વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 1-2

શ્રીગણેશાય નમઃ ॥
નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરઞ્ચૈવ નરોત્તમમ્।
દેવીં સરસ્વતીં ચૈવ તતો જયમુદીરયેત્॥
જયતિ પરાશરસૂનુઃ સત્યવતીહૃદયનન્દનો વ્યાસઃ।
યસ્યાસ્યકમલગલિતં વાઙ્મયમમૃતં જગત્ પિબતિ॥
પ્રપદ્યે દેવમીશાનં શાશ્વતં ધ્રુવમવ્યયમ્।
મહાદેવં મહાત્માનં સર્વસ્ય જગતઃ પતિમ્

બ્રહ્માણં લોકકર્ત્તારં સર્વજ્ઞમપરાજિતમ્।
પ્રભું ભૂતભવિષ્યસ્ય સામ્પ્રતસ્ય ચ સત્પતિમ્

જ્ઞાનમપ્રતિમં યસ્ય વૈરાગ્યં ચ જગત્પતેઃ।
ઐશ્વર્યઞ્ચૈવ ધર્મશ્ચ સહસિદ્ધિચતુષ્ટયઃ

ય ઇમાન્ પશ્યતે ભાવાન્નિત્યં સદસદાત્મકાન્।
આવિશન્તિ પુનસ્તં વૈ ક્રિયાભાવાર્થમીશ્વરમ્

લોકકૃલ્લોકતત્ત્વજ્ઞો યોગમાસ્થાય તત્ત્વવિત્।
અસૃજત્ સર્વભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ

તમજં વિશ્વકર્માણં ચિત્પતિં લોકસાક્ષિણમ્।
પુરાણાખ્યાનજિજ્ઞાસુર્વ્રજામિ શરણં પ્રભુમ્

બ્રહ્મવાયુમહેન્દ્રેભ્યો નમસ્કૃત્ય સમાહિતઃ।
ઋષીણાઞ્ચ વરિષ્ઠાય વસિષ્ઠાય મહાત્મને

તન્નપ્ત્ત્રે ચાતિયશસે જાતૂકર્ણાય ચર્ષયે।
વસિષ્ઠાય ચ શુચયે કૃષ્ણદ્વૈપાયનાય ચ

પુરાણં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ બ્રહ્મોક્તં વેદસમ્મિતમ્।
ધર્માર્થન્યાયસંયુક્તૈરાગમૈઃ સુવિભૂષિતમ્

અસીમકૃષ્ણે વિક્રાન્તે રાજન્યેઽનુપમત્વિષિ।
પ્રશાસતીમાં ધર્મેણ ભૂમિં ભૂમિપસત્તમે

ઋષયઃ સંશિતાત્માનઃ સત્યવ્રતપરાયણાઃ।
ઋજવો નષ્ટરજસઃ શાન્તા દાન્તા જિતેન્દ્રિયાઃ

ધર્મક્ષેત્રે કુરુક્ષેત્રે દીર્ઘસત્રન્તુ ઈજિરે।
નદ્યાસ્તીરે દૃષદ્વત્યાઃ પુણ્યાયાઃ શુચિરોધસઃ।
દીક્ષિતાસ્તે યથાશાસ્ત્રં નૈમિષારણ્યગોચરાઃ

દ્રષ્ટું તાન્ સ મહાબુદ્ધિઃ સૂતઃ પૌરાણિકોત્તમઃ।
લોમાનિ હર્ષયાઞ્ચક્રે શ્રોત્રૂણાં યત્ સુભાષિતૈઃ।
કર્મણા પ્રથિતસ્તેન લોકેઽસ્મિઁલ્લોમહર્ષણઃ

તપઃશ્રુતાચારનિધેર્વેદવ્યાસસ્ય ધીમતઃ।
શિષ્યો બભૂવ મેધાવી ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતઃ

પુરાણ વેદો હ્યખિલો યસ્મિન્ સમ્યક્ પ્રતિષ્ઠિતઃ।
ભારતી ચૈવ વિપુલા મહાભારતવર્દ્ધિની

ધર્માર્થકામમોક્ષાર્થાઃ કથા યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતાઃ।
સૂક્તાઃ સુપરિભાષાશ્ચ ભૂમાવોષધયો યથા

