Vayu Purana · Verses 11-2
// vāyuruvāca //
ekaṃ mahāntaṃ divasamahorātramathāpi vā/
arddhamāsaṃ tathā māsamayanābdayugāni ca
mahāyugasahasrāṇi ṛṣayastapasi sthitāḥ/
upāsate mahātmānaḥ prāṇaṃ divyena cakṣuṣā
ataūrddhvaṃ pravakṣyāmi prāṇāyāmaprayojanam/
phalañcaiva viśeṣeṇa yathāha bhagavān prabhuḥ
prayojanāni catvāri prāṇāyāmasya viddhivai/
śāntiḥ praśāntirdīptiśca prasādaśca catuṣṭayam
ghorākāraśivānāntu karmaṇāṃ phalasambhavam/
svayaṃkṛtāni kālena ihāmutra ca dehinām
pitṛmātṛ praduṣṭānāṃ jñātisambandhisaṅkaraiḥ/
kṣapaṇaṃ hi kaṣāyāṇāṃ pāpānāṃ śāntirucyate
lobhamānātmakānāṃ hi pāpānāmapi saṃyamaḥ /
ihāmutra hitārthāya praśāntistapa ucyate
sūryendugrahatārāṇāṃ tulyastu viṣayo bhavet/
ṛṣīṇāñca prasiddhānāṃ jñānavijñānasampadām
atītānāgatānāñca darśanaṃ sāmpratasya ca /
buddhasya samatāṃ yānti dīptiḥ syāttapa ucyate
indriyāṇīndriyārthāṃśca manaḥ pañca ca mārutān /
prasādayati yenāsau prasāda iti saṃjñitaḥ
ityeṣa dharmaḥ prathamaḥ prāṇāyāmaścaturvidhaḥ/
sannikṛṣṭaphalo jñeyaḥ sadyaḥkālaprasādajaḥ
ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi prāṇāyāmasya lakṣaṇam/
āsanaṃ ca yathātattvaṃ yuñjato yogameva ca
oṅkāraṃ prathamaṃ kṛtvā candrasūyauṃ praṇamya ca/
āsanaṃ svastikaṃ kṛtvā pajhamarddhāsanantathā
samajānurekajānuruttānaḥ susthito'pi ca/
samo dṛḍhāsano bhūtvā saṃhṛtya caraṇāvubhau
saṃvṛtāsyo'vabaddhākṣa uro viṣṭabhya cāgrataḥ/
pārṣṇibhyāṃ vṛṣaṇe chādya tathā prajananaṃ tataḥ
kiñcidunnāmitaśirāḥ śiro grīvāṃ tathaiva ca/
samprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan
tamaḥ pracchādya rajasā rajaḥ sattvena cchādayet /
tataḥ sattvasthito bhūtvā yogaṃ yuñjan samāhitaḥ
indriyāṇīndriyārthāṃśca manaḥ pañca sa mārutān/
vigṛhya samavāyeva pratyāhāramupakramet
yastu pratyāharet kāmān kūrmo'ṅgānīva sarvataḥ/
tathātmaratirekasthaḥ paśyatyātmānamātmani
pūrayitvā śarīrantu sa bāhyābhyantaraṃ śuciḥ/
ākaṇṭhanābhiyogena pratyāhāramupakramet
kalāmātrastu vijñeyo nimeṣonmeṣa eva ca/
tathā dvādaśamātrastu prāṇāyāmo vidhīyate
dhāraṇā dvādaśāyāmo yogo vai dhāraṇādvayam/
tathā vai yogayuktaśca aiśvaryaṃ pratipadyate /
vīkṣate paramātmānaṃ dīpyamānaṃ svatejasā
prāṇāyāmena yuktasya viprasya niyatātmanaḥ/
sarve doṣāḥ praṇaśyanti sattvasthaścaiva jāyate
evaṃ vai niyatāhāraḥ prāṇāyāmaparāyaṇaḥ/
jitvā jitvā sadā bhūmimārohettu sadā muniḥ
ajitā hi mahābhūmirdoṣānutpādayedbahūn /
vivarddhayati sammohaṃ na rohedajitāṃ tataḥ
nālena tu yathā toyaṃ yantreṇaiva balānvitaḥ/
āpibeta prayatnena tathā vāyuñjitaśramaḥ
nābhyāṃ ca hṛdaye caiva kaṇṭhe urasi cānane/
nāsāgre tu tathā netre bhruvormadhye'tha mūrddhani
kiñcidūrddhvaṃ parasmiṃśca dhāraṇā paramā smṛtā/
prāṇāpānasamārodhāt prāṇāyāmaḥ sa kathyate
manaso dhāraṇā caiva dhāraṇeti prakīrtitā/
nivṛtti rviṣayāṇāntu pratyāhārastu saṃjñitaḥ
sarveṣāṃ samavāye tu siddhiḥ syādyogalakṣaṇā/
tayotpannasya yogasya dhyānaṃ vai siddhilakṣaṇam/
dhyānayuktaḥ sadā paśyedātmānaṃ sūryacandravat
sattvasyānupapattau tu darśanantu nava vidyate/
adeśakālayogasya darśanantu na vidyate
agnyabhyāśe vane vāpi śuṣkaparṇacaye tathā/
jantuvyāpte śmaśāne vā jīrṇagoṣṭhe catuṣpathe
saśabde sabhaye vāpi caityavalmīkasaṃcaye/
udapāne tathā nadyānna bādhātaḥ kadācana
kṣudhāviṣstathā'prito na ca vyākulacetanaḥ/
yuñjīta paramaṃ dhyānaṃ yogī dhyānaparaḥ sadā
etān doṣān viniścitya pramādādyo yunakti vai/
tasya doṣāḥ prakupyanti śarīre vighnakārakāḥ
jaḍatvaṃ badhiratvaṃ ca mūkatvaṃ cādhigacchati/
andhatvaṃ smṛtilopaśca jarā rogastathaiva ca
tasya doṣāḥ prakupyanti ajñānādyo yunakti vai/
tasmājjñānena śuddhena yogī yuñjetsamāhitaḥ
apramattaḥ sadā caiva na doṣān prāpruyāt vkacit /
teṣāṃ cikitsāṃ vakṣyāmi doṣāṇāṃ ca yathākramam/
yathā gacchanti te doṣāḥ prāṇāyāmasamutthitāḥ
snigdhāṃ yavāgūmatyuṣṇāṃ bhuktvāṃ tatrāvadhārayet /
etena kramayogena vātagulmaṃ praśāmyati
gudāvarttapratīkāramidaṃ kuryyāccikitsitam/
bhuktvā dadhi yavāgūrvā vāyurūrddhvaṃ tato vrajeta
vāyugraṃthiṃ tato bhittvā vāyudeśe prayojayet /
tathāpi na viśeṣaḥ syāddhāraṇāṃ mūrdhni dhārayet
yuñjānasya tanuṃ tasya sattavasthasyaiva dehinaḥ/
gudāvarttapratīghāte etat kuryyāccikitsitam
sarvagātraprakampena samārabdhasya yoginaḥ /
imāṃ cikitsāṃ kurvvīta tayā saṃpadyate sukhī
manasā yadvrataṃ kiñcidviṣṭambhīkṛtya dhārayet/
uroddhāte uraḥsthānaṃ kaṇṭhadeśe ca dhārayet
tvaco'vadhāte tāṃ vāci bādhirye śrotrayostathā/
jihvāsthāne tṛṣārttastu agre snehāṃśca tantubhiḥ/
phalaṃ vai cintayedyogī tataḥ saṃpadyate sukhī
kṣaye kuṣṭhe sakīlāse dhārayetsarvasātvikīm/
yasmin yasmin rajodeśe tasmin yukto vinirddiśet
yogotpannasya viprasya idaṃ kuryāccikitsitam/
vaṃśakīlena mūrddhānaṃ dhārayāṇasya tāḍayet/
mūrdhni kīlaṃ pratiṣṭhāpya kāṣṭhaṃ kāṣṭhena tāḍayet
bhayabhītasya sā saṃjñā tataḥ pratyāgamiṣyati/
atha vā luptasaṃjñasya hastābhyāṃ tatra dhārayet
pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ dhāraṇāṃ mūrdhni dhārayet/
srigdhamalpaṃ ca bhuñjīta tataḥ saṃpadyate sukhī
amānuṣeṇa sattvena yadā budhyati yogavit /
divaṃ ca pṛthivīñcaiva vāyumagniṃ ca dhārayet
prāṇāyāmena tatsarvaṃ dahyamānaṃ vaśībhavet/
athāpi praviśeddehaṃ tatastaṃ pratiṣedhayet
tataḥ saṃstabhya yogena dhārayānasya mūrddhāni/
prāṇāyāmāgninā dagdhaṃ tatsarvaṃ vilayaṃ vrajet
kṛṣṇasarpāparādhaṃ tu dhārayeddhṛdayodare /
maharjanastapaḥ satyaṃ hṛdi kṛtvā tu dhārayet
viṣasya tu phalaṃ pītvā viśalyāṃ dhārayettataḥ /
sarvataḥ sanagāṃ pṛthvīṃ kṛtvā manasi dhārayet
hṛdi kṛtvā samudrāṃśca tathā sarvāśca devatāḥ /
sahasreṇa ghaṭānāñca yuktaḥ snāyīta yogavit
udake kaṇṭhamātre tu dhāraṇāṃ mūdhni dhārayet/
pratisrotoviṣāviṣṭo dhārayet sarvagātrikīm
śīrṇo'rkapatrapuṭakaiḥ pibedvalmīkamṛttikām /
cikitsitavidhirhyeṣa viśruto yoganirmitaḥ
vyākhyātastu samāsena yogadṛṣṭena hetunā/
bruvato lakṣaṇaṃ viddhi viprasya kathayet vkacit
athāpi kathayenmohāttadvijñānaṃ pralīyate/
tasmāt pravṛttiryyogasya na vaktavyā kathañcana
sattvaṃ tathārogyamalolupatvaṃ varṇaprabhā susvarasaumyatā ca/
gandhaḥ śubho mūtrapurīṣa malpaṃ yogapravṛttiḥ prathamā śarīre
ātmānaṃ pṛthivīñcaiva jvalantīṃ yadi paśyati/
kṛtvānyaṃ viśate caiva vidyāt siddhimupasthitām / ११.६१ //
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte pāśupatayogo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ
Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0