વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 10-2

॥સૂત ઉવાચ॥
એવંભૂતેષુ લોકેષુ બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા।
યદા તા ન પ્રવર્ત્તન્તે પ્રજાઃ કેનાપિ હેતુના

તમોમાત્રાવૃતો બ્રહ્મા તદાપ્રભૃતિ દુઃખિતઃ।
તતઃ સ વિદધે બુદ્ધિમર્થનિશ્ચયગામિનીમ્

અથાત્મનિ સમસ્રાક્ષીત્તમોમાત્રાં નિયામિકામ્ ।
રાજસત્વં પરાજિત્ય વર્ત્તમાનં સ ધર્મતઃ

તપ્યતે તેન દુઃખેન શોકઞ્ચક્રે જગત્પતિઃ।
તમશ્ચ વ્યનુદત્તસ્માદ્રજસ્તમસમાવૃણોત્

તત્તમઃ પ્રતિનુત્તં વૈ મિથુનં સ વ્યજાયત।
અધર્માચ્ચરણાજ્જજ્ઞે હિંસા શોકાદજાયત

તતસ્તસ્મિન્ સમુદ્ભૂતે મિથુને ચરણાત્મનિ।
તતશ્ચ ભગવાનાસીત્ પ્રીતશ્ચૈવમશિશ્રિયત્

સ્વાં તનું સ તતો બ્રહ્મા તામપોહદભાસ્વરામ્।
દ્વિધાકરોત્સ તં દેહમર્દ્ધેન પુરુષોઽભવત્

અર્દ્ધેન નારી સા તસ્ય શતરૂપા વ્યજાયત।
પ્રાકૃતાં ભૂતધાત્રીં તાં કામાન્વૈ સૃષ્ટવાન્ વિભુઃ

સા દિવં વૃથિવીઞ્ચૈવ મહિમ્ના વ્યાપ્ય ધિષ્ઠિતા।
બ્રહ્મણઃ સા તનુઃ પૂર્વા દિવમાવૃત્ત્ય તિષ્ઠતિ

યા ત્વર્દ્ધાત્ સૃજતે નારી શતરૂપા વ્યજાયત।
સા દેવી નિયુતન્તપ્ત્વા તપઃ પરમદુશ્ચરમ્

ભર્તારન્દીપ્તયશસં પુરુષં પ્રત્યપદ્યત।
સ વૈ સ્વાયમ્ભુવઃ પૂર્વં પુરુષો મનુરુચ્યતે

તસ્યૈવસપ્તતિયુગં મન્વન્તરમિહોચ્યતે ।
લબ્ધા તુ પુરુષઃ પત્નીં શતરૂપામયોનિજામ્

તયા સ રમતે સાર્દ્ધં તસ્માત્સા રતિરુચ્યતે।
પ્રથમઃ સંપ્રયોગઃ સ કલ્પાદૌ સમવર્ત્તત

વિરાજમસૃજત્ બ્રહ્મા સોઽભવત્ પુરુષો વિરાટ્ ।
સમ્રાણ્માનસરૂપાત્તુ વૈ રાજસ્તુ મનુઃ સ્મૃતઃ

સ વૈરાજઃ પ્રજાસર્ગઃ સ સર્ગે પુરુષો મનુઃ।
વૈરાજાત્પુરુષાદ્વીરાચ્છતરૂપા વ્યજાયત

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ પુત્રૌ પુત્રવતાં વરૌ ।
કન્યે દ્વે ચ મહાભાગે યાભ્યાં જાતાઃ પ્રજાસ્ત્વિમાઃ

દેવી નામ્ના તથાકૂતિઃ પ્રસૂતિશ્ચૈવ તે શુભે।
સ્વાયમ્ભુવઃ પ્રસૂતિન્તુ દક્ષાય વ્યસૃજત્ પ્રભુઃ

પ્રાણો દક્ષસ્તુ વિજ્ઞેયઃ સઙ્કલ્પો મનુરુચ્યતે।
રુચેઃ પ્રજાપતેશ્ચૈવ આકૂતિં પ્રત્યપાદયત્

આકૂત્યાં મિથુનં યજ્ઞે માનસસ્ય રુચેઃ શુભમ્।
યજ્ઞશ્ચ દક્ષિણા ચૈવ યમકૌ સમ્બભૂવતુઃ

યજ્ઞસ્ય દક્ષિણાયાઞ્ચ પુત્રા દ્વાદશ જજ્ઞિરે।
યામા ઇતિ સમાખયાતા દેવાઃ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે

યમસ્ય પુત્રા યજ્ઞસ્ય તસ્માદ્યામાસ્તુ તે સ્મૃતાઃ।
અજિતાશ્ચૈવ શૂકાશ્ચ ગણૌ દ્વૌ બ્રહ્મણઃ સ્મૃતૌ

યામાઃ પૂર્વં પરિક્રાન્તા યતઃ સંજ્ઞા દિવૌકસઃ।
સ્વાયમ્ભૂવસુતાયાન્તુ પ્રસૂત્યાં લોકમાતરઃ

તસ્યાં કન્યાશ્ચતુર્વિંશદ્દક્ષસ્ત્વજનયત્ પ્રભુઃ।
સર્વાસ્તાશ્ચ મહાભાગાઃ સર્વાઃ કમલલોચનાઃ

યોગપત્ન્યશ્ચ તાઃ સર્વાઃ સર્વાસ્તા યોગમાતરઃ।
શ્રદ્ધા લક્ષ્મી ધૄતિસ્તુષ્ટિઃ પુષ્ટિર્મેધા ક્રિયા તથા।
બુદ્ધિર્લ્લજ્જા વપુઃ શાન્તિઃ સિદ્ધિઃ કીર્ત્તિસ્ત્રયોદશી

પત્ન્યર્થે પ્રતિજગ્રાહ ધર્મો દાક્ષાયણીઃ પ્રભુઃ।
દ્વારાણ્યેતાનિ ચૈવાસ્ય વિહિતાનિ સ્વયમ્ભુવા

તાભ્યઃ શિષ્ટા યવીયસ્ય એકાદશ સુલોચનાઃ।
ખ્યાતિઃ સત્યથ સંભૂતિઃ સ્મૃતિઃ પ્રીતિઃ ક્ષમા તથા

સન્નતિશચવાનસૂયા ચ ઊર્જ્જા સ્વાહા સ્વધા તથા।
તાસ્તતઃ પ્રત્યપદ્યન્ત પુનરન્યે મહર્ષયઃ

રુદ્રો ભૃગુર્મરીચિશ્ચ અઙ્ગિરાઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ।
પુલસ્ત્યોઽત્રિર્વસિષ્ઠશ્ચ પિતરોઽગ્રિસ્તથૈવ ચ

સતીં ભવાય પ્રાયચ્છત્ ખ્યાતિઞ્ચ ભૃગવે તથા।
મરીચયે ચ સમ્ભૂતિં સ્મૃતિમાઙ્ગિરસે દદૌ

પ્રીતિં ચૈવ પુલસ્ત્યાય ક્ષમાં વૈ પુલહાય ચ।
ક્રતવે સન્નતિં નામ અનસૂયાન્તથાત્રયે

ઊર્જ્જં દદૌ વસિષ્ઠાય સ્વાહાં વૈ હ્યગ્નયે દદૌ ।
સ્વધાં ચૈવ પિતૃભ્યસ્તુ તાસ્વપત્યાનિ વક્ષ્યતે

એતે સર્વે મહાભાગાઃ પ્રજ્ઞાઃ સ્વાનુષ્ઠિતાઃ સ્થિતાઃ।
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

શ્રદ્ધા કામં વિજજ્ઞે વૈ દર્પો લક્ષ્મીસુતઃ સ્મૃતઃ।
ધૃત્યાસ્તુ નિયમઃ પુત્રસ્તુષ્ટયાઃ સન્તોષ ઉચ્યતે

પુષ્ટ્યા લાભઃ સુતશ્ચાપિ મેધાપુત્રઃ શ્રુતસ્તથા।
ક્રિયાયાસ્તુ નયઃ પ્રોક્તો દણ્ડઃ સમય એવ ચ

બુદ્ધેર્વૌધસુતશ્ચાપિ અપ્રમાદશ્ચ તાવુભૌ ।
લજ્જાયા વિનયઃ પુત્રો વ્યવસાયો વપુઃસુતઃ

ક્ષેમઃ શાન્તિસુતશ્ચાપિ સુખં સિદ્ધેર્વ્યજાયત।
યશઃ કીર્ત્તેઃ સુતશ્ચાપિ ઇત્યેતે ધર્મસૂનવઃ

કામસ્ય હર્ષઃ પુત્રો વૈ દેવ્યા રત્યા વ્યજાયત।
ઇત્યેષ વૈ સુખોદર્ક્કઃ સર્ગો ધર્મસ્ય કીર્ત્તિતઃ

જજ્ઞે હિંસા ત્વધર્માદ્ધૈ નિકૃતિશ્ચાનૃતાવુભૌ ।
નિકૃત્યાનૃતયોર્જજ્ઞે ભયં નરક એવ ચ

માયા ચ વેદના ચાપિ મિથુનદ્વયમેતયોઃ।
ભયાજ્જજ્ઞેઽથ સા માયા મૃત્યું ભૂતાપહારિણમ્

વેદનાયાસ્તતશ્ચાપિ દુઃખં જજ્ઞેઽથ રૌરવાત્ ।
મૃત્યયોર્વ્યાધિજ્વરા શોકાઃ ક્રોધોઽસૂયા ચ જજ્ઞિરે ।
દુઃખાન્તરા સ્મૃતા હ્યેતે સર્વે ચાધર્મલક્ષણાઃ

તેષાં ભાર્યાઽસ્તિ પુત્રો વા તે સર્વે નિધનાઃ સ્મૃતાઃ ।
ઇત્યેષ તામસઃ સર્ગો જજ્ઞે ધર્મનિયામકઃ

પ્રજાઃ સૃજેતિ વ્યાદિષ્ટો બ્રહ્મણા નીલલોહિતઃ ।
સોઽભિધ્યાય સતીં ભાર્યાન્નિર્મમે હ્યાત્મસમ્ભવામ્

નાધિકાન્ન ચ હીનાંસ્તાન્માનસાનાત્મનઃ સમાન્।
સહસ્રં હિ સહસ્રાણામસૃજત્ કૃમિવાસસા।
તુલ્યા શ્ચૈવાત્મનઃ સર્વે રૂપતેજોબલશ્રુતૈઃ

પિઙ્ગલાન્સન્નિષઙ્ગાંશ્ચ સકપર્દ્દાન્ વિલોહિતાન્ ।
વિવાસાન્ હરિ કેશાંશ્ચ દૃષ્ટિઘ્નાંશ્ચ કપાલિનઃ

બહુરૂપાન્ વિરૂપાંશ્ચ વિશ્વરૂપાંશ્ચરૂપિણઃ।
રથિનો વર્મિણશ્ચૈવ ધર્મિણશ્ચ વરૂથિનઃ

સહસ્રશત બાહૂંશ્ચ દિવ્યાન્ ભૌમાન્તરિક્ષગાન્।
સ્થૂલશીર્ષાનષ્ટદંષ્ટ્રાનુદ્વિજિહ્વાંસ્ત્રિલોચનાન્

અન્નાદાન્ પિશિતાદાંશ ચવ આજ્યપાન્ સોમપાંસ્તથા।
મેદપાં સ્વાતિકાયાંશ્ચ શિતિકણ્ઠોગ્રમન્યવઃ

સોપાસઙ્ગતલત્રાંશ્ચ ધન્વિનો હ્યુપવર્મિણઃ।
આસીનાન્ ધાવતશ્ચૈવ જૃમ્ભિનશ્ચૈવ ધિષ્ઠિતાન્

અધ્યા પિનોઽથ જપતો યુઞ્જતોઽધ્યાયતસ્તથા।
જ્વલતો વર્ષતશ્ચૈવ દ્યોતમાનાન્ પ્રધૂપિતાન્

બુદ્ધાન્ બુદ્ધતમાંશ્ચૈવ બ્રહ્મિષ્ઠાન્ શુભદર્શનાન્ ।
નીલગ્રી વાન્ સહસ્રાક્ષાન્ સંર્વાશ્ચાથ ક્ષપાચરાન્

અદૃશ્યાન્ સર્વભૂતાનાં મહાયોગાન્ મહૌજસઃ।
રૂદતોદ્રવતશ્ચૈવ એવંયુક્તાન્ સહસ્રશઃ।
અપાતયામાનસૃજત્ રુદ્રરૂપાન્ સુરોત્તમાન્

બ્રહ્મા દૃષ્ટ્વાઽબ્રવીદેતાન્માસ્રાક્ષીરીદૃશીઃ પ્રજાઃ।
સ્રષ્ટવ્યા નાત્મનસ્તુલ્યાઃ પ્રજા નૈવાધિકાસ્ત્વયા।
અન્યાઃ સૃજત્વં ભદ્રન્તે સ્થિતોહન્ત્વં સૃજ પ્રજાઃ

