વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 10

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય સુતસ્ય વિદિતાત્મનઃ।
ઉત્તરં પરિપપ્રચ્છુઃ સૂતપુત્રં દ્વિજાતયઃ

॥શાંશપાયન ઉવાચ॥
કથં દ્વિતીયમુત્પન્ના ભવાની પ્રાક્સતી તુ યા।
આસીદ્દાક્ષાયણી પૂર્વમુમા કથમ જાયત

મેનાયાં પિતૃકન્યાયાં જનયામાસ શૈલરુટ્।
કેચૈતે પિતરશ્ચૈવ યેષાં મેના તુ માનસી

મૈનાકશ્ચૈવ દૌહિત્રો દૌહિત્રી ચ તથા હ્યુમા।
એકપર્ણા તથા ચૈવ તથા યા ચૈકપાટલા

ગઙ્ગા ચૈવ સરિચ્છ્રેષ્ઠા સર્વાસાં પૂર્વજા તથા।
પૂર્વમેવ મયોદ્દિષ્ટં શ્રૃણુધ્વં મમ સર્વશઃ

અનેકે પિતરશ્ચૈવ વર્ત્તન્તે વ્ક ચ વા પુનઃ।
શ્રોતુમિચ્છામિ ભદ્રન્તે શ્રાદ્ધસ્ય ચ પરં વિધિમ્

પુત્રાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ કેષાં કથઞ્ચ પિતરસ્તુ તે ।
પિતરઃ કથમુત્પન્નાઃ કસ્ય પુત્રાઃ કિમાત્મકાઃ

સ્વર્ગે તુ પિતરોઽન્યે યે દેવાનામપિ દેવતાઃ।
એવં વૈ શ્રોતુમિચ્છામિ પિતૄણાં સર્ગમુત્તમમ્।
યથાવદ્દત્તમસ્માભિઃ શ્રાદ્ધં પ્રીણાતિ વૈ પિતૄન્

યદર્થં તેન દૃશ્યન્તે તત્ર કિં કારણં સ્મૃતમ્।
સ્વર્ગે હિ કે તુ વર્ત્તન્તે પિતરો નરકે તુ કે

અભિસન્ધાય પિતરં પિતુશ્ચ પિતરં તથા।
પિતુઃ પિતામહઞ્ચૈવ ત્રિષુ પિણ્ડેષુ નામતઃ

કાનિ શ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ કથં ગચ્છન્તિ વૈ પિતૄન્ ।
કથઞ્ચ શક્તાસ્તે દાતું નરકસ્થાઃ ફલં પુનઃ

કે ચેહ પિતરો નામ કાન્ યજામો વયં પુનઃ ।
દેવા અપિ પુતૄન્ સ્વર્ગે યજન્તીતિ હિ નઃ શ્રુતમ્

એતદિચ્છામિ વૈ શ્રોતું વિસ્તરેણ બહુશ્રુત।
સ્પષ્ટાભિધાનમર્થં વૈ તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ

ઋષીણાન્તુ વચઃ શ્રુત્વા સૂતસ્તત્ત્વાર્થદર્શિવાન્।
આચચક્ષે યથાપ્રશ્રં ઋષીણાં માનસં તતઃ

॥સૂત ઉવાચ॥
અત્ર વો વર્ણયિષ્યામિ યથાપ્રજ્ઞં યથાશ્રુતમ્।
મન્વન્તરેષુ જાયન્તે પિતરો દેવસૂનવઃ

અતીતાનાગતે જ્યેષ્ઠાઃ કનિષ્ઠાઃ ક્રમશસ્તુ તે।
દેવૈઃ સાર્દ્ધં પુરાતીતાઃ પિતરો યેઽન્તરેષુ વૈ।
વર્ત્તન્તે સામ્પ્રતં યે તુ તાન્વૈ વક્ષ્યામિ નિશ્ચયાત્