સ તાન્ ન્યાયેન સુધિયો ન્યાયવિન્મુનિપુઙ્ગવાન્।
અભિગમ્યોપસંસૃત્ય નમસ્કૃત્ય કૃતાઞ્જલિઃ।
તોષયામાસ મેધાવી પ્રણિપાતેન તાનૃષીન્

તે ચાપિ સર્ત્રિણઃ પ્રીતાઃ સસદસ્યા મહૌજસઃ।
તસ્મૈ સામ ચ પૂજાઞ્ચ યથાવત્ પ્રતિપેદિરે

અથ તેષાં પુરાણસ્ય શુશ્રૂષા સમપદ્યત।
દૃષ્ટ્વા તમાતિવિશ્વસ્તં વિદ્વાંસં લોમહર્ષણમ્

તસ્મિન્ સત્રે ગૃહપતિઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ।
ઇઙ્ગિતૈર્ભાવમાલક્ષ્ય તેષાં સૂતમનોદયત્

ત્વયા સૂત મહાબુદ્ધિર્ભગવાન્ બ્રહ્મવિત્તમઃ।
ઇતિહાસપુરાણાર્થં વ્યાસઃ સમ્યગુપાસિતઃ।
દુદોહ વૈ મતિં તસ્ય ત્વં પુરાણાશ્રયાં કથામ્

એષાઞ્ચ ઋષિમુખ્યાનાં પુરાણં પ્રતિ ધીમતામ્।
શુશ્રૂષાસ્તિ મહાબુદ્ધે તચ્છ્રાવયિતુમર્હસિ

સર્વે હીમે મહાત્માનો નાના ગોત્રાઃ સમાગતાઃ।
સ્વાન્ સ્વાન્ વંશાન્ પુરાણૈસ્તુ શ્રૃણુયુર્બ્રહ્મવાદિનઃ

સપુત્રાન્ દીર્ઘસત્રેઽસ્મિઞ્છ્રવયેથા મુનીનથ।
દીક્ષિષ્યમાણૈરસ્માભિ સ્તેન પ્રાગસિ સંસ્મૃતઃ

ઇતિ સન્નોદિતઃ સૂતસ્તૈરેવ મુનિભિઃ પુરા।
પુરાણાર્થં પુરાણજ્ઞૈઃ સત્યવ્રતપરાયણૈઃ

સ્વધર્મ એષ સૂતસ્ય સદ્ભિર્દૃષ્ટઃ પુરાતનૈઃ।
દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ રાજ્ઞાઞ્ચામિતતેજસામ્

વંશાનાં ધારણં કાર્યં શ્રુતાનાઞ્ચ મહાત્મનામ્।
ઇતિહાસપુરાણેષુ દિષ્ટા યે બ્રહ્મવાદિભિઃ

ન હિ વેદેષ્વધિકારઃ કશ્વિત્ સૂતસ્ય દૃશ્યતે।
વૈન્યસ્ય હિ પૃથોર્યજ્ઞે વર્ત્તમાને મહાત્મનઃ।
સુત્યાયામભવત્ સૂતઃ પ્રથમં વર્ણવૈકૃતઃ

ઐન્દ્રેણ હવિષા તત્ર હવિઃ પૃક્તં બૃહસ્પતેઃ।
જુહાવેન્દ્રાય દેવાય તતઃ સૂતો વ્યજાયત।
પ્રમાદાત્તત્ર સઞ્જજ્ઞે પ્રાયશ્ચિત્તઞ્ચ કર્મસુ

શિષ્યહવ્યેન યત્ પૃક્તમભિભૂતં ગુરોર્હવિઃ।
અધરોત્તરચારેણ જજ્ઞે તદ્વર્ણવૈકૃતઃ

યચ્ચ ક્ષત્રાત્ સમભવદ્બ્રાહ્મણાઽવરયોનિતઃ।
તતઃ પૂર્વેણ સાધર્મ્યાત્તુલ્યધર્મા પ્રકીર્ત્તિતઃ

