhīni yāni ca/
varjanīyāni puṣpāṇi bhūtimanvicchatā tadā
dvijātayastathānviṣṭhā niyatāḥ syurudaṅmukhāḥ/
pūjayedyajamānastu vidhivaddakṣiṇāmukhaḥ
teṣāmabhimukho dadyāddarbhānpiṇḍāṃśca yatnataḥ/
anena vidhinā sākṣādarccayet svān pitāmahān
haritā vai sapiñjalyāḥ puṣpasnigdhāḥ samāhitāḥ/
ratnimātrapradānena pitṛtīrthena saṃsthitāḥ
upamūle tathā nīlāḥ prastarādyakulodyamāḥ /
tathā śmāmākanīvārā durvārāḥ samudāhṛtāḥ
pūrvvaṃkīrttitavāñchreṣṭho babhūvātha prajāpatiḥ /
tasya vālā nipatitā bhūmau cākāśamārgataḥ
tasmānmedhyā samākāśāḥ śrāddhakarmaṇi pūjitāḥ /
piṇḍanirvapaṇaṃ teṣu karttavyaṃ bhūtimicchatā
prajāpuṣṭirdyutiḥ kīrttiḥ prajākāntisamanvitā/
bhavanti rucirā nityaṃ vipāpmāno'ghavarjitāḥ
sakṛdevāstareddarbhān piṇḍārthaṃ dakṣiṇāmukhaḥ/
prāgdakṣiṇāgraniyato vidhiñcāpyanuvakṣyati
na dīno vāpi vā kruddho na caivānyamanā naraḥ/
ekāgramādhāya manaḥ śrāddhaṃ kuryyātsadā budhaḥ
nihanmi sarvvaṃ yadamedhyavadbhaved hatāśca sarvve suradānavā mayā/
rakṣāṃsi yakṣāśca piśācasaṅghā hatā mayā yātudhānāśca sarvve
evaṃ pitre dṛṣṭamannaṃ hi yasya tasyāsurā varjayantīha sarvve/
yasmindeśe paṭhyate eṣa mantrastaṃ vai deśaṃ rākṣasā varjayanti
anena vidhinā nityaṃ śrāddhaṃ kuryyāddvijaḥ sadā/
manasā kāṅkṣitaṃ yadyattattaddadyuḥ pitāmahāḥ
pitaro hṛṣṭamanaso rakṣāṃsi vimanāṃsi ca/
bhavantyeva kṛte śrāddhe nityameva prayatnataḥ
śūdrāḥ śrāddhe kṣīravāśu balvajāstaravastathā/
vāraṇāśca lavāścaiva lavavarṣāśca nityaśaḥ/
evamādīnyathānyāni tṛṇāni parivarjayet
añjanābhyañjanāgandhāmānupralayanaṃ tathā /
kāśaiḥ punarbhavaiḥ kāryyaṃ sarvvameva phalaṃ bhavet
kāśāḥ punarbhavā ye ca barhaṇā upabarhaṇāḥ/
atha te pitaro devā devāśca pitaraḥ punaḥ
puṣpagandhādidhūpānāmeṣa mantra udāhṛtaḥ/
āhṛtya dakṣiṇāyāntu homārthe viprayatnataḥ
somāya vai pitṛmate svadhā aṅgirase namaḥ/
asvargyaṃ laukikaṃ vāpi juhuyātkarmmasiddhaye
antarādhāya samidhaṃ tathā homo vidhīyate//
samāhitena manasā prayatāgniḥ prayatnataḥ
agnaye kavyavāhāya svadhā aṅgirase namaḥ/
yamāya caivāṅgirase svadhā nama iti bruvan
ityete vai homamantrā mantrāṇāmanu pūrvvaśaḥ/
dakṣiṇāto'gnaye nityaṃ somāyāntaratastathā
etayorantaraṃ nityaṃ juhuyādvai vivasvate/
upacāraṃ svadhākāraṃ tathaivollekhanañca yat
homajapye namaskāraḥ prokṣaṇañca viśeṣataḥ/
añjanābhyañjane caiva piṇḍasaṃvapanaṃ tathā
aśvamedhaphalenaiva tatsmṛtaṃ mantrapūrvvakam/
kriyāḥ sarvvā yatho ddiṣṭāḥ prayatnena samācaret
bahuhavyatvamevāgnau susamiddhe viśeṣataḥ/
vidhūme lelihāne ca hotavyaṃ karmasiddhaye
aprabuddhe sadhūme ca juhuyādyo hutāśane/
yajamāno bhavedandhaḥ so'putra iti naḥ śrutam
alpendhano vā rūkṣo vā visphuliṅgaśca sarvvaśaḥ /
jvālā dhūmopasevyaśca sa tu vahnirna siddhaye
durgandhaścaiva nīlaśca kṛṣṇaścaiva viśeṣataḥ/
bhūmiṃ vigāhate yatra tatra vidyātparābhavam
arciṣmān piṇḍitaśikhaḥ sarpiḥkāñcanasambhavaḥ/
snigdhaḥ pradakṣiṇaścaiva vahniḥ syātkāryyasiddhaye
naranārīgaṇebhyaśca pūjāṃ prāpnoti śāśvatīm/
akṣayāḥ pūjitāstena bhavanti pitaro'vyayāḥ
sthālyudumbarapātrāṇi phalāni samidhastathā/
śrāddhe cātipavitrāṇi medhyānīti viśeṣataḥ
pavitraṃ vā dvijaśreṣṭha śuddhaye janmakarmmasu/
pātreṣu phalamuddiṣṭaṃ yanmayā śrāddhakarmaṇi
tadeva kṛtsnaṃ vijñeyaṃ samitsu ca yathākramam/
kṛtvā samāhitaṃ cittamagraye vai karomyaham
anujñātaḥ kuruṣveti tathaiva dvijasattamaiḥ/
patnīmādāya putrāṃśca juhuyāddhavyavāhanam
samānaplakṣanyagrodhaplakṣāśvatthavikaṅkatāḥ/
udumbarāstathā bilvacandanā yajñiyāśca te
saralo devadāruśca śālaśca khadirastathā/
samidarthaṃ praśastāḥ syurete vṛkṣā viśeṣataḥ
grāmyāḥ kamṭakinaścaiva yajñiyā yena kena ca/
pūjitāḥ samidarthe tu pitṝṇāṃ vacanaṃ tathā
samidbhiḥ kalkaleyābhirjjuhuyādyo hutāśanam /
phalaṃ yat karmaṇastasya tanme nigadataḥ śrṛṇu
āyasaṃ sarvvakāmīyamaśvamedhaphalaṃ hi tat/
śleṣmātako naktamālaḥ kapitthaḥ śālmalistathā
nīpo vibhī takaścaiva vallībhiśca tathaiva ca/
śakunānāṃ nivāsaśca varjayecca mahīruhān/
ayajñīyāḥ smṛtā ye ca vṛkṣāṃścaiva tu varjayet
svadheti caiva mantrānte pitṝṇāṃ vacanaṃ tathā/
svāheti caiva devānāṃ yajñakarmaṇyudāhṛtam
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte śrāddhakalpo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ
Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0