શ્રાદ્ધઞ્ચૈષાં મનુષ્યાણાં શ્રાદ્ધમેવ પ્રવર્ત્તતે।
દેવાનસૃજન્ બ્રહ્મા નાયક્ષન્નિતિ વૈ પુનઃ ।
તમુત્સૃજ્ય તદાત્માનમસૃજંસ્તે ફલાર્થિનઃ

તે શપ્તા બ્રહ્મણા મૂઢા નષ્ટસંજ્ઞા ભવિષ્યથ।
ન સ્મ કિઞ્ચિદ્વિજાનન્તિ તતો લોકે હ્યમુહ્યત

તે ભૂયઃ પ્રણતાઃ સર્વે યાચન્તિ સ્મ પિતામહમ્।
અનુગ્રહાય લોકાનાં પુનસ્તાનબ્રવીત્પ્રભુઃ

પ્રાયશ્ચિત્તં ચરધ્વં વૈ વ્યભિચારો હિ યઃ કૃતઃ ।
પુત્રાન્સ્વાન્પરિપૃચ્છધ્વં તતો જ્ઞાનમવાપ્સ્યથ

તતસ્તે સ્વાન્સુતાંશ્ચૈવ પ્રાયશ્ચિત્તજિઘૃક્ષવઃ।
અપૃચ્છન્ સંયતાત્માનો વિધિવચ્ચ મિથો મિથઃ

તેભ્યસ્તે નિયતાત્માનઃ પુત્રાઃ શંસુરનેકધા।
પ્રાયશ્ચિત્તાનિ ધર્મજ્ઞા વાઙ્મનઃ કર્મ્મજાનિ તુ

તે પુત્રાનબ્રુવન્પ્રીતા લબ્ધસંજ્ઞા દિવૌકસઃ।
યૂયં વૈ પિતરોઽસ્માકં યે વયં પ્રતિબોધિતાઃ।
ધર્મજ્ઞાનઞ્ચ કામશ્ચ કો વરો વઃ પ્રદીયતામ્

પુનસ્તાનબ્રવીદ્બ્રહ્મા યૂયં વૈ સત્યવાદિનઃ।
તસ્માદ્યદુક્તં યુષ્માભિસ્તત્તથા ન તદન્યથા

ઉક્તઞ્ચ પિતરોઽસ્માકમિતિ વૈ તનયાઃ સ્વકાઃ।
પિતરસ્તે ભવિષ્યન્તિ તેભ્યોઽયં દીયતાં વરઃ

તેનૈવ વચસા પુત્રા બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ।
પુત્રાઃ પિતૃત્ત્વમાજગ્મુઃ પુત્રત્વં પિતરઃ પુનઃ

તસ્માત્તે પિતરઃ પુત્રાઃ પિતૃત્વે તેષુ તત્સ્મૃતમ્ ।
એવં સ્મૃત્વા પિતૄન્ પુત્રાન્પુત્રાશ્ચ પિતરસ્તથા।
વ્યાજહાર પુનર્બ્રહ્મા પિદૄનાત્મવિવૃદ્ધયે

યો હ્યનિષ્ટ્વા પિતૄઞ્છ્રાદ્ધે ક્રિયાં કાઞિચિત્કરિષ્યતિ।
રાક્ષસા દાનવાશ્ચૈવ ફલં પ્રાપ્સ્યન્તિ તસ્ય તત્

શ્રાદ્ધૈરાપ્યાયિતાશ્ચૈવ પિતરઃ સોમમવ્યયમ્।
આપ્યાય્યમાના યુષ્માભિર્વર્દ્ધયિષ્યન્તિ નિત્યશઃ

શ્રાદ્ધૈરાપ્યાયિતઃ સોમો લોકાનાપ્યાયયિષ્યતિ ।
કૃત્સ્રં સપર્વતવનં જઙ્ગમાજઙ્ગમૈર્વૃતમ્

શ્રાદ્ધાનિ પુષ્ટિકામાશ્ચ યે કરિષ્યન્તિ માનવાઃ।
તેભ્યઃ પુષ્ટિં પ્રજાશ્ચૈવ દાસ્યન્તિ પિતરઃ સદા