મધ્યમો હ્યેષ સૂતસ્ય ધર્મઃ ક્ષત્રોપજીવનમ્।
રથનાગાશ્વચરિતં જઘન્યઞ્ચ ચિકિત્સિતમ્

તત્ સ્વધર્મમહં પૃષ્ટો ભવદ્ભિર્બ્રહ્મવાદિભિઃ।
કસ્માત્ સમ્યઙ્ન વિબ્રૂયાં પુરાણમૃષિપૂજિતમ્

પિતૄણાં માનસી કન્યા વાસવી સમપદ્યત।
અપધ્યાતા ચ પિતૃભિર્મત્સ્યયોનૌ બભૂવ સા

અરણીવ હુતાશસ્ય નિમિત્તં યસ્ય જન્મનઃ।
તસ્યાં જાતો મહાયોગી વ્યાસો વેદવિદાં વરઃ

તસ્મૈ ભગવતે કૃત્વા નમો વ્યાસાય વેધસે॥
પુરુષાય પુરાણાય ભૃગુવાક્યપ્રવર્ત્તિને।
માનુષચ્છદ્મરૂપાય વિષ્ણવે પ્રભવિષ્ણવે

જાતમાત્રઞ્ચ યં વેદ ઉપતસ્થે સસઙ્ગ્રહઃ।
ધર્મમેવ પુરસ્કૃત્ય જાતૂકર્ણાદવાપ તમ્

મતિં મન્થાનમાવિધ્ય યેનાસૌ શ્રુતિસાગરાત્।
પ્રકાશં જનિતો લોકે મહાભારતચન્દ્રમાઃ

વેદદ્રુમશ્ચ યં પ્રાપ્ય સશાખઃ સમપદ્યત।
ભૂમિકાલગુણાન્ પ્રાપ્ય બહુશાખો યથા દ્રુમઃ

તસ્માદહમુપશ્રુત્ય પુરાણં બ્રહ્મવાદિનઃ।
સર્વજ્ઞાત્સર્વવેદેષુ પૂજિતાદ્દીપ્તતેજસઃ

પુરાણં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ યદુક્તં માતરિશ્વના।
પૃષ્ટેન મુનિભિઃ પૂર્વં નૈમિષીયૈર્મહાત્મભિઃ

મહેશ્વરઃ પરોઽવ્યક્તશ્ચતુર્બાહુશ્ચતુર્મુખઃ।
અચિન્ત્યશ્ચાપ્રમેયશ્ચ સ્વયમ્ભૂર્હેતુરીશ્વરઃ

અવ્યક્તં કારણં યદ્યન્નિત્યં સદસદાત્મકમ્।
મહદાદિવિશેષાન્તં સૃજતીતિ વિનિશ્ચયઃ

અણ્ડં હિરણ્મયઞ્ચૈવ બભૂવાપ્રતિમં તતઃ।
અણ્ડસ્યાવરણઞ્ચાદ્ભિરપામપિ ચ તેજસા

વાયુના તસ્ય નભસા નભો ભૂતાદિના વૃતમ્।
ભૂતાદિર્મહતા ચૈવ અવ્યક્તેનાવૃતો મહાન્

અતોઽત્ર વિશ્વદેવાનામૃષીણાઞ્ચોપવર્ણિતમ્।
નદીનાં પર્વતાનાઞ્ચ પ્રાદુર્ભાવોઽત્ર શસ્યતે

મન્વન્તરાણાં સર્વેષાં કલ્પાનાઞ્ચોપવર્ણનમ્।
કીર્ત્તનં બ્રહ્મક્ષત્રસ્ય બ્રહ્મ જન્મ ચ કીર્ત્ત્યતે

અતો બ્રહ્મણિ સ્રષ્ટૃત્વં પ્રજાસર્ગોપવર્ણનમ્।
અવસ્થાશ્ચાત્ર કીર્ત્ત્યન્તે બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ

કલ્પાનાં વત્સરાશ્ચૈવ જગતઃ સ્થાપનન્તથા।
શયનઞ્ચ હરેરત્ર પૃથિવ્યુદ્ધરણન્તથા

સન્નિવેશઃ પુરાદીનાં વર્ણાશ્રમવિભાગશઃ।
વૃક્ષાણાં ગૃહસંસ્થાનાં સિદ્ધાનાઞ્ચવિનાશનમ્

યોજનાનાં પથાઞ્ચૈવ સઞ્ચરો બહુવિસ્તરઃ।
સ્વર્ગે સ્થાનવિભાગશ્ચ મર્ત્ત્યાનાં ભુવિચારિણામ્

વૃક્ષાણામોષધીનાઞ્ચ વીરુધાઞ્ચ પ્રકીર્ત્તનમ્।
વૃક્ષનારકિકીટત્વં મર્ત્ત્યાનાં પરિકીર્ત્તિતમ્

દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ દ્વે સૃતી પરિકીર્ત્તિતે।
અન્નાદીનાં તનૂનાઞ્ચ સર્જનન્ત્યજનન્તથા

પ્રથમં સર્વશાસ્ત્રાણાં પુરાણં બ્રહ્મણા સ્મૃતમ્।
અનન્તરઞ્ચ વક્રેભ્યો વેદાસ્તસ્ય વિનિઃસૃતાઃ

અઙ્ગાનિ ધર્મશાસ્ત્રઞ્ચ વ્રતાનિ નિયમાસ્તથા।
પશૂનાં પુરુષાણાઞ્ચ સમ્ભવઃ પરિકીર્તિતઃ

તથા નિર્વચનં પ્રોક્તં કલ્પસ્ય ચ પરિગ્રહઃ।
નવ સર્ગાઃ પુનઃ પ્રોક્તા બ્રહ્મણો બુદ્ધિપૂર્વકાઃ

ત્રયોઽન્યે બુદ્ધિપૂર્વાસ્તુ તતો લોકાનકલ્પયત્।
બ્રહ્મણોઽવયવેભ્યશ્ચ ધર્માદીનાં સમુદ્ભવઃ

યે દ્વાદશ પ્રસૂયન્તે પ્રજાઃ કલ્પે પુનઃ પુનઃ।
કલ્પયોરન્તરં પ્રોક્તં પ્રતિસન્ધિશ્ચ યસ્તયોઃ

તમોમાત્રાવૃતત્વાચ્ચ બ્રહ્મણોઽધર્મસમ્ભવઃ।
તથૈવ શતરૂપાયાઃ સમ્ભવશ્ચ તતઃ પરમ્

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ પ્રસૂત્યાકૂતયશ્ચ તાઃ।
કીર્ત્ત્યન્તે ધૂતપાપ્માનો યેષુ લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

રુચેઃ પ્રજાપતેશ્ચોર્દ્વમાકૂત્યાં મિતુનોદ્ભવઃ।
પ્રસૂત્યામપિ દક્ષસ્ય કન્યાનાં પ્રભવસ્તતઃ

દાક્ષાયણીષુ ચાપ્યૂર્દ્ધ્વં શ્રદ્ધાદ્યાસુ મહાત્મનામ્।
ધર્મસ્ય કીર્ત્ત્યતે સર્ગઃ સાત્ત્વિકસ્ય સુખોદયઃ

તથાઽધર્મ્મસ્ય હિંસાયાં તામસોઽશુભલક્ષણઃ।
મહેશ્વરસ્ય સત્યાઞ્ચ પ્રજાસર્ગઃ પ્રકીર્તિતઃ

નિરામયઞ્ચ બ્રહ્માણં તાદૃશં કીર્ત્તિતં પુનઃ।
યોગં યોગનિધિઃ પ્રાહ દ્વિજાનાં મુક્તિકાંક્ષિણામ્

અવતારશ્ચ રુદ્રસ્ય મહાભાગ્યં તથૈવ ચ।
ત્રૈવેદિકાં કથાઞ્ચાપિ સંવાદઃ પરમો મહાન્

બ્રહ્મનારાયણાભ્યાઞ્ચ યત્ર સ્તોત્રં પ્રકીર્ત્તિતમ્।
સ્તુતસ્તાભ્યાં સ દેવેશસ્તુતોષ ભગવાન્ શિવઃ

પ્રાદુર્ભાવોઽથ રુદ્રસ્ય બ્રહ્મણોઽઙ્ગે મહાત્મનઃ।
કીર્ત્ત્યતે નામ હેતુશ્ચ યથાઽરોદીન્મહામનાઃ

રુદ્રાદીનિ યથા હ્યષ્ટૌ નામાન્યાપ્નોત્ સ્વયમ્ભુવઃ।
યથા ચ તૈર્વ્યાપ્રતમિદં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

ભૃગ્વાદીનામૃષીણાઞ્ચ પ્રજાસર્ગોપવર્ણનમ્।
વસિષ્ઠસ્ય ચ બ્રહ્મર્ષેર્યત્ર ગોત્રાનુકીર્ત્તનમ્

અગ્નેઃ પ્રજાયાઃ સમ્ભૂતિઃ સ્વાહાયાં યત્ર કીર્ત્તિતા।
પિતૄણાં દ્વિપ્રકારાણાં સ્વધાયાસ્તદનન્તરમ્

પિતૃવંશપ્રસઙ્ગેન કીર્ત્યતે ચ મહેશ્વરાત્।
દક્ષસ્ય શાપઃ સત્યર્થે ભૃગ્વાદીનાઞ્ચ ધીમતામ્

પ્રતિશાપશ્ચ રુદ્રસ્ય દક્ષાદદ્ભુતકર્મણઃ।
પ્રતિષેધશ્ચ વૈરસ્ય કીર્ત્યતે યત્ર વિસ્તરાત્

તેષાં નિયોગો દ્વીપેષુ દેશેષુ ચ પૃથક્ પૃથક્।
સ્વાયમ્ભુવસ્ય સર્ગસ્ય તતશ્ચાપ્યનુકીર્ત્તનમ્

ઉક્તો નાભેર્નિસર્ગશ્ચ રજસશ્ચ મહાત્મનઃ।
દ્વીપાનાં સસમુદ્રાણાં પર્વતાનાઞ્ચ કીર્ત્તનમ્

વર્ષાણાઞ્ચ નદીનાઞ્ચ તદ્ભેદાનાઞ્ચ સર્વશઃ।
દ્વીપભેદસહસ્રાણામન્તર્ભેદશ્ચ સપ્તસુ

વિસ્તરાન્ મણ્ડલાચ્ચૈવ જમ્બૂદ્‌વીપસમુદ્રયોઃ।
પ્રમાણં યોજનાગ્રેણ કીર્ત્ત્યતે પર્વતૈઃ સહ

હિમવાન્ હેમકૂટસ્તુ નિષધો મેરુરેવ ચ।
નીલઃ શ્વેતઃ શૃઙ્ગવાંશ્ચ કીર્ત્ત્યન્તે વર્ષપર્વતાઃ

તેષામન્તરવિષ્કમ્ભા ઉચ્છ્રાયાયામવિસ્તરાઃ।
કીર્ત્ત્યન્તે યોજનાગ્રેણ યે ચ તત્ર નિવાસિનઃ

ભારતાદીનિ વર્ષાણિ નદીભિઃ પર્વતૈસ્તથા।
ભૂતૈશ્ચોપનિવિષ્ટાનિ ગતિમદ્ભિર્ધ્રુવૈસ્તથા

જમ્બૂદ્વીપાદયો દ્વીપાઃ સમુદ્રૈઃ સપ્તભિર્વૃતાઃ।
તતશ્ચાપ્યમ્મયી ભૂમિર્લોકાલોકશ્ચ કીર્ત્ત્યતે

અણ્ડસ્યાન્તસ્ત્વિમે લોકાઃ સપ્તદ્વીપા ચ મેદિની।
ભૂરાદયશ્ચ કીર્ત્ત્યન્તે વરણૈઃ પ્રાકૃતૈઃ સહ

સર્વઞ્ચ તત્‌પ્રધાનસ્ય પરિમાણૈકદેશિકમ્।
સવ્યાસપરિમાણઞ્ચ સંક્ષેપેણૈવ કીર્ત્ત્યતે

સૂર્યાચન્દ્રમસોશ્ચૈવ પૃથિવ્યાશ્ચાપ્યશેષતઃ।
પ્રમાણં યોજનાગ્રેણ સામ્પ્રતૈરભિમાનિભિઃ।
મહેન્દ્રાદ્યાઃ સભાઃ પુણ્યા માનસોત્તરમૂર્દ્ધનિ

અત ઊર્દ્ધ્વં ગતિશ્ચોