વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 13

બૃહસ્પતિરુવાચ॥
પાલાશં બ્રહ્મવર્ચસ્યમશ્વત્થે રાજ્યભાવના।
સર્વભૂતાધિપત્યં ચ પ્લક્ષે નિત્યમુદાહૃતમ્

પુષ્ટિકામં ચ ન્યગ્રોધં બુદ્ધિં પ્રજ્ઞાં ધૃતિં સ્મૃતિમ્।
રક્ષોઘ્નં ચ યશસ્યં ચ કાશ્મર્ય્યં પાત્રમુચ્યતે

સૌભાગ્યમુત્તમં લોકે મધુકે સમુદાહૃતમ્।
ફલ્ગુપાત્રે ચ કુર્વાણઃ સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્

પરા દ્યુતિરથો કર્ત્તુઃ પ્રાકાશ્યં ચ વિશેષતઃ ।
બિલ્વે લક્ષ્મીસ્તથા મેધા નિત્યમાયુષ્યમેવ ચ

ક્ષેત્રારામતડાગેષુ સર્વસસ્યેષુ ચૈવ હિ।
વર્ષેદજસ્રં પર્જન્યો વેણુપાત્રેષુ કુર્વ્વતઃ

એતેષ્વેવ સુપાત્રેષુ યે ચૈવાગ્રયણં દદુઃ।
સકૃદપ્યત્ર યજ્ઞાનાં સર્વેષાં ફલમુચ્યતે

પિતૃભ્યો યસ્તુ માલ્યાનિ સુગન્ધીનિ ચ સર્વશઃ ।
સદા દદ્યાચ્છ્રિયા યુક્તઃ સ વિભાતિ દિવાકરઃ

ગુગ્ગુલાદીંસ્તથા ધૂપાન્ પિતૃભ્યો યઃ પ્રયચ્છતિ।
સંયુક્તાન્મધુસર્પિર્ભ્યાં સોઽશ્વમેધફલં લભેત્

ધૂપં ગન્ધગુણોપેતં કાન્તં પિતૃપરાયણમ્।
લભતે સ્ત્રીષ્વપત્યાનિ ઇહ ચામુત્ર ચોભયોઃ।
દદ્યાદેવ પિતૃભ્યસ્તુ નિત્યમેવ હ્યતન્દ્રિતઃ

દીપં પિતૃભ્યઃ પ્રયતઃ સદા યસ્તુ પ્રયચ્છતિ।
સ લોકેઽપ્રતિમં ચક્ષુઃ સદા ચ લભતે શૂભમ્

તેજસા યશમા ચૈવ કાન્ત્યા ચૈવ બલેન ચ।
ભુવિ પ્રકાશો ભવતિ ભ્રાજતે ચ ત્રિવિષ્ટપે।
અપ્સરોભિઃ પરિવૃતો વિમાનાગ્રે સ મોદતે

ગન્ધાન્પુષ્પાણિ ધૂપાંશ્ચ દદ્યાદાજ્યાદુતીશ્ચ વૈ।
ફલમૂલનમસ્કારૈઃ પિદૄણાં પ્રયતઃ શુચિઃ।
પૂર્વ કૃત્વા દ્વિજાન્પશ્વાત્પૂજયેદન્નસમ્પદા

શ્રાદ્ધકાલે તુ સતતં વાયુભૂતાઃ પિતામહાઃ।
આવિશન્તિ દ્વિજાન્દૃષ્ટ્વા તસ્માદેતદ્બ્રવીમિ તે

વસ્ત્રૈરન્નૈઃ પ્રદાનૈસ્તૈર્ભક્ષ્યપેયૈસ્તથૈવ ચ।
ગોભિરશ્વૈસ્તથા ગ્રામૈઃ પૂજયિત્વા દ્વિજોત્તમાન્

ભવન્તિ પિતરઃ પ્રીતાઃ પૂજિતેષુ દ્વિજાતિષુ।
તસ્માદન્નેન વિધિવત્ પૂજયેદ્દ્વિજસત્તમાન્

સવ્યોત્તરાભ્યાં પાણિભ્યાં કુર્ય્યાદુલ્લેખનં દ્વિજઃ।
પ્રોક્ષણઞ્ચ તથા કુર્યાચ્છ્રાદ્ધકર્મ્મણ્યતન્દ્રિતઃ

દર્ભાન્પિણ્ડાંસ્તથા ભક્ષ્યાન્પુષ્પાણિ વિવિધાનિ ચ।
ગન્ધદાનમલઙ્કારમેકૈકં નિર્વપેદ્વુધઃ

પોષયિત્વા જનં સમ્યગ્વૈશ્વઃ સ્યાદુત્તરો દ્વિજઃ।
અભ્યઙ્ગ દર્ભપિઞ્જાલૈસ્ત્રિભિઃ કુર્યાદ્યથાવિધિ

અપસવ્યં પિતૃભ્યશ્ચ દદ્યાદન્નમનુત્તમમ્।
તમુચ્ચાર્ય્યાથ સર્વેષાં વસ્ત્રાર્થં સૂત્રમેવ ચ

ખણ્ડનં પોષણં ચૈવ તથૈવોલ્લેખનં તથા।
સકૃદેવ હિ દેવાનાં પિતૄણાં ત્રિભિરુચ્યતે

એકં પવિત્રં હસ્તેન પિતૄન્સર્વાન્સકૃત્સકૃત્।
ચૈલમન્ત્રેણ પિણ્ડેભ્યો દત્ત્વા દર્શનજં હિતમ્

સદા સર્પિસ્તિલૈર્યુક્તાં સ્ત્રીન્ પિણ્ડાન્નિર્વપેદ્ભુવિ।
જાનું કૃત્વા તથા સવ્યં ભૂમૌ પિતૃપરાયણઃ

પિતૄન્ પિતામહાંશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહાન્।
આહૂય ચ પિતૄન્ પ્રાઞ્ચાન્ પિતૃતીર્થેન યત્નતઃ।
પિણ્ડાન્પરિક્ષિપેત્સમ્યગપસવ્યમતન્દ્રિતઃ

અન્નેનાદ્ભિશ્ચ પુષ્પૈશ્ચ ભક્ષ્યૈશ્ચૈવ પૃથગ્વિધૈઃ।
પૃથગ્ માતામહાનાન્તુ કેચિદિચ્છન્તિ માનવાઃ

ત્રીન્ પિણ્ડાનાનુપૂર્વ્વ્યેણ સાઙ્ગુષ્ઠાન્પુષ્ટિવર્દ્ધનાન્ ।
જાન્વન્તરાભ્યાં યત્નેન પિણ્ડાન્ દદ્યાદ્યથાક્રમમ્

સવ્યોત્તરાભ્યાં પાણિભ્યાં ધર્મે મન્ત્રે ચ પર્ય્યયઃ।
નમો વઃ પિતરઃ સૂક્ષ્મૈઃ સદા હ્યેવમતન્દ્રિતઃ

દક્ષિણસ્યાન્તુ પાણિભ્યાં પ્રથમં પિણ્ડમુત્સૃજેત્।
નમો વઃ પિતરઃ સૌમ્યાઃ પઠન્નિત્યમતન્દ્રિતઃ

સવ્યોત્તરાભ્યાં પાણિભ્યાં ધર્મે સર્વ્વમતન્દ્રિતઃ।
ઉલૂખલસ્ય લેખાયા મુદપાત્રાચ્ચ સેવનમ્

ક્ષૌમસૂત્રં નવં દદ્યાચ્છોણં કાર્પાસિકં તથા।
પત્રોર્ણં પિતૃસૂત્રઞ્ચ કૌશેયં પરિવર્જયેત્

વર્જયેત્તદ્દશાં યજ્ઞે યદપ્યહતવસ્ત્રજામ્।
ન પ્રીણન્તિ તથૈતાનિ દાતુરાપ્યાયતો ભવેત્

શ્રેષ્ઠમાહુસ્ત્રિકકુદમઞ્જનં નિત્યમેવ ચ।
કૃષ્ણેભ્યશ્ચ તિલેભ્યશ્ચ યત્તૈલં પરિરક્ષિતમ્

ચન્દનાગુરુણી ચોભે તમાલોશીરપઝકમ્।
ધૂપં ચ ગુગ્ગુલશ્રેષ્ઠં તુરુષ્કં ધૂપમેવ ચ

શુક્લાઃ સુમનસઃ શ્રેષ્ઠાસ્તથા પઝોત્પલાનિ ચ।
ગન્ધવન્ત્યુપપન્નાનિ યાનિ ચાન્યાનિ કૃત્સ્નશઃ

જવાસુમનસો ભણ્ડીરૂપકામકુરણ્ડકાઃ।
પુષ્પાણિ વર્જનીયાનિ શ્રાદ્ધકર્મણિ નિત્યશઃ

યાનિ ગન્ધાદપેતાનિ ઉપગન્ધીનિ યાનિ ચ।
વર્જનીયાનિ પુષ્પાણિ ભૂતિમન્વિચ્છતા તદા

દ્વિજાતયસ્તથાન્વિષ્ઠા નિયતાઃ સ્યુરુદઙ્મુખાઃ।
પૂજયેદ્યજમાનસ્તુ વિધિવદ્દક્ષિણામુખઃ

તેષામભિમુખો દદ્યાદ્દર્ભાન્પિણ્ડાંશ્ચ યત્નતઃ।
અનેન વિધિના સાક્ષાદર્ચ્ચયેત્ સ્વાન્ પિતામહાન્

હરિતા વૈ સપિઞ્જલ્યાઃ પુષ્પસ્નિગ્ધાઃ સમાહિતાઃ।
રત્નિમાત્રપ્રદાનેન પિતૃતીર્થેન સંસ્થિતાઃ

ઉપમૂલે તથા નીલાઃ પ્રસ્તરાદ્યકુલોદ્યમાઃ ।
તથા શ્મામાકનીવારા દુર્વારાઃ સમુદાહૃતાઃ

પૂર્વ્વંકીર્ત્તિતવાઞ્છ્રેષ્ઠો બભૂવાથ પ્રજાપતિઃ ।
તસ્ય વાલા નિપતિતા ભૂમૌ ચાકાશમાર્ગતઃ

તસ્માન્મેધ્યા સમાકાશાઃ શ્રાદ્ધકર્મણિ પૂજિતાઃ ।
પિણ્ડનિર્વપણં તેષુ કર્ત્તવ્યં ભૂતિમિચ્છતા

પ્રજાપુષ્ટિર્દ્યુતિઃ કીર્ત્તિઃ પ્રજાકાન્તિસમન્વિતા।
ભવન્તિ રુચિરા નિત્યં વિપાપ્માનોઽઘવર્જિતાઃ

સકૃદેવાસ્તરેદ્દર્ભાન્ પિણ્ડાર્થં દક્ષિણામુખઃ।
પ્રાગ્દક્ષિણાગ્રનિયતો વિધિઞ્ચાપ્યનુવક્ષ્યતિ

ન દીનો વાપિ વા ક્રુદ્ધો ન ચૈવાન્યમના નરઃ।
એકાગ્રમાધાય મનઃ શ્રાદ્ધં કુર્ય્યાત્સદા બુધઃ

નિહન્મિ સર્વ્વં યદમેધ્યવદ્ભવેદ્ હતાશ્ચ સર્વ્વે સુરદાનવા મયા।
રક્ષાંસિ યક્ષાશ્ચ પિશાચસઙ્ઘા હતા મયા યાતુધાનાશ્ચ સર્વ્વે

એવં પિત્રે દૃષ્ટમન્નં હિ યસ્ય તસ્યાસુરા વર્જયન્તીહ સર્વ્વે।
યસ્મિન્દેશે પઠ્યતે એષ મન્ત્રસ્તં વૈ દેશં રાક્ષસા વર્જયન્તિ

અનેન વિધિના નિત્યં શ્રાદ્ધં કુર્ય્યાદ્દ્વિજઃ સદા।
મનસા કાઙ્ક્ષિતં યદ્યત્તત્તદ્દદ્યુઃ પિતામહાઃ

પિતરો હૃષ્ટમનસો રક્ષાંસિ વિમનાંસિ ચ।
ભવન્ત્યેવ કૃતે શ્રાદ્ધે નિત્યમેવ પ્રયત્નતઃ

શૂદ્રાઃ શ્રાદ્ધે ક્ષીરવાશુ બલ્વજાસ્તરવસ્તથા।
વારણાશ્ચ લવાશ્ચૈવ લવવર્ષાશ્ચ નિત્યશઃ।
એવમાદીન્યથાન્યાનિ તૃણાનિ પરિવર્જયેત્

અઞ્જનાભ્યઞ્જનાગન્ધામાનુપ્રલયનં તથા ।
કાશૈઃ પુનર્ભવૈઃ કાર્ય્યં સર્વ્વમેવ ફલં ભવેત્

કાશાઃ પુનર્ભવા યે ચ બર્હણા ઉપબર્હણાઃ।
અથ તે પિતરો દેવા દેવાશ્ચ પિતરઃ પુનઃ

પુષ્પગન્ધાદિધૂપાનામેષ મન્ત્ર ઉદાહૃતઃ।
આહૃત્ય દક્ષિણાયાન્તુ હોમાર્થે વિપ્રયત્નતઃ

સોમાય વૈ પિતૃમતે સ્વધા અઙ્ગિરસે નમઃ।
અસ્વર્ગ્યં લૌકિકં વાપિ જુહુયાત્કર્મ્મસિદ્ધયે

અન્તરાધાય સમિધં તથા હોમો વિધીયતે॥
સમાહિતેન મનસા પ્રયતાગ્નિઃ પ્રયત્નતઃ

અગ્નયે કવ્યવાહાય સ્વધા અઙ્ગિરસે નમઃ।
યમાય ચૈવાઙ્ગિરસે સ્વધા નમ ઇતિ બ્રુવન્

ઇત્યેતે વૈ હોમમન્ત્રા મન્ત્રાણામનુ પૂર્વ્વશઃ।
દક્ષિણાતોઽગ્નયે નિત્યં સોમાયાન્તરતસ્તથા

એતયોરન્તરં નિત્યં જુહુયાદ્વૈ વિવસ્વતે।
ઉપચારં સ્વધાકારં તથૈવોલ્લેખનઞ્ચ યત્

હોમજપ્યે નમસ્કારઃ પ્રોક્ષણઞ્ચ વિશેષતઃ।
અઞ્જનાભ્યઞ્જને ચૈવ પિણ્ડસંવપનં તથા

અશ્વમેધફલેનૈવ તત્સ્મૃતં મન્ત્રપૂર્વ્વકમ્।
ક્રિયાઃ સર્વ્વા યથો દ્દિષ્ટાઃ પ્રયત્નેન સમાચરેત્

બહુહવ્યત્વમેવાગ્નૌ સુસમિદ્ધે વિશેષતઃ।
વિધૂમે લેલિહાને ચ હોતવ્યં કર્મસિદ્ધયે

અપ્રબુદ્ધે સધૂમે ચ જુહુયાદ્યો હુતાશને।
યજમાનો ભવેદન્ધઃ સોઽપુત્ર ઇતિ નઃ શ્રુતમ્

અલ્પેન્ધનો વા રૂક્ષો વા વિસ્ફુલિઙ્ગશ્ચ સર્વ્વશઃ ।
જ્વાલા ધૂમોપસેવ્યશ્ચ સ તુ વહ્નિર્ન સિદ્ધયે

દુર્ગન્ધશ્ચૈવ નીલશ્ચ કૃષ્ણશ્ચૈવ વિશેષતઃ।
ભૂમિં વિગાહતે યત્ર તત્ર વિદ્યાત્પરાભવમ્

અર્ચિષ્માન્ પિણ્ડિતશિખઃ સર્પિઃકાઞ્ચનસમ્ભવઃ।
સ્નિગ્ધઃ પ્રદક્ષિણશ્ચૈવ વહ્નિઃ સ્યાત્કાર્ય્યસિદ્ધયે

નરનારીગણેભ્યશ્ચ પૂજાં પ્રાપ્નોતિ શાશ્વતીમ્।
અક્ષયાઃ પૂજિતાસ્તેન ભવન્તિ પિતરોઽવ્યયાઃ

સ્થાલ્યુદુમ્બરપાત્રાણિ ફલાનિ સમિધસ્તથા।
શ્રાદ્ધે ચાતિપવિત્રાણિ મેધ્યાનીતિ વિશેષતઃ

પવિત્રં વા દ્વિજશ્રેષ્ઠ શુદ્ધયે જન્મકર્મ્મસુ।
પાત્રેષુ ફલમુદ્દિષ્ટં યન્મયા શ્રાદ્ધકર્મણિ

તદેવ કૃત્સ્નં વિજ્ઞેયં સમિત્સુ ચ યથાક્રમમ્।
કૃત્વા સમાહિતં ચિત્તમગ્રયે વૈ કરોમ્યહમ્

અનુજ્ઞાતઃ કુરુષ્વેતિ તથૈવ દ્વિજસત્તમૈઃ।
પત્નીમાદાય પુત્રાંશ્ચ જુહુયાદ્ધવ્યવાહનમ્

સમાનપ્લક્ષન્યગ્રોધપ્લક્ષાશ્વત્થવિકઙ્કતાઃ।
ઉદુમ્બરાસ્તથા બિલ્વચન્દના યજ્ઞિયાશ્ચ તે

સરલો દેવદારુશ્ચ શાલશ્ચ ખદિરસ્તથા।
સમિદર્થં પ્રશસ્તાઃ સ્યુરેતે વૃક્ષા વિશેષતઃ

ગ્રામ્યાઃ કમ્ટકિનશ્ચૈવ યજ્ઞિયા યેન કેન ચ।
પૂજિતાઃ સમિદર્થે તુ પિતૄણાં વચનં તથા

સમિદ્ભિઃ કલ્કલેયાભિર્જ્જુહુયાદ્યો હુતાશનમ્ ।
ફલં યત્ કર્મણસ્તસ્ય તન્મે નિગદતઃ શ્રૃણુ

આયસં સર્વ્વકામીયમશ્વમેધફલં હિ તત્।
શ્લેષ્માતકો નક્તમાલઃ કપિત્થઃ શાલ્મલિસ્તથા

નીપો વિભી તકશ્ચૈવ વલ્લીભિશ્ચ તથૈવ ચ।
શકુનાનાં નિવાસશ્ચ વર્જયેચ્ચ મહીરુહાન્।
અયજ્ઞીયાઃ સ્મૃતા યે ચ વૃક્ષાંશ્ચૈવ તુ વર્જયેત્

સ્વધેતિ ચૈવ મન્ત્રાન્તે પિતૄણાં વચનં તથા।
સ્વાહેતિ ચૈવ દેવાનાં યજ્ઞકર્મણ્યુદાહૃતમ્

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે શ્રાદ્ધકલ્પો નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