એતે યે વૈ મયા મૃષ્ટા વિરૂપા નીલલેહિતાઃ ।
સહસ્રાણાં સહસ્રન્તુ આત્મનોપમનિશ્ચિતાઃ

એતે દેવા ભવિષ્યન્તિ રૂદ્રા નામ મહાબલાઃ।
પૃથિવ્યામન્તારીક્ષે ચ રુદ્રનામ્ના પ્રતિશ્રુતાઃ

શતરુદ્રસમામ્નાતા ભવિષ્યન્તીહ યજ્ઞિયાઃ।
યજ્ઞભાજો ભવિષ્યન્તિ સર્વે દેવયુગૈઃ સહ

મન્વન્તરેષુ યે દેવા ભવિષ્યન્તીહ ચ્છન્દજાઃ।
તૈઃ સાર્દ્ધમીજ્યમાનાસ્તે સ્થાસ્યન્તીહ યુગક્ષયાત્

એવમુક્તસ્તદા બ્રહ્મા મહાદેવેન ધીમતા।
પ્રત્યુવાચ તદા ભીમં હૃષ્યમાણઃ પ્રજાપતિઃ ॥ ૧૦. ૫૭ ॥
એવં ભવતુ ભદ્રં તે યથા તે વ્યાહૃતં પ્રભો।
બ્રહ્મણા સમનુજ્ઞા તે સદા સર્વમભૂત્ કિલ

તતઃપ્રભૃતિ દેવેશો ન પ્રાસૂયત વૈ પ્રજાઃ।
ઊર્દ્ધ્વરેતાઃ સ્થિતઃ સ્થાણુર્યાવદાભૂતસંપ્લવમ્।
યસ્માચ્ચોક્તં સ્થિતોઽસ્મીતિ તતઃ સ્થાણુરિતિ સ્મૃતઃ

જ્ઞાનં વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં તપઃ સચત્યં ક્ષમા ધૃતિઃ।
સ્રષ્ટૃત્વમાત્મસમ્બોધસ્ત્વધિષ્ઠાતૃત્વમેવ ચ।
અથ યાનિ દશૈતાનિ નિત્યન્તિષ્ઠન્તિ શઙ્કરે

સર્વાન્ દેવાન્ ઋષીંશ્ચૈવ સમેતાનસુરૈઃ સહ।
અત્યેતિ તેજસા દેવો મહાદેવસ્તતઃ સ્મૃતઃ

અત્યેતિ દેવાનૈશ્ચર્યાદ્બલેન ચ મહાસુરાન્।
જ્ઞાનેન ચ મુનીન્ સર્વાન્ યોગાદ્ભૂતાનિ સર્વશઃ

॥ઋષય ઊચુઃ ॥
યોગં તપશ્ચ સત્યઞ્ચ ધર્મઞ્ચાપિ મહામુને।
માહેશ્વરસ્ય જ્ઞાનસ્ય સાધનઞ્ચ પ્રજક્ષ્વ નઃ

યેન યેન ચ ધર્મેણ ગતિં પ્રાપ્સ્યન્તિ વૈ દ્વિજાઃ।
તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ યોગં માહેશ્વરં પ્રભો

॥ વાયુરુવાચ॥
પઞ્ચ ધર્માઃ પુરાણે તુ રુદ્રેણ સમુદાહૃતાઃ।
માહેશ્વર્યં યથા પ્રોક્તં રુદ્રૈરક્લિષ્ટકર્મભિઃ

આદિત્યૈર્વસુભિઃ સાધ્યૈરશ્વિભ્યાઞ્ચૈવ સર્વશઃ।
મરુદ્ભિર્ભૃગુભિશ્ચૈવ યે ચાન્યે વિબુધાલયાઃ

યમશુક્રપુરોગૈશ્ચ પિતૃકાલાન્તકૈસ્તથા।
એતૈશ્વાન્યૈશચવ બહુભિસ્તે ધર્માઃ પર્યુપાસિતાઃ

તે વૈ પ્રક્ષીણકર્માણઃ શારદામ્બરનિર્મલાઃ।
ઉપાસતે મુનિગણાઃ સન્ધાયાત્માનમાત્મનિ

ગુરુપ્રિયહિતે યુક્તા ગુરૂણાં વૈ પ્રિયેપ્સવઃ।
વિમુચ્ય માનુષં જન્મ વિહરન્તિ ચ દેવવત્

મહેશ્વરેણ યે પ્રોક્તાઃ પઞ્ચ ધર્માઃ સનાતનાઃ।
તાન્ સર્વાન્ ક્રમયોગેન ઉચ્યમાનાન્નિબોધત

પ્રાણાયામસ્તથા ધ્યાનં પ્રત્યાહારોઽથ ધારણા।
સ્મરણઞ્ચૈવ યોગેઽસ્મિન્ પઞ્ચ ધર્માઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

તેષાં ક્રમવિશેષેણ લક્ષણં કારણં તથા।
પ્રવક્ષ્યામિ તથા તત્ત્વં યથા રુદ્રેણ ભાષિતમ્

પ્રાણાયામગતિશ્વાપિ પ્રાણસ્યાયામ ઉચ્યતે ।
સ ચાપિ ત્રિવિધઃ પ્રોક્તો મન્દો મધ્યોત્તમસ્તથા

પ્રાણાનાઞ્ચ નિરોધસ્તુ સ પ્રાણાયામસંજ્ઞિતઃ ।
પ્રાણાયામપ્રમાણન્તુ માત્રા વૈ દ્વાદશ સ્મૃતાઃ

મન્દો દ્વાદશમાત્રસ્તુ ઉદ્વાતા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ।
મધ્યમશ્ચ દ્વિરુદ્વાતશ્ચતુર્વિંશતિમાત્રિકઃ

ઉત્તમસ્તત્ર્ત્રિરુદ્વાતો માત્રાઃ ષટ્‌ત્રિંશદુચ્યતે।
સ્વેદકમ્પવિષાદાનાં જનનો હ્યુત્તમઃ સ્મૃતઃ

ઇત્યેતત્ ત્રિવિધં પ્રોક્તં પ્રાણાયામસ્ય લક્ષણમ્।
પ્રમાણઞ્ચ સમાસેન લક્ષણઞ્ચ નિબોધત

સિંહો વા કુઞ્જરો વાપિ તથાઽન્યો વા મૃગો વને।
ગૃહીતઃ સેવ્યમાનસ્તુ મૃદુઃ સમુપજાયતે

તથા પ્રાણો દુરાધર્ષઃ સર્વેષામકૃતાત્મનામ્ ।
યોગતઃ સેવ્યમાનસ્તુ સ એવાભ્યાસતો વ્રજેત્

સ ચૈવ હિ યથા સિંહઃ કુઞ્જરો વાપિ દુર્બલઃ।
કાલાન્તરવશાદ્યોગાદ્ગમ્યતે પરિમર્દ્દનાત્

પરિધાય મનો મન્દં વશ્યત્વં ચાધિગચ્છતિ ।
પરિધાય મનોદેવં તથા જીવતિ મારુતઃ

વશ્યત્વં હિ યથા વાયુર્ગચ્છતે યોગમાસ્થિતઃ।
તદા સ્વચ્છન્દતઃ પ્રાણં નયતે યત્ર ચેચ્છતિ

યથા સિંહો ગજો વાપિ વશ્યત્વાદવતિષ્ઠતે।
અભયાય મનુષ્યાણાં મૃગેભ્યઃ સંપ્રવર્ત્તતે

યથા પરિચિતશ્ચાયં વાયુર્વૈ વિશ્વતોમુખઃ।
પરિધ્યાયમાનઃ સંરુદ્ધઃ શરીરે કિલ્બિષં દહત્

પ્રાણાયામેન યુક્તસ્ય વિપ્રસ્ય નિયતાત્મનઃ।
સર્વે દોષાઃ પ્રણશ્યન્તિ સત્ત્વસ્થશ્ચૈવ જાયતે

તપાંસિ યાનિ તપ્યન્તે વ્રતાનિ નિયમાશ્ચ યે।
સર્વયજ્ઞફલઞ્ચૈવ પ્રાણાયામશ્ચ તત્સમઃ

અબ્બિન્દું યઃ કુશાગ્રેણ માસિ માસિ સમશ્રુતે।
સંવત્સરશતં સાગ્રં પ્રાણાયામઞ્ચ તત્સમમ્

પ્રાણાયામૈર્દહેર્દોષાન્ ધારણાભિશ્ચ કિલ્બિષમ્।
પ્રત્યાહારેણ વિષયાન્ ધ્યાનેનાનાશ્વરાન્ ગુણાન્

તસ્માદ્યુક્તઃ સદા યોગી પ્રાણાયામપરો ભવેત્ ।
સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ

ઇતિ શ્રીમ હાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મન્વન્તરાદિવર્ણનં નામ દશમોઽધ્યાઃ