Vayu Purana · Verses 10-2

//sūta uvāca//
evaṃbhūteṣu lokeṣu brahmaṇā lokakartṛṇā/
yadā tā na pravarttante prajāḥ kenāpi hetunā

tamomātrāvṛto brahmā tadāprabhṛti duḥkhitaḥ/
tataḥ sa vidadhe buddhimarthaniścayagāminīm

athātmani samasrākṣīttamomātrāṃ niyāmikām /
rājasatvaṃ parājitya varttamānaṃ sa dharmataḥ

tapyate tena duḥkhena śokañcakre jagatpatiḥ/
tamaśca vyanudattasmādrajastamasamāvṛṇot

tattamaḥ pratinuttaṃ vai mithunaṃ sa vyajāyata/
adharmāccaraṇājjajñe hiṃsā śokādajāyata

tatastasmin samudbhūte mithune caraṇātmani/
tataśca bhagavānāsīt prītaścaivamaśiśriyat

svāṃ tanuṃ sa tato brahmā tāmapohadabhāsvarām/
dvidhākarotsa taṃ dehamarddhena puruṣo'bhavat

arddhena nārī sā tasya śatarūpā vyajāyata/
prākṛtāṃ bhūtadhātrīṃ tāṃ kāmānvai sṛṣṭavān vibhuḥ

sā divaṃ vṛthivīñcaiva mahimnā vyāpya dhiṣṭhitā/
brahmaṇaḥ sā tanuḥ pūrvā divamāvṛttya tiṣṭhati

yā tvarddhāt sṛjate nārī śatarūpā vyajāyata/
sā devī niyutantaptvā tapaḥ paramaduścaram

bhartārandīptayaśasaṃ puruṣaṃ pratyapadyata/
sa vai svāyambhuvaḥ pūrvaṃ puruṣo manurucyate

tasyaivasaptatiyugaṃ manvantaramihocyate /
labdhā tu puruṣaḥ patnīṃ śatarūpāmayonijām

tayā sa ramate sārddhaṃ tasmātsā ratirucyate/
prathamaḥ saṃprayogaḥ sa kalpādau samavarttata

virājamasṛjat brahmā so'bhavat puruṣo virāṭ /
samrāṇmānasarūpāttu vai rājastu manuḥ smṛtaḥ

sa vairājaḥ prajāsargaḥ sa sarge puruṣo manuḥ/
vairājātpuruṣādvīrācchatarūpā vyajāyata

priyavratottānapādau putrau putravatāṃ varau /
kanye dve ca mahābhāge yābhyāṃ jātāḥ prajāstvimāḥ

devī nāmnā tathākūtiḥ prasūtiścaiva te śubhe/
svāyambhuvaḥ prasūtintu dakṣāya vyasṛjat prabhuḥ

prāṇo dakṣastu vijñeyaḥ saṅkalpo manurucyate/
ruceḥ prajāpateścaiva ākūtiṃ pratyapādayat

ākūtyāṃ mithunaṃ yajñe mānasasya ruceḥ śubham/
yajñaśca dakṣiṇā caiva yamakau sambabhūvatuḥ

yajñasya dakṣiṇāyāñca putrā dvādaśa jajñire/
yāmā iti samākhayātā devāḥ svāyambhuve'ntare

yamasya putrā yajñasya tasmādyāmāstu te smṛtāḥ/
ajitāścaiva śūkāśca gaṇau dvau brahmaṇaḥ smṛtau

yāmāḥ pūrvaṃ parikrāntā yataḥ saṃjñā divaukasaḥ/
svāyambhūvasutāyāntu prasūtyāṃ lokamātaraḥ

tasyāṃ kanyāścaturviṃśaddakṣastvajanayat prabhuḥ/
sarvāstāśca mahābhāgāḥ sarvāḥ kamalalocanāḥ

yogapatnyaśca tāḥ sarvāḥ sarvāstā yogamātaraḥ/
śraddhā lakṣmī dhṝtistuṣṭiḥ puṣṭirmedhā kriyā tathā/
buddhirllajjā vapuḥ śāntiḥ siddhiḥ kīrttistrayodaśī

patnyarthe pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ prabhuḥ/
dvārāṇyetāni caivāsya vihitāni svayambhuvā

tābhyaḥ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ/
khyātiḥ satyatha saṃbhūtiḥ smṛtiḥ prītiḥ kṣamā tathā

sannatiśacavānasūyā ca ūrjjā svāhā svadhā tathā/
tāstataḥ pratyapadyanta punaranye maharṣayaḥ

rudro bhṛgurmarīciśca aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ /
pulastyo'trirvasiṣṭhaśca pitaro'gristathaiva ca

satīṃ bhavāya prāyacchat khyātiñca bhṛgave tathā/
marīcaye ca sambhūtiṃ smṛtimāṅgirase dadau

prītiṃ caiva pulastyāya kṣamāṃ vai pulahāya ca/
kratave sannatiṃ nāma anasūyāntathātraye

ūrjjaṃ dadau vasiṣṭhāya svāhāṃ vai hyagnaye dadau /
svadhāṃ caiva pitṛbhyastu tāsvapatyāni vakṣyate

ete sarve mahābhāgāḥ prajñāḥ svānuṣṭhitāḥ sthitāḥ/
manvantareṣu sarveṣu yāvadābhūtasaṃplavam

śraddhā kāmaṃ vijajñe vai darpo lakṣmīsutaḥ smṛtaḥ/
dhṛtyāstu niyamaḥ putrastuṣṭayāḥ santoṣa ucyate

puṣṭyā lābhaḥ sutaścāpi medhāputraḥ śrutastathā/
kriyāyāstu nayaḥ prokto daṇḍaḥ samaya eva ca

buddhervaudhasutaścāpi apramādaśca tāvubhau /
lajjāyā vinayaḥ putro vyavasāyo vapuḥsutaḥ

kṣemaḥ śāntisutaścāpi sukhaṃ siddhervyajāyata/
yaśaḥ kīrtteḥ sutaścāpi ityete dharmasūnavaḥ

kāmasya harṣaḥ putro vai devyā ratyā vyajāyata/
ityeṣa vai sukhodarkkaḥ sargo dharmasya kīrttitaḥ

jajñe hiṃsā tvadharmāddhai nikṛtiścānṛtāvubhau /
nikṛtyānṛtayorjajñe bhayaṃ naraka eva ca

māyā ca vedanā cāpi mithunadvayametayoḥ/
bhayājjajñe'tha sā māyā mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam

vedanāyāstataścāpi duḥkhaṃ jajñe'tha rauravāt /
mṛtyayorvyādhijvarā śokāḥ krodho'sūyā ca jajñire /
duḥkhāntarā smṛtā hyete sarve cādharmalakṣaṇāḥ

teṣāṃ bhāryā'sti putro vā te sarve nidhanāḥ smṛtāḥ /
ityeṣa tāmasaḥ sargo jajñe dharmaniyāmakaḥ

prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭo brahmaṇā nīlalohitaḥ /
so'bhidhyāya satīṃ bhāryānnirmame hyātmasambhavām

nādhikānna ca hīnāṃstānmānasānātmanaḥ samān/
sahasraṃ hi sahasrāṇāmasṛjat kṛmivāsasā/
tulyā ścaivātmanaḥ sarve rūpatejobalaśrutaiḥ

piṅgalānsanniṣaṅgāṃśca sakaparddān vilohitān /
vivāsān hari keśāṃśca dṛṣṭighnāṃśca kapālinaḥ

bahurūpān virūpāṃśca viśvarūpāṃścarūpiṇaḥ/
rathino varmiṇaścaiva dharmiṇaśca varūthinaḥ

sahasraśata bāhūṃśca divyān bhaumāntarikṣagān/
sthūlaśīrṣānaṣṭadaṃṣṭrānudvijihvāṃstrilocanān

annādān piśitādāṃśa cava ājyapān somapāṃstathā/
medapāṃ svātikāyāṃśca śitikaṇṭhogramanyavaḥ

sopāsaṅgatalatrāṃśca dhanvino hyupavarmiṇaḥ/
āsīnān dhāvataścaiva jṛmbhinaścaiva dhiṣṭhitān

adhyā pino'tha japato yuñjato'dhyāyatastathā/
jvalato varṣataścaiva dyotamānān pradhūpitān

buddhān buddhatamāṃścaiva brahmiṣṭhān śubhadarśanān /
nīlagrī vān sahasrākṣān saṃrvāścātha kṣapācarān

adṛśyān sarvabhūtānāṃ mahāyogān mahaujasaḥ/
rūdatodravataścaiva evaṃyuktān sahasraśaḥ/
apātayāmānasṛjat rudrarūpān surottamān

brahmā dṛṣṭvā'bravīdetānmāsrākṣīrīdṛśīḥ prajāḥ/
sraṣṭavyā nātmanastulyāḥ prajā naivādhikāstvayā/
anyāḥ sṛjatvaṃ bhadrante sthitohantvaṃ sṛja prajāḥ

ete ye vai mayā mṛṣṭā virūpā nīlalehitāḥ /
sahasrāṇāṃ sahasrantu ātmanopamaniścitāḥ

ete devā bhaviṣyanti rūdrā nāma mahābalāḥ/
pṛthivyāmantārīkṣe ca rudranāmnā pratiśrutāḥ

śatarudrasamāmnātā bhaviṣyantīha yajñiyāḥ/
yajñabhājo bhaviṣyanti sarve devayugaiḥ saha

manvantareṣu ye devā bhaviṣyantīha cchandajāḥ/
taiḥ sārddhamījyamānāste sthāsyantīha yugakṣayāt

evamuktastadā brahmā mahādevena dhīmatā/
pratyuvāca tadā bhīmaṃ hṛṣyamāṇaḥ prajāpatiḥ // १०. ५७ //
evaṃ bhavatu bhadraṃ te yathā te vyāhṛtaṃ prabho/
brahmaṇā samanujñā te sadā sarvamabhūt kila

tataḥprabhṛti deveśo na prāsūyata vai prajāḥ/
ūrddhvaretāḥ sthitaḥ sthāṇuryāvadābhūtasaṃplavam/
yasmāccoktaṃ sthito'smīti tataḥ sthāṇuriti smṛtaḥ

jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ tapaḥ sacatyaṃ kṣamā dhṛtiḥ/
sraṣṭṛtvamātmasambodhastvadhiṣṭhātṛtvameva ca/
atha yāni daśaitāni nityantiṣṭhanti śaṅkare

sarvān devān ṛṣīṃścaiva sametānasuraiḥ saha/
atyeti tejasā devo mahādevastataḥ smṛtaḥ

atyeti devānaiścaryādbalena ca mahāsurān/
jñānena ca munīn sarvān yogādbhūtāni sarvaśaḥ

//ṛṣaya ūcuḥ //
yogaṃ tapaśca satyañca dharmañcāpi mahāmune/
māheśvarasya jñānasya sādhanañca prajakṣva naḥ

yena yena ca dharmeṇa gatiṃ prāpsyanti vai dvijāḥ/
tatsarvaṃ śrotumicchāmi yogaṃ māheśvaraṃ prabho

// vāyuruvāca//
pañca dharmāḥ purāṇe tu rudreṇa samudāhṛtāḥ/
māheśvaryaṃ yathā proktaṃ rudrairakliṣṭakarmabhiḥ

ādityairvasubhiḥ sādhyairaśvibhyāñcaiva sarvaśaḥ/
marudbhirbhṛgubhiścaiva ye cānye vibudhālayāḥ

yamaśukrapurogaiśca pitṛkālāntakaistathā/
etaiśvānyaiśacava bahubhiste dharmāḥ paryupāsitāḥ

te vai prakṣīṇakarmāṇaḥ śāradāmbaranirmalāḥ/
upāsate munigaṇāḥ sandhāyātmānamātmani

gurupriyahite yuktā gurūṇāṃ vai priyepsavaḥ/
vimucya mānuṣaṃ janma viharanti ca devavat

maheśvareṇa ye proktāḥ pañca dharmāḥ sanātanāḥ/
tān sarvān kramayogena ucyamānānnibodhata

prāṇāyāmastathā dhyānaṃ pratyāhāro'tha dhāraṇā/
smaraṇañcaiva yoge'smin pañca dharmāḥ prakīrttitāḥ

teṣāṃ kramaviśeṣeṇa lakṣaṇaṃ kāraṇaṃ tathā/
pravakṣyāmi tathā tattvaṃ yathā rudreṇa bhāṣitam

prāṇāyāmagatiśvāpi prāṇasyāyāma ucyate /
sa cāpi trividhaḥ prokto mando madhyottamastathā

prāṇānāñca nirodhastu sa prāṇāyāmasaṃjñitaḥ /
prāṇāyāmapramāṇantu mātrā vai dvādaśa smṛtāḥ

mando dvādaśamātrastu udvātā dvādaśa smṛtāḥ /
madhyamaśca dvirudvātaścaturviṃśatimātrikaḥ

uttamastatrtrirudvāto mātrāḥ ṣaṭ‌triṃśaducyate/
svedakampaviṣādānāṃ janano hyuttamaḥ smṛtaḥ

ityetat trividhaṃ proktaṃ prāṇāyāmasya lakṣaṇam/
pramāṇañca samāsena lakṣaṇañca nibodhata

siṃho vā kuñjaro vāpi tathā'nyo vā mṛgo vane/
gṛhītaḥ sevyamānastu mṛduḥ samupajāyate

tathā prāṇo durādharṣaḥ sarveṣāmakṛtātmanām /
yogataḥ sevyamānastu sa evābhyāsato vrajet

sa caiva hi yathā siṃhaḥ kuñjaro vāpi durbalaḥ/
kālāntaravaśādyogādgamyate parimarddanāt

paridhāya mano mandaṃ vaśyatvaṃ cādhigacchati /
paridhāya manodevaṃ tathā jīvati mārutaḥ

vaśyatvaṃ hi yathā vāyurgacchate yogamāsthitaḥ/
tadā svacchandataḥ prāṇaṃ nayate yatra cecchati

yathā siṃho gajo vāpi vaśyatvādavatiṣṭhate/
abhayāya manuṣyāṇāṃ mṛgebhyaḥ saṃpravarttate

yathā paricitaścāyaṃ vāyurvai viśvatomukhaḥ/
paridhyāyamānaḥ saṃruddhaḥ śarīre kilbiṣaṃ dahat

prāṇāyāmena yuktasya viprasya niyatātmanaḥ/
sarve doṣāḥ praṇaśyanti sattvasthaścaiva jāyate

tapāṃsi yāni tapyante vratāni niyamāśca ye/
sarvayajñaphalañcaiva prāṇāyāmaśca tatsamaḥ

abbinduṃ yaḥ kuśāgreṇa māsi māsi samaśrute/
saṃvatsaraśataṃ sāgraṃ prāṇāyāmañca tatsamam

prāṇāyāmairdaherdoṣān dhāraṇābhiśca kilbiṣam/
pratyāhāreṇa viṣayān dhyānenānāśvarān guṇān

tasmādyuktaḥ sadā yogī prāṇāyāmaparo bhavet /
sarvapāpaviśuddhātmā paraṃ brahmādhigacchati

iti śrīma hāpurāṇe vāyuprokte manvantarādivarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāḥ