Language

ENहिગુ
Scripture Library

Vayu Purana · Verses 11-2

11-2.11.1

// vāyuruvāca //
ekaṃ mahāntaṃ divasamahorātramathāpi vā/
arddhamāsaṃ tathā māsamayanābdayugāni ca

11-2.11.2

mahāyugasahasrāṇi ṛṣayastapasi sthitāḥ/
upāsate mahātmānaḥ prāṇaṃ divyena cakṣuṣā

11-2.11.3

ataūrddhvaṃ pravakṣyāmi prāṇāyāmaprayojanam/
phalañcaiva viśeṣeṇa yathāha bhagavān prabhuḥ

11-2.11.4

prayojanāni catvāri prāṇāyāmasya viddhivai/
śāntiḥ praśāntirdīptiśca prasādaśca catuṣṭayam

11-2.11.5

ghorākāraśivānāntu karmaṇāṃ phalasambhavam/
svayaṃkṛtāni kālena ihāmutra ca dehinām

11-2.11.6

pitṛmātṛ praduṣṭānāṃ jñātisambandhisaṅkaraiḥ/
kṣapaṇaṃ hi kaṣāyāṇāṃ pāpānāṃ śāntirucyate

11-2.11.7

lobhamānātmakānāṃ hi pāpānāmapi saṃyamaḥ /
ihāmutra hitārthāya praśāntistapa ucyate

11-2.11.8

sūryendugrahatārāṇāṃ tulyastu viṣayo bhavet/
ṛṣīṇāñca prasiddhānāṃ jñānavijñānasampadām

11-2.11.9

atītānāgatānāñca darśanaṃ sāmpratasya ca /
buddhasya samatāṃ yānti dīptiḥ syāttapa ucyate

11-2.11.10

indriyāṇīndriyārthāṃśca manaḥ pañca ca mārutān /
prasādayati yenāsau prasāda iti saṃjñitaḥ

11-2.11.11

ityeṣa dharmaḥ prathamaḥ prāṇāyāmaścaturvidhaḥ/
sannikṛṣṭaphalo jñeyaḥ sadyaḥkālaprasādajaḥ

11-2.11.12

ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi prāṇāyāmasya lakṣaṇam/
āsanaṃ ca yathātattvaṃ yuñjato yogameva ca

11-2.11.13

oṅkāraṃ prathamaṃ kṛtvā candrasūyauṃ praṇamya ca/
āsanaṃ svastikaṃ kṛtvā pajhamarddhāsanantathā

11-2.11.14

samajānurekajānuruttānaḥ susthito'pi ca/
samo dṛḍhāsano bhūtvā saṃhṛtya caraṇāvubhau

11-2.11.15

saṃvṛtāsyo'vabaddhākṣa uro viṣṭabhya cāgrataḥ/
pārṣṇibhyāṃ vṛṣaṇe chādya tathā prajananaṃ tataḥ

11-2.11.16

kiñcidunnāmitaśirāḥ śiro grīvāṃ tathaiva ca/
samprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan

11-2.11.17

tamaḥ pracchādya rajasā rajaḥ sattvena cchādayet /
tataḥ sattvasthito bhūtvā yogaṃ yuñjan samāhitaḥ

11-2.11.18

indriyāṇīndriyārthāṃśca manaḥ pañca sa mārutān/
vigṛhya samavāyeva pratyāhāramupakramet

11-2.11.19

yastu pratyāharet kāmān kūrmo'ṅgānīva sarvataḥ/
tathātmaratirekasthaḥ paśyatyātmānamātmani

11-2.11.20

pūrayitvā śarīrantu sa bāhyābhyantaraṃ śuciḥ/
ākaṇṭhanābhiyogena pratyāhāramupakramet

11-2.11.21

kalāmātrastu vijñeyo nimeṣonmeṣa eva ca/
tathā dvādaśamātrastu prāṇāyāmo vidhīyate

11-2.11.22

dhāraṇā dvādaśāyāmo yogo vai dhāraṇādvayam/
tathā vai yogayuktaśca aiśvaryaṃ pratipadyate /
vīkṣate paramātmānaṃ dīpyamānaṃ svatejasā

11-2.11.23

prāṇāyāmena yuktasya viprasya niyatātmanaḥ/
sarve doṣāḥ praṇaśyanti sattvasthaścaiva jāyate

11-2.11.24

evaṃ vai niyatāhāraḥ prāṇāyāmaparāyaṇaḥ/
jitvā jitvā sadā bhūmimārohettu sadā muniḥ

11-2.11.25

ajitā hi mahābhūmirdoṣānutpādayedbahūn /
vivarddhayati sammohaṃ na rohedajitāṃ tataḥ

11-2.11.26

nālena tu yathā toyaṃ yantreṇaiva balānvitaḥ/
āpibeta prayatnena tathā vāyuñjitaśramaḥ

11-2.11.27

nābhyāṃ ca hṛdaye caiva kaṇṭhe urasi cānane/
nāsāgre tu tathā netre bhruvormadhye'tha mūrddhani

11-2.11.28

kiñcidūrddhvaṃ parasmiṃśca dhāraṇā paramā smṛtā/
prāṇāpānasamārodhāt prāṇāyāmaḥ sa kathyate

11-2.11.29

manaso dhāraṇā caiva dhāraṇeti prakīrtitā/
nivṛtti rviṣayāṇāntu pratyāhārastu saṃjñitaḥ

11-2.11.30

sarveṣāṃ samavāye tu siddhiḥ syādyogalakṣaṇā/
tayotpannasya yogasya dhyānaṃ vai siddhilakṣaṇam/
dhyānayuktaḥ sadā paśyedātmānaṃ sūryacandravat

11-2.11.31

sattvasyānupapattau tu darśanantu nava vidyate/
adeśakālayogasya darśanantu na vidyate

11-2.11.32

agnyabhyāśe vane vāpi śuṣkaparṇacaye tathā/
jantuvyāpte śmaśāne vā jīrṇagoṣṭhe catuṣpathe

11-2.11.33

saśabde sabhaye vāpi caityavalmīkasaṃcaye/
udapāne tathā nadyānna bādhātaḥ kadācana

11-2.11.34

kṣudhāviṣstathā'prito na ca vyākulacetanaḥ/
yuñjīta paramaṃ dhyānaṃ yogī dhyānaparaḥ sadā

11-2.11.35

etān doṣān viniścitya pramādādyo yunakti vai/
tasya doṣāḥ prakupyanti śarīre vighnakārakāḥ

11-2.11.36

jaḍatvaṃ badhiratvaṃ ca mūkatvaṃ cādhigacchati/
andhatvaṃ smṛtilopaśca jarā rogastathaiva ca

11-2.11.37

tasya doṣāḥ prakupyanti ajñānādyo yunakti vai/
tasmājjñānena śuddhena yogī yuñjetsamāhitaḥ

11-2.11.38

apramattaḥ sadā caiva na doṣān prāpruyāt vkacit /
teṣāṃ cikitsāṃ vakṣyāmi doṣāṇāṃ ca yathākramam/
yathā gacchanti te doṣāḥ prāṇāyāmasamutthitāḥ

11-2.11.39

snigdhāṃ yavāgūmatyuṣṇāṃ bhuktvāṃ tatrāvadhārayet /
etena kramayogena vātagulmaṃ praśāmyati

11-2.11.40

gudāvarttapratīkāramidaṃ kuryyāccikitsitam/
bhuktvā dadhi yavāgūrvā vāyurūrddhvaṃ tato vrajeta

11-2.11.41

vāyugraṃthiṃ tato bhittvā vāyudeśe prayojayet /
tathāpi na viśeṣaḥ syāddhāraṇāṃ mūrdhni dhārayet

11-2.11.42

yuñjānasya tanuṃ tasya sattavasthasyaiva dehinaḥ/
gudāvarttapratīghāte etat kuryyāccikitsitam

11-2.11.43

sarvagātraprakampena samārabdhasya yoginaḥ /
imāṃ cikitsāṃ kurvvīta tayā saṃpadyate sukhī

11-2.11.44

manasā yadvrataṃ kiñcidviṣṭambhīkṛtya dhārayet/
uroddhāte uraḥsthānaṃ kaṇṭhadeśe ca dhārayet

11-2.11.45

tvaco'vadhāte tāṃ vāci bādhirye śrotrayostathā/
jihvāsthāne tṛṣārttastu agre snehāṃśca tantubhiḥ/
phalaṃ vai cintayedyogī tataḥ saṃpadyate sukhī

11-2.11.46

kṣaye kuṣṭhe sakīlāse dhārayetsarvasātvikīm/
yasmin yasmin rajodeśe tasmin yukto vinirddiśet

11-2.11.47

yogotpannasya viprasya idaṃ kuryāccikitsitam/
vaṃśakīlena mūrddhānaṃ dhārayāṇasya tāḍayet/
mūrdhni kīlaṃ pratiṣṭhāpya kāṣṭhaṃ kāṣṭhena tāḍayet

11-2.11.48

bhayabhītasya sā saṃjñā tataḥ pratyāgamiṣyati/
atha vā luptasaṃjñasya hastābhyāṃ tatra dhārayet

11-2.11.49

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ dhāraṇāṃ mūrdhni dhārayet/
srigdhamalpaṃ ca bhuñjīta tataḥ saṃpadyate sukhī

11-2.11.50

amānuṣeṇa sattvena yadā budhyati yogavit /
divaṃ ca pṛthivīñcaiva vāyumagniṃ ca dhārayet

11-2.11.51

prāṇāyāmena tatsarvaṃ dahyamānaṃ vaśībhavet/
athāpi praviśeddehaṃ tatastaṃ pratiṣedhayet

11-2.11.52

tataḥ saṃstabhya yogena dhārayānasya mūrddhāni/
prāṇāyāmāgninā dagdhaṃ tatsarvaṃ vilayaṃ vrajet

11-2.11.53

kṛṣṇasarpāparādhaṃ tu dhārayeddhṛdayodare /
maharjanastapaḥ satyaṃ hṛdi kṛtvā tu dhārayet

11-2.11.54

viṣasya tu phalaṃ pītvā viśalyāṃ dhārayettataḥ /
sarvataḥ sanagāṃ pṛthvīṃ kṛtvā manasi dhārayet

11-2.11.55

hṛdi kṛtvā samudrāṃśca tathā sarvāśca devatāḥ /
sahasreṇa ghaṭānāñca yuktaḥ snāyīta yogavit

11-2.11.56

udake kaṇṭhamātre tu dhāraṇāṃ mūdhni dhārayet/
pratisrotoviṣāviṣṭo dhārayet sarvagātrikīm

11-2.11.57

śīrṇo'rkapatrapuṭakaiḥ pibedvalmīkamṛttikām /
cikitsitavidhirhyeṣa viśruto yoganirmitaḥ

11-2.11.58

vyākhyātastu samāsena yogadṛṣṭena hetunā/
bruvato lakṣaṇaṃ viddhi viprasya kathayet vkacit

11-2.11.59

athāpi kathayenmohāttadvijñānaṃ pralīyate/
tasmāt pravṛttiryyogasya na vaktavyā kathañcana

11-2.11.60

sattvaṃ tathārogyamalolupatvaṃ varṇaprabhā susvarasaumyatā ca/
gandhaḥ śubho mūtrapurīṣa malpaṃ yogapravṛttiḥ prathamā śarīre

11-2.11

ātmānaṃ pṛthivīñcaiva jvalantīṃ yadi paśyati/
kṛtvānyaṃ viśate caiva vidyāt siddhimupasthitām / ११.६१ //
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte pāśupatayogo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ

Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc