Vayu Purana · Verses 12-2
// sūta uvāca //
ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi upasargā yathā tathā /
prādurbhavanti ye doṣā dṛṣṭatattvasya dehinaḥ
mānuṣyān vividhān kāmān kāmayeta ṛtuṃ striyaḥ/
vidyādānaphalañcaiva upasṛṣṭastu yogavit
agnihotraṃ haviryajñametat prāyatanaṃ tathā/
māyākarma dhanaṃ svargamupasṛṣṭastu kāṃkṣati
eṣa karmasu yuktastu so'vidyāvaśamāgataḥ/
upasṛṣṭantu jānīyādvuddhyā caiva visarjjayet/
nityaṃ brahmaparo yukta upasargāt pramucyate
jitapratyupasargasya jitaśvāsasya dehinaḥ/
upasargāḥ pravarttante sāttvarājasatāmasāḥ
pratibhāśravaṇe caiva na devānāñcaiva darśanam/
bhramāvartaśca ityete siddhilakṣaṇasaṃjñitāḥ
vidyā kāvyaṃ tathā śilpaṃ sarvaṃ vācāvṛtāni tu/
vidyārthāścopatiṣṭhanti prabhāvasyaiva lakṣaṇam
śrṛṇoti śabdān śrotavyān yojanānāṃ śatādapi/
sarvajñaśca vidhijñaśca yogī conmattavadbhavet
yakṣarākṣasagandharvvān vīkṣate divyamānuṣān/
vetti tāṃśca mahāyogī upasargasya lakṣaṇam
devadānavagandharvān ṛṣīṃścāpi tathā pitṝn/
prekṣate sarvataścaiva unmattaṃ taṃ vinirddiśet
bhrameṇa bhrāmyate yogī codyamāno'ntarātmanā/
bhrameṇa bhrāntabuddhestu jñānaṃ sarvaṃ praṇaśyati
vārttā nāśayate cittaṃ codyamāno'ntarātmanā/
varttanākrāntabuddhestu sarvaṃ jñānaṃ praṇaśyati
āvṛtya manasā śuklaṃ paṭaṃ vā kambalaṃ tathā/
tatastu paramaṃ brahma kṣipramevānucintayet
tasmāccaivātmano doṣāṃstūpasargānupasthitān /
parita tyajeta medhāvī yadīcchet siddhimātmanaḥ
ṛṣayo devagandharvā yakṣoragamahāsurāḥ/
upasargeṣu saṃyuktā āvarttante punaḥ punaḥ
tasmādyuktaḥ sadā yogī laghvāhārī jitendriyaḥ/
tathā suptaḥ susūkṣmeṣu dhāraṇāṃ mūrdhni dhārayet
tatastu yogayuktasya jitanidrasya yoginaḥ/
upasargāḥ punaścānte jāyante prāṇasaṃjñakāḥ
pṛthivīṃ dhārayetsarvāṃ tataścāpo hyanantaram/
tato'gniñcaiva sarveṣāmākāśaṃ mana eva ca
tataḥ parāṃ punarbuddhiṃ dhārayedyatnato yatī/
kiddhīnāñcaiva liṅgāni dṛṣṭvā dṛṣṭvā parityajet
pṛthvīṃ dhārayamāṇasya mahī sūkṣmā pravartate/
apo dhārayamāṇasya āpaḥ sūkṣmā bhavanti hi/
śītā rasāḥ pravarttante sūkṣmā hyamṛtasannibhāḥ
tejo dhārayamāṇasya tejaḥ sūkṣmā pravarttate/
ātmānaṃ manyate tejastadbhāvamanupaśyati
ātmānaṃ manyate vāyuṃ vāyuvanmaṇḍalaṃ prabho /
ākāśaṃ dhārayāṇasya vyoma sūkṣmaṃ pravarttate
paśyate maṇḍalaṃ sūkṣmaṃ ghoṣaścāsya pravarttate /
ātmānaṃ manyate nityaṃ vāyuḥ sūkṣmaḥ pravarttate
tathā mano dhārayato manaḥ sūkṣmaṃ pravarttate /
manasā sarvabhūtānāṃ manastu viśate hi saḥ/
buddhyā buddhiṃ yadā yuñjettadā vijñāya buddhayate
etāni sapta sūkṣmāṇi viditvā yastu yogavit/
parityajati medhāvī sa buddhyā paramaṃ vrajet
yasmin yasmiṃśca saṃyukto bhūta aiśvaryalakṣaṇe/
tatraiva saṅgaṃ bhajate tenaiva pravinaśyati
tasmādviditvā sūkṣmāṇi saṃsaktāni parasparam/
parityajati yobuddhyā sa paraṃ prapnuyāddvijaḥ
dṛśyante hi mahātmāna ṛṣayo divyacakṣuṣaḥ/
saṃsaktāḥ sūkṣmabhāveṣu te doṣāsteṣu saṃjñitāḥ//१२.२८
tasmānna niścayaḥ kāryaḥ sūkṣmeṣviha kadācana/
aiśvaryājjāyate rāgo virāgaṃ brahma cocyate
viditvā sapta sūkṣmāṇi ṣaḍaṅgañca maheśvaram/
pradhānaṃ viniyogajñaḥ paraṃ brahmādhigacchati
sarvajñatā tṛptiranādibodhaḥ svatantratā nityamaluptaśaktiḥ/
anantaśaktiśca vibhorvidhijñāḥ ṣaḍāhuraṅgāni maheśvarasya
nityaṃ brahmadhano yukta upasargaiḥ pramucyate/
jitaśvāsopasargasya jitarāmasya yoginaḥ/
ekā bahiḥśarīre'smin dhāraṇā sarvakāmikī
viśedyadā dvijo yukto yatra yatrārppayenmanaḥ /
bhūtānyāviśate vāpi trailokyañcāpi kampayet
etayā praviśeddehaṃ hitvā dehaṃ punastviha/
manodvāraṃ hi yogānāmādityañca vinirddiśet
ādānādikriyāṇāntu āditya iti cocyate/
etena vidhinā yogī viraktaḥ sūkṣmavarjjitaḥ/
prakṛtiṃ samatikramya rudraloke mahīyate
aiśvaryaguṇasamprāptaṃ brahmabhūtantu taṃ prabhum/
devasthāneṣu sarveṣu sarvatastu nivarttate
paiśācāṃśacava piśācāṃśca rākṣasena ca rākṣasān /
gāndharveṇa ca gandharvān kaubereṇa kuberajān
indramaindreṇa sthānena saumyaṃ saumyena caiva hi/
prajāpatiṃ tathā caiva prājāpatyena sādhayet
brāhmaṃ brāhyena cāpyevamupāmantrayate prabhum/
tatra saktastu unmattastasmātsarvaṃ pravarttate
nityaṃ brahmaparo yuktaḥ sthānānyetāni vai tyajet /
asajyamānaḥ sthāneṣu dvijaḥ sarvagato bhavet
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte yogopasarganirūpaṇaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ
Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0