વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 12-2

॥ સૂત ઉવાચ ॥
અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ઉપસર્ગા યથા તથા ।
પ્રાદુર્ભવન્તિ યે દોષા દૃષ્ટતત્ત્વસ્ય દેહિનઃ

માનુષ્યાન્ વિવિધાન્ કામાન્ કામયેત ઋતું સ્ત્રિયઃ।
વિદ્યાદાનફલઞ્ચૈવ ઉપસૃષ્ટસ્તુ યોગવિત્

અગ્નિહોત્રં હવિર્યજ્ઞમેતત્ પ્રાયતનં તથા।
માયાકર્મ ધનં સ્વર્ગમુપસૃષ્ટસ્તુ કાંક્ષતિ

એષ કર્મસુ યુક્તસ્તુ સોઽવિદ્યાવશમાગતઃ।
ઉપસૃષ્ટન્તુ જાનીયાદ્વુદ્ધ્યા ચૈવ વિસર્જ્જયેત્।
નિત્યં બ્રહ્મપરો યુક્ત ઉપસર્ગાત્ પ્રમુચ્યતે

જિતપ્રત્યુપસર્ગસ્ય જિતશ્વાસસ્ય દેહિનઃ।
ઉપસર્ગાઃ પ્રવર્ત્તન્તે સાત્ત્વરાજસતામસાઃ

પ્રતિભાશ્રવણે ચૈવ ન દેવાનાઞ્ચૈવ દર્શનમ્।
ભ્રમાવર્તશ્ચ ઇત્યેતે સિદ્ધિલક્ષણસંજ્ઞિતાઃ

વિદ્યા કાવ્યં તથા શિલ્પં સર્વં વાચાવૃતાનિ તુ।
વિદ્યાર્થાશ્ચોપતિષ્ઠન્તિ પ્રભાવસ્યૈવ લક્ષણમ્

શ્રૃણોતિ શબ્દાન્ શ્રોતવ્યાન્ યોજનાનાં શતાદપિ।
સર્વજ્ઞશ્ચ વિધિજ્ઞશ્ચ યોગી ચોન્મત્તવદ્ભવેત્

યક્ષરાક્ષસગન્ધર્વ્વાન્ વીક્ષતે દિવ્યમાનુષાન્।
વેત્તિ તાંશ્ચ મહાયોગી ઉપસર્ગસ્ય લક્ષણમ્

દેવદાનવગન્ધર્વાન્ ઋષીંશ્ચાપિ તથા પિતૄન્।
પ્રેક્ષતે સર્વતશ્ચૈવ ઉન્મત્તં તં વિનિર્દ્દિશેત્

ભ્રમેણ ભ્રામ્યતે યોગી ચોદ્યમાનોઽન્તરાત્મના।
ભ્રમેણ ભ્રાન્તબુદ્ધેસ્તુ જ્ઞાનં સર્વં પ્રણશ્યતિ

વાર્ત્તા નાશયતે ચિત્તં ચોદ્યમાનોઽન્તરાત્મના।
વર્ત્તનાક્રાન્તબુદ્ધેસ્તુ સર્વં જ્ઞાનં પ્રણશ્યતિ

આવૃત્ય મનસા શુક્લં પટં વા કમ્બલં તથા।
તતસ્તુ પરમં બ્રહ્મ ક્ષિપ્રમેવાનુચિન્તયેત્

તસ્માચ્ચૈવાત્મનો દોષાંસ્તૂપસર્ગાનુપસ્થિતાન્ ।
પરિત ત્યજેત મેધાવી યદીચ્છેત્ સિદ્ધિમાત્મનઃ

ઋષયો દેવગન્ધર્વા યક્ષોરગમહાસુરાઃ।
ઉપસર્ગેષુ સંયુક્તા આવર્ત્તન્તે પુનઃ પુનઃ

તસ્માદ્યુક્તઃ સદા યોગી લઘ્વાહારી જિતેન્દ્રિયઃ।
તથા સુપ્તઃ સુસૂક્ષ્મેષુ ધારણાં મૂર્ધ્નિ ધારયેત્

તતસ્તુ યોગયુક્તસ્ય જિતનિદ્રસ્ય યોગિનઃ।
ઉપસર્ગાઃ પુનશ્ચાન્તે જાયન્તે પ્રાણસંજ્ઞકાઃ

પૃથિવીં ધારયેત્સર્વાં તતશ્ચાપો હ્યનન્તરમ્।
તતોઽગ્નિઞ્ચૈવ સર્વેષામાકાશં મન એવ ચ

તતઃ પરાં પુનર્બુદ્ધિં ધારયેદ્યત્નતો યતી।
કિદ્ધીનાઞ્ચૈવ લિઙ્ગાનિ દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટ્વા પરિત્યજેત્

પૃથ્વીં ધારયમાણસ્ય મહી સૂક્ષ્મા પ્રવર્તતે।
અપો ધારયમાણસ્ય આપઃ સૂક્ષ્મા ભવન્તિ હિ।
શીતા રસાઃ પ્રવર્ત્તન્તે સૂક્ષ્મા હ્યમૃતસન્નિભાઃ

તેજો ધારયમાણસ્ય તેજઃ સૂક્ષ્મા પ્રવર્ત્તતે।
આત્માનં મન્યતે તેજસ્તદ્ભાવમનુપશ્યતિ

આત્માનં મન્યતે વાયું વાયુવન્મણ્ડલં પ્રભો ।
આકાશં ધારયાણસ્ય વ્યોમ સૂક્ષ્મં પ્રવર્ત્તતે

પશ્યતે મણ્ડલં સૂક્ષ્મં ઘોષશ્ચાસ્ય પ્રવર્ત્તતે ।
આત્માનં મન્યતે નિત્યં વાયુઃ સૂક્ષ્મઃ પ્રવર્ત્તતે

તથા મનો ધારયતો મનઃ સૂક્ષ્મં પ્રવર્ત્તતે ।
મનસા સર્વભૂતાનાં મનસ્તુ વિશતે હિ સઃ।
બુદ્ધ્યા બુદ્ધિં યદા યુઞ્જેત્તદા વિજ્ઞાય બુદ્ધયતે

એતાનિ સપ્ત સૂક્ષ્માણિ વિદિત્વા યસ્તુ યોગવિત્।
પરિત્યજતિ મેધાવી સ બુદ્ધ્યા પરમં વ્રજેત્

યસ્મિન્ યસ્મિંશ્ચ સંયુક્તો ભૂત ઐશ્વર્યલક્ષણે।
તત્રૈવ સઙ્ગં ભજતે તેનૈવ પ્રવિનશ્યતિ

તસ્માદ્વિદિત્વા સૂક્ષ્માણિ સંસક્તાનિ પરસ્પરમ્।
પરિત્યજતિ યોબુદ્ધ્યા સ પરં પ્રપ્નુયાદ્દ્વિજઃ

દૃશ્યન્તે હિ મહાત્માન ઋષયો દિવ્યચક્ષુષઃ।
સંસક્તાઃ સૂક્ષ્મભાવેષુ તે દોષાસ્તેષુ સંજ્ઞિતાઃ॥૧૨.૨૮
તસ્માન્ન નિશ્ચયઃ કાર્યઃ સૂક્ષ્મેષ્વિહ કદાચન।
ઐશ્વર્યાજ્જાયતે રાગો વિરાગં બ્રહ્મ ચોચ્યતે

વિદિત્વા સપ્ત સૂક્ષ્માણિ ષડઙ્ગઞ્ચ મહેશ્વરમ્।
પ્રધાનં વિનિયોગજ્ઞઃ પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ

સર્વજ્ઞતા તૃપ્તિરનાદિબોધઃ સ્વતન્ત્રતા નિત્યમલુપ્તશક્તિઃ।
અનન્તશક્તિશ્ચ વિભોર્વિધિજ્ઞાઃ ષડાહુરઙ્ગાનિ મહેશ્વરસ્ય

નિત્યં બ્રહ્મધનો યુક્ત ઉપસર્ગૈઃ પ્રમુચ્યતે।
જિતશ્વાસોપસર્ગસ્ય જિતરામસ્ય યોગિનઃ।
એકા બહિઃશરીરેઽસ્મિન્ ધારણા સર્વકામિકી

વિશેદ્યદા દ્વિજો યુક્તો યત્ર યત્રાર્પ્પયેન્મનઃ ।
ભૂતાન્યાવિશતે વાપિ ત્રૈલોક્યઞ્ચાપિ કમ્પયેત્

એતયા પ્રવિશેદ્દેહં હિત્વા દેહં પુનસ્ત્વિહ।
મનોદ્વારં હિ યોગાનામાદિત્યઞ્ચ વિનિર્દ્દિશેત્

આદાનાદિક્રિયાણાન્તુ આદિત્ય ઇતિ ચોચ્યતે।
એતેન વિધિના યોગી વિરક્તઃ સૂક્ષ્મવર્જ્જિતઃ।
પ્રકૃતિં સમતિક્રમ્ય રુદ્રલોકે મહીયતે

ઐશ્વર્યગુણસમ્પ્રાપ્તં બ્રહ્મભૂતન્તુ તં પ્રભુમ્।
દેવસ્થાનેષુ સર્વેષુ સર્વતસ્તુ નિવર્ત્તતે

પૈશાચાંશચવ પિશાચાંશ્ચ રાક્ષસેન ચ રાક્ષસાન્ ।
ગાન્ધર્વેણ ચ ગન્ધર્વાન્ કૌબેરેણ કુબેરજાન્

ઇન્દ્રમૈન્દ્રેણ સ્થાનેન સૌમ્યં સૌમ્યેન ચૈવ હિ।
પ્રજાપતિં તથા ચૈવ પ્રાજાપત્યેન સાધયેત્

બ્રાહ્મં બ્રાહ્યેન ચાપ્યેવમુપામન્ત્રયતે પ્રભુમ્।
તત્ર સક્તસ્તુ ઉન્મત્તસ્તસ્માત્સર્વં પ્રવર્ત્તતે

નિત્યં બ્રહ્મપરો યુક્તઃ સ્થાનાન્યેતાનિ વૈ ત્યજેત્ ।
અસજ્યમાનઃ સ્થાનેષુ દ્વિજઃ સર્વગતો ભવેત્

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે યોગોપસર્ગનિરૂપણં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