શ્રાદ્ધે યેભ્યઃ પ્રદાસ્યન્તિ ત્રીન્ પિણ્ડાન્ નામગોત્રતઃ।
સર્વત્ર વર્ત્તમાનાસ્તે પિતરઃ પ્રપિતામહમ્।
તેષામાપ્યાયયિષ્યન્તિ શ્રાદ્ધદાનેન વૈ પ્રજાઃ

એવમાજ્ઞા કૃતા પૂર્વં બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના।
તેનૈતત્સર્વથા સિદ્ધં દાનમધ્યયનં તપઃ

તે તુ જ્ઞાનપ્રદાતારઃ પિતરો વો ન સંશયઃ।
ઇત્યેતે પિતરો દેવા દેવાશ્ચ પિતરઃ પુનઃ ।
અન્યોન્યં પિતરો હ્યેતે દેવાશ્ચ પિતરશ્ચ હ

એતદ્બ્રહ્મવચઃ શ્રુત્વા સૂતસ્ય વિહિતાત્મનઃ ।
પપ્રચ્છુર્મુનયો ભૂયઃ સૂતં તસ્માદ્યદુત્તરમ્

॥ઋષય ઊચુઃ ॥
કિયન્તો વૈ પિતૃગણાઃ કસ્મિન્કાલે ચ તે ગણાઃ ।
વર્ત્તન્તે દેવપ્રવરા દેવાનાં સોમવર્દ્ધનાઃ

॥સૂત ઉવાચ॥
એતદ્વોઽહં પ્રવક્ષ્યામિ પિતૃસર્ગમનુત્તમમ્।
શંયુઃ પપ્રચ્છ યત્પૂર્વં પિતરં વૈ બૃહસ્પતિમ્

બૃહસ્પતિમુપાસીનં સર્વજ્ઞાનાર્થકોવિદમ્।
પુત્રઃ શંયુરિમં પ્રશ્નં પપ્રચ્છ વિનયાન્વિતઃ

ક એતે પિતરો નામ કિયન્તઃ કે ચ નામતઃ।
સમુદ્ભૂતાઃ કથઞ્ચૈતે પિતૃત્વં સમુપાગતાઃ

કસ્માચ્ચ પિતરં પૂર્વં યજ્ઞે યુજ્યન્તિ નિત્યશઃ।
ક્રિયાશ્ચ સર્વા વર્ત્તન્તે શ્રાદ્ધપૂર્વા મહાત્મનામ્

કસ્મૈ શ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ કિઞ્ચ દત્તં મહાફલમ્।
કેષુ વાપ્યક્ષયં શ્રાદ્ધં તીર્થેષુ ચ નદીષુ ચ

કેષુ વૈ સર્વમાપ્નોતિ શ્રાદ્ધં કૃત્વા દ્વિજોત્તમઃ।
કશ્ચ કાલો ભવેચ્ચ્રાદ્ધે વિધિઃ કશ્ચાનુવર્ત્તતે

એતદિચ્છામિ ભગવન્ વિસ્તરેણ યથાતથમ્।
વ્યાખ્યાતુમાનુપૂર્વ્યેણ યત્ર ચોદાહૃતં મયા

બૃહસ્પતિરિદં સમ્યગેવં પૃષ્ટો મહામતિઃ।
વ્યાજહારાનુપૂર્વ્યેણ પ્રશ્નં પ્રશ્નવિદાં વરઃ

॥બૃહસ્પતિરુવાચ॥
કથયિષ્યામિ તે તાત યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ।
વિનયેન યથાન્યાયં ગમ્ભીરં પ્રશ્નમુત્તમમ્

દ્યૌરન્તરિક્ષં પૃથિવી નક્ષત્રાણિ દિશસ્તથા।
સૂર્યાચન્દ્રમસૌ ચૈવ તથાહોરાત્રમેવ ચ

ન બભૂવુસ્તદા તાત તમોભૂતમિદં જગત્।
બ્રહ્મૈકો દુશ્ચરં તત્ર ચચાર પરમં તપઃ

શંયુસ્તમબ્રવીદ્ભૂયઃ પિતરં બ્રહ્મવિત્તમમ્।
સર્વદૈવ વ્રતસ્નાતં સર્વજ્ઞાનવિદાંવરમ્

કીદૃશં સર્વભૂતે શસ્તપસ્તેપે પ્રજાપતિઃ।
એવમુક્તો બૃહત્તેજા બૃહસ્પતિરુવાચ તમ્

સર્વેષાં તપસાં યુક્તિસ્તપોયોગમનુત્તમમ્।
ધ્યાયંસ્તદા તદ્ભગવાંસ્તેન લોકનવાસૃજત્

ભૂતભવ્યાનિ જ્ઞાનાનિ લોકાન્વેદાંશ્ચ કૃત્સ્નશઃ।
યોગમાવિશ્ય તત્સૃષ્ટં બ્રહ્મણા યોગચક્ષુષા

લોકાઃ સાન્તાનિકા નામ યત્ર તિષ્ઠન્તિ ભાસ્વરાઃ।
તે વૈરાજા ઇતિ ખ્યાતા દેવાનાં દિવિ દેવતાઃ

યોગેન તપસા યુક્તઃ પૂર્વમેવ તદા પ્રભુઃ।
દેવાનસૃજત બ્રહ્મા યોગં યુક્ત્વા સનાતનમ્

આદિદેવા ઇતિ ખ્યાતા મહાસત્ત્વા મહૌજસઃ।
સર્વકામપ્રદાઃ પૂજ્યા દેવદાનવમાનવૈઃ

તેષાં સપ્ત સમાખ્યાતા ગણાસ્ત્રૈલોક્યપૂજિતાઃ ।
અમૂર્ત્તયસ્ત્રયસ્તેષાં ચત્વારસ્તુ સુમૂર્ત્તયઃ

ઉપરિષ્ટાત્રયસ્તેષાં વર્ત્તન્તે ભાવમૂર્ત્તયઃ।
તેષામધસ્તાદ્વર્ત્તન્તે ચત્વારઃ સૂક્ષમમૂર્ત્તયઃ

તતો દેવાસ્તતો ભૂમિરેષા લોકપરમ્પરા।
લોકે વર્ત્તન્તિ તે હ્યસ્મિંસ્તેભ્યઃ પર્જન્યસમ્ભવઃ ।
વૃષ્ટિર્ભવતિ તૈર્વૃષ્ટ્યા લોકાનાં સમ્ભવઃ પુનઃ

આપ્યાયયન્તિ તે યસ્માત્સોમઞ્ચાન્નઞ્ચ યોગતઃ।
ઊચુસ્તાન્વૈ પિતૄંસ્તસ્માલ્લોકાનાં લોકસત્તમાઃ

મનોજવાઃ સ્વધાભક્ષાઃ સર્વકામપરિચ્છદાઃ।
લોભમોહભયાપેતા નિશ્ચિતાઃ શોકવર્જિતાઃ

એતે યોગં પરિત્યજ્ય પ્રાપ્તા લોકાન્સુદર્શનાન્।
દિવ્યાઃ પુણ્યા મહાત્માનો વિપાપ્માનો ભવન્ત્યુત

તતો યુગસહસ્રાન્તે જાયન્તે બ્રહ્મવાદિનઃ।
પ્રતિલભ્ય પુનર્યોગં મોક્ષં ગચ્છન્ત્યમૂર્ત્તયઃ

વ્યક્તાવ્યક્તં પરિત્યજ્ય મહાયોગબલેન વા ।
નશ્યન્ત્યુલ્કેવ ગગને ક્ષીણવિદ્યુત્પ્રભેવ ચ

ઉત્સૃજ્ય દેહજાતાનિ મહાયોગબલેન ચ।
નિરાખ્યોપાખ્યતાં યાન્તિ સરિતઃ સાગરે યથા

ક્રિયયા ગુરુપૂજાભિર્યે ચ કુર્વન્તિ નિત્યશઃ।
તાભિરાપ્યાયયન્ત્યેતે પિતરો યોગવર્દ્ધનાઃ

શ્રાદ્ધે પ્રીતાઃ પુનઃ સોમં પિતરો યોગમાસ્થિતાઃ।
આપ્યાયયન્તિ યોગેન ત્રૈલોક્યં યેન જીવતિ

તસ્માચ્છ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ યોગિભ્યો યત્નતઃ સદા।
પિતૄણાં હિ બલં યોગો યોગાત્સોમઃ પ્રવર્ત્તતે

સહસ્રશસ્તુ વિપ્રાન્વૈ ભોજયેદ્યાવદાગતાન્ ॥
એકસ્તુ યોગવિત્પ્રીતઃ સર્વાનર્હતિ તચ્છૃણુ

કલ્પિતાનાં સહસ્રેણ સ્નાતકાનાં શતેન ચ।
યોગાચાર્યેણ યદ્ભુક્તં ત્રાયતે મહતો ભયાત્

ગૃહસ્થાનાં સહસ્રેણ વાનપ્રસ્થશતેન ચ।
બ્રહ્મચારિસહસ્રેણ યોગી હ્યેકો વિશિષ્યતે

નાસ્તિકો વા વિકર્મા વા સઙ્કીર્ણસ્તસ્કરોઽપિ વા।
નાન્યત્ર કારણં દાનં યોગેષ્વાહ પ્રજાપતિઃ

પિતરસ્તસ્ય તુષ્યન્તિ સુવૃષ્ટેનેવ કર્ષકાઃ।
પુત્રો વાપ્યથ વા પૌત્રો ધ્યાનિનં ભોજયિષ્યતિ

અલાભે ધ્યાનિભિક્ષૂણાં ભોજયેદ્બ્રહ્મચારિણૌ ।
તદલાભેપ્યુદાસીનં ગૃહસ્થમપિ ભોજયેત્

યસ્તિષ્ઠેદેકપાદેન વાયુભક્ષઃ શતં સમાઃ ।
ધ્યાનયોગી પરસ્તસ્માદિતિ બ્રહ્માનુશાસનમ્

સિદ્ધા હિ વિપ્રરૂપેણ ચરન્તિ પૃથિવીમિમામ્।
તસ્માદતિથિમાયાન્તમભિગચ્છેત્કૃતાઞ્જલિઃ

પૂજયેચ્ચાર્ઘ્યપાત્રેણ વેશ્મના ભોજનેન ચ।
ઊર્વોઃ સાગરપર્યન્તાં દેવા યોગેશ્વરાઃ સદા।
નાનારૂપૈશ્ચરન્ત્યેતે પ્રજા ધર્મેણ પાલયન્

તસ્માદ્દદ્યાચ્ચ વૈ દાનં વિપ્રાયાતિથયે નરઃ।
પ્રદાનાનિ પ્રવક્ષ્યામિ ફલઞ્ચૈષાં તથૈવ ચ

અશ્વમેધસહસ્રેણ રાજસૂયશતેન ચ।
પુણ્ડરીકસહસ્રેણ યોગિષ્વાવસથો વરમ્

આદ્ય એષ ગણઃ પ્રોક્તઃ પિતૄણામમિતૌજસામ્।
ભાવયન્સપ્તકાલાન્વૈ સ્થિત એષ ગણસ્તદા

અત ઊરદ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ સર્વાન્ પિતૃગણાન્પુનઃ ।
સન્તતિં સંસ્થિતિઞ્ચૈવ ભાવનાઞ્ચ યથાક્રમમ્

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે શ્રાદ્ધપ્રક્રિયારમ્ભો નામ દશમોઽધ્યાયઃ