Vayu Purana · Chapter 11

//sūta uvāca//
sapta medhāvatāṃ śreṣṭhāḥ svarge pitṛgaṇāḥ smṛtāḥ/
catvāro mūrtimantaśca trayasteṣāmamūrttayaḥ/
teṣāṃ lokavisargantu kīrttayiṣye nibodhata

yā vai duhitarasteṣāṃ dohitrāścaiva ye smṛtāḥ/
dharmamūrttidharāsteṣāṃ ye trayaḥ paramā gaṇāḥ

nāmāni lokasargañca teṣāṃ vakṣye samāsataḥ/
lokā virajaso nāmnā yatra tiṣṭhanti bhāsvarāḥ

amūrttayaḥ pitṛgaṇāḥ putrāste vai prajāpateḥ/
virajasya dvijāḥ śreṣṭhā vairājā iti viśrutāḥ /
eṣa vai prathamaḥ kalpo vairājānāṃ prakīrttitaḥ

teṣāntu mānasī kanyā menā nāma mahāgireḥ/
patnī himavataḥ śubhra yasyāṃ maināka ucyate

jātaḥ sarvaiṣadhidharaḥ sarvaratnākarātmavān/
parvataḥ pravaraḥ puṇyaḥ krauñcastasyātmajo'bhavat

tisraḥ kanyāstu menāyāṃ janayāmāsa śailarāṭ/
aparṇāmekaparṇāñca tṛtīyāmekapāṭalām

āśrite dve hyaparṇā tu aniketā tapo'carat/
nyagrodhamekaparṇī tu pāṭalāmekapāṭalā/
śataṃ varṣasahasrāṇi duścaraṃ devadānavaiḥ ṣa

āhāramekaparṇena ekaparṇī samācarat/
pāṭalenaiva caikena vidadhyādekapāṭalā

pūrṇe pūrṇe sahasre dve āhāraṃ vai prajakratuḥ /
ekā tatra nirāhārā tāṃ mātā pratyabhāṣata

niṣedhayantī hyumeti mātā srehena duḥkhitā/
sā tathoktatayā devī mātrā duścaracāriṇī

umeti sā mahābhāgā triṣu lokeṣu viśrutā /
tatheti nāmnā tenāsau niruktā karmaṇā śubhā

etattu trikumārīkaṃ jagatsyāsyati śāśvatam/
etāsāṃ tapasā dṛptaṃ yāvadbhūmiddhariṣyati

tapaḥśarīrāstāḥ sarvāstisro yogabalānvitāḥ/
devyastāḥ sumahābhāgāḥ sarvvāśca sthirayauvanāḥ

sarvāśca brahmavādinyaḥ sarvā ścaivorddhvaretasaḥ/
umā tāsāṃ variṣṭhā ca śreṣṭhā ca varavarṇinī

mahāyogabalopetā mahādevamupasthitā/
dantakāṇvośanā tasyāḥ putro vai bhṛgunandanaḥ

asitasyaikaparṇī tu patnī sādhvī dṛḍhavratā/
dattā himavatā tasmai yogācāryāya dhīmate/
devalaṃ suṣuve sā tu brahmiṣṭhaṃ mānasaṃ sutam

yā caitāsāṃ kumārīṇāṃ tṛtīyā tvekapāṭalā/
putraṃ śataśilākasya jaigīṣavyamupasthitā

tasyāpi śaṅkhalikhitau smṛtau putrāvayonijau/
ityetā vai mahābhāgāḥ kanyā himavataḥ śubhāḥ

rudrāṇī sā tu pravarā svaguṇairatiricyate/
anyonyaprītiranayorumāśaṅkarayoryathā

śleṣaṃ saṃsaktayorjñātvā śaṅkitaḥ kila vṛtrahā/
tābhyāṃ maithunasaktābhyāmapatyodbhavabhīruṇā/
tayoḥ sakāśamindreṇa preṣito havyavāhanaḥ

anayo rativighnañca tvamācara hutāśana/
sarvatra gata eva tvaṃ na doṣo vidyate tadā

ityevamukte tu tathā vahninā ca tathā kṛtam/
umādehaṃ samutsṛjya śukraṃ bhūmau visarjitam

tato ruṣitayā devyā śapto'gniḥ śāṃśapāyana/
idaṃ coktavatī vahniṃ roṣagadghadayā girā

yasmānmayyavitṛptāyāṃ rativighnaṃ hutāśana/
kṛtavānasyakarttavyaṃ tasmāttvamasi durmate

yadevaṃ vibhṛtaṃ garbhaṃ raudraṃ śukraṃ mahāprabham/
garbhaṃ tvaṃ dhārayasvaivameṣā te daṇḍadhāraṇā

sa śāparoṣādrudrāṇyā antargarbho hutāśanaḥ/
bahūnvarṣagaṇān garbhaṃ dhārayāmāsa vai dvijāḥ

sa gaṅgāmupagamyāha śrūyatāṃ sariduttame/
sumahān parikhedo me garbhadhāraṇakāraṇāt

maddhitārthamimaṃ garbhamato dhāraya nimnage/
matprasādācca khedo vai mandastava bhaviṣyati

tathetyuktvā tadā sā tu samprahṛṣṭa mahānadī/
taṃ garbhaṃ dhārayāmāsa dahyamānena cetasā

sāpi kṛcchreṇa mahatā khidyamānā mahānadī/
kālaṃ prakṛṣṭaṃ sumahadgharbhadhāraṇatatparā

tayā parigataṃ garbhaṃ kukṣau himavataḥ śubhe/
śubhaṃ śaravaṇaṃ nāma citraṃ puṣpitapādapam/
tatra taṃ vyasṛjadgarbhaṃ dīpyamānāmivānalam

rudrāgnigaṅgātanayastatra jāto'ruṇaprabhaḥ /
ādityaśatasaṅkāśo mahātejāḥ pratāpavān

tasmiñjāte mahābhāge kumāre jāhnavīsute/
vimānayānairākāśaṃ patatribhirivāvṛtam

devadundubhayo nedurākāśe madhurasvarāḥ/
mumucuḥ puṣpavarṣañca khacarāḥ siddhacāraṇāḥ

jagurgandharvvamukhyāśca sarvvaśastatra tatra ha/
yakṣā vidyādharāḥ siddhāḥ kinnarāścaiva sarvaśaḥ

mahānāga sahasrāṇi pravarāśca patatriṇaḥ /
upatasthurmahābhāgamāgneyaṃ śaṅkarātmajam/
prabhāveṇa tadā tena daityadānavarākṣasāḥ

saha saptarṣibhāryābhirādāve vāgnisambhavaḥ/
abhiṣekaprayātābhirdṛṣṭo varjya tvarundhatīm

tābhiḥ sa bālārkanibho raudraḥ parivṛtaḥ prabhuḥ /
snihyamānābhiratyarthaṃ svakābhiriva mātṛbhiḥ

yugapatsarvadevīrhi didṛkṣurjāhnavīsutaḥ/
ṣapmukho vyasṛjacchrīmāṃstāsāṃ prītyā mahādyutiḥ

śrīmān kamalapatrākṣastaruṇāditya sannibhaḥ/
yena jātena lokānāmākṣepastejasā kṛtaḥ

tena jātena mahatā devānāmasahiṣṇavaḥ/
skanditā dānavagaṇāstasmātskandaḥ pratāpavān

kṛttikābhistu yasmāt saṃvarddhitaḥ sa purātanaḥ/
kārttikeya iti khyātastasmādasurasūdanaḥ

jṛmbhatastasya daityārerjvālāmālākulāttadā/
mukhādvinirgatā tasya svaśaktiraparājitā

krīḍārthañcaiva skandasya viṣṇunā prabhaviṣṇunā/
garuḍāditi sṛṣṭau hi pakṣiṇau hi prabhadrakau

mayūraḥ kukkuṭaścaiva patākā caiva vāyunā/
yasya dattā sarasvatyā mahāvīṇā mahāsvanā/
ajaḥ svayambhuvā datto meṣo dattaśca śambhunā

māyā viharaṇe viprā girau krauñce nipātite/
tārake cāsuravare samudīrṇe nipātite

sendropendrairmahābhāgairdevaraignisutaḥ prabhuḥ /
senāpatyena daityārirabhiṣiktaḥ pratāpavān

devasenāpatistvevaṃ paṭhyate naranāyakaḥ/
devāriskandanaḥ skandaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ

pramathairvividhairdavaistathā bhūta gaṇairapi /
mātṛbhirvividhābhiśca vināyakagaṇaistathā

sā tvapaśyadvimānāni patantī sā divaścyutā /
trasareṇupramāṇāni teṣvapaśyaccyutān pitṝn

susūkṣmānaparityaktānagnīnagniṣvivāhitān/
trāyadhvamityuvācātha patantī tānavākśirāḥ

tairuktā sā tu mābhaiṣīrityuktādhiṣṭhitābhavat/
tataḥ prāsādayatsā vai pitṝṃstān dīnayā girā

ūcuste pitaraḥ kanyāṃ bhraṣṭaiśvaryāṃ vyatikramāt/
bhraṣṭaiśvaryā svadoṣeṇa tapasi tvaṃ śucismite

yaiḥ kriyante ca karmmāṇi śarīrairiha daivataiḥ /
taireva tatkarmaphalaṃ prāpnuvantīha devatāḥ

sadyaḥ phalanti karmāṇi devatve pretya mānuṣe/
tasmādamāvasvapatyatvaṃ pretya prāpsyase phalam

ityuktyā vai pitaraḥ punaste tu prasāditāḥ/
dhyātvā prasādaṃ sañcakrustasyāste tvanukampayā

avaśyambhāvinaṃ dṛṣṭvā hyarthamūcustataḥ surāḥ /
somapāḥ pitaraḥ kanyāṃ rājñaścaiva hyamāvasoḥ

utpannasya pṛthivyāṃ tu mānuṣatve mahātmanaḥ/
kanyā bhūtvā tvimām̐llokānpunaḥ prāpsyasi svāniti

aṣṭāviṃśe bhavitrī tvaṃ dvāpare matsyayonijā/
asyaiva rājño duhitā adrikāyāṃ hyamāvasoḥ

parāśarasya dāyādaṃ ṛṣestvaṃ janayiṣyasi/
sa vedamekaṃ viprarṣiścaturdhā vai kariṣyati

mahābhiṣasya putrau dvau śantanoḥ kīrttivarddhanau/
vicitravīryyaṃ dharmajñaṃ tvamevotpādayiṣyasi

citrāṅgadaṃ carājānaṃ tejobalaguṇānvitam/
etānutpādya putraṃ svaṃ punarlokānavāpsyasi

vyatikramātpitṝṇāṃ tvaṃ prāpsyase janma kutsitam/
tasyaiva rājñastvaṃ kanyā adrikāyāṃ bhaviṣyasi

kanyā bhūtvā tataśca tvamimān lokānavāpsyasi/
evamuktā tu dāśeyī jātā satyavatī tu sā

adrikāyāṃ sutā matsyāṃ sutā jātā hyamāvasoḥ/
adri kāmatsyasambhūtā gaṅgāyāmanusaṅgame

tasya rājño hi sā kanyā rājño vīryye sadaiva hi/
virajā nāma te lokā divi rocanti te gaṇāḥ

agniṣvāttāḥ smṛtāstatra pitaro bhāsvaraprabhāḥ /
tāndānavagaṇā yakṣā rakṣogandharvvakinnarāḥ/
bhūtasarpapiśācāśca bhāvayanti phalārthinaḥ

ete putrāḥ samākhyātāḥ pulahasya prajāpateḥ/
traya ete gaṇāḥ proktā dharmamūrtidharāḥ śubhāḥ

eteṣāṃ mānasī kanyā pīvarī nāma viśrutā/
yoginī yogapatnī ca yogamātā tathaiva ca

bhavitā dvāparaṃ prāpya aṣṭāviṃśantu daivatam/
parāśarakulodbhūtaḥ śuko nāma mahātapāḥ

śrīmānyogī mahāyogī yogastasmāddvijottamaḥ/
vyāsādaraṇyāṃ sambhūto vidhūma iva pāvakaḥ

sa tasyāṃ pitṛkanyāyāṃ yogācāryānpariśrutān /
kṛṣṇaṃ gauraṃ prabhuṃ śambhuṃ tathā bhūriśrutaṃ vavau

kanyāṃ kīrttimatīñcaiva yoginīṃ yogamātaram /
brahmadattasya jananī mahiṣī tvaṇuhasya tu

etānutpādya dharmātmā putrānyogamavāpya ca/
mahāyogatapāścaiva aparāvarttinīṃ gatim

ādityakiraṇopetaṃ tvapunarbhāvamāsthitaḥ/
sarvavyāpi vinirmukto bhaviṣyati mahāmuniḥ

amūrttimantaḥ pitaro dharmamūrttidharāstu ye/
traya ete gaṇāsteṣāṃ catvāro'nye nibodhata

yānvakṣyāmi dvijaśreṣṭhā mūrttimanto mahāprabhāḥ/
utpannāste svadhāyāstu kanyā hyagneḥ kaveḥ sutāḥ

pitaro devalokeṣu jyotirbhāsiṣu bhāsvarāḥ/
sarvakāmasamṛddheṣu dvijā stānbhāvayantyuta

eteṣāṃ mānasī kanyā gaurnāma divi viśrutā/
dattasenā kumāreṇa śukrasya mahiṣī priyā

ekatriṃśacca vikhyātā bhṛgūṇāṃ kīrttivarddhanāḥ/
marīcigarbhāste lokāḥ samāvṛtya divi sthitāḥ

ete hyaṅgirasaḥ putrāḥ sādhyaiḥ saha vivarddhitāḥ/
upahūtāḥ smṛtāste tu pitaro bhāsvarā divi/
tānkṣatriyagaṇāndṛṣṭvā bhāvayanti phalārthinaḥ

eteṣāṃ mānasī kanyā yaśodā nāma viśrutā/
patnī sā viśvamahataḥ snuṣā vai viśvaśarmmiṇaḥ

rājarṣerjananī devī khaṭvāṅgasya mahātmanaḥ/
yasya yajñe purā gītā gāthā gītairmaharṣibhiḥ

agnerjanma tathā dṛṣṭvā śāṇḍilyasya mahātmanaḥ/
yajamānaṃ dilīpaṃ ye paśyanti susamāhitāḥ/
satyavrataṃ mahātmānaṃ te svargajayino'marāḥ

ājyapā nāma pitaraḥ kardamasya prajāpateḥ /
samutpannasya pulahādutpannāstasya vai punaḥ

lokeṣveteṣu varttante kāmageṣu vihaṅgamāḥ /
etānvaiśyagaṇāḥ śrāddhe bhāvayanti phalārthinaḥ

eteṣāṃ mānasī sanyā virajā nāma viśrutā /
yayāterjananī sādhvī patnī sā nahuṣasya tu

sukālā nāma pitaro vasiṣṭhasya prajāpateḥ /
hiraṇyagarbhasya sutāḥ śūdrāstānbāvayantyuta

mānasā nāma te lokā vahante yatra te divi/
eteṣāṃ mānasī kanyā narmadā saritāṃ varā

sā bhāvayati bhūtāni dakṣiṇāpathagāminī /
jananī trasaddasyorhi purukutsaparigrahaḥ

eteṣāmabhyupagamānmāturmanvantareśvaraḥ /
manvanta rādau śrāddhāni pravarttayati sarvaśaḥ

pidṝṇāmānupūrvyeṇa sarveṣāṃ dvijasattamāḥ /
tasmādiha svadharmeṇa śrāddhaṃ deyantu śraddhayā

sarveṣāṃ rājataiḥ pātrairapi vā rajatānvitaiḥ/
dattaṃ svadhāṃ purodhāya tathā prīṇāti vai pitṝn

somasyāpyāyanaṃ kṛtvā hyagnervaivasvatasya ca/
uda gāyanañcāgnau ca aśvamedhaṃ tadāmuyāt

pitṝn prīṇāti vai bhaktyā pitaraḥ prīṇayanti tam/
pitaraḥ puṣṭikāmasya prajākāmasya vā punaḥ/
puṣṭiṃ prajāṃ ca svargaṃ prayacchanti na saṃśayaḥ

devakāryyādapi sadā pitṛkāryyaṃ viśiṣyate/
devatābhyaḥ pitṝṇāṃ hi pūrvvamāpyāyanaṃ smṛtam

na hi yogagatiḥ sūkṣmā pitṝṇāmapi tṛptayaḥ/
tapasā hi prasiddhena dṛśyante māṃsacakṣuṣā

ityete pitaraścaiva lokā duhitaraśca vai/
dauhitrā yajamānāśca proktā ye bhāvayanti tān

catvāro mūrttimantaśca trayasteṣāmamūrttayaḥ/
tebhyaḥ śrāddhāni satkṛtya devāḥ kurvvanti yatnataḥ

bhaktāḥ prāñjalayaḥ sarve sendrāstadghatamānasāḥ/
viśve ca sikatāścaiva pṛśnijāḥ śrṛṅgiṇastathā

kṛṣṇāḥ śvetāstvajāścaiva vidhivatpūjayantyuta/
prajāstā vātaraśanā divākīrttyāstathaiva ca

lekhāśca marutaścaiva brahmādyāśca divaukasaḥ/
atribhṛgvaṅgirādyāśca ṛṣayaḥ sarvva eva ca

yakṣā nāgāḥ suparṇāśca kinnarā rākṣasaiḥ saha/
pitṝṃstvapūjayansarve nityameva phalārthinaḥ

evamete mahātmānaḥ śrāddhe satkṛtya pūjitāḥ/
sarvānkāmānprayacchanti śataśo'tha sahasraśaḥ

hitvā trailokyasaṃsāraṃ jarāmṛtyubhayaṃ tathā/
mokṣaṃ yogamayaiśvaryyaṃ prayacchanti pitāmahāḥ

mokṣopāyamathaiśvaryyaṃ sūkṣmadehāśca devatāḥ/
kṛtsnaṃ vairāgyamānantyaṃ prayacchanti pitāmahāḥ

aiśvaryyaṃ vihitaṃ yogamaiśvaryyaṃ vittamuttamam/
yogaiśvaryyadṛte mokṣaḥ kathañcinnopapadyate

apakṣasyaiva gamanaṃ gagane pakṣiṇo yathā /
variṣṭhaḥ sarvadharmmāṇāṃ mokṣo dharmmaḥ sanātanaḥ

vimānānāṃ sahasrāṇi yuktānyapsarasāṃgaṇaiḥ/
sarvakāmaprasiddhāni prayacchanti pitāmahāḥ

prajñā puṣṭiḥ smṛtirmedhā rājyamārogyameva ca/
pitṝṇāṃ hi prasādena prāpyate sumahātmanā

muktāvaiḍhūryyavāsāṃsi vājināgāyutāni ca/
koṭiśaścāpi ratnāni prayacchanti pitāmahāḥ

haṃsabarhiṇayuktāni muktāvaiḍhūryyavanti ca/
kiṅkiṇījālanaddhāni sadā puṣpaphalāni ca/
prītyā nityaṃ prayacchanti manuṣyāṇāṃ pitāmahāḥ

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte śrāddhakalpo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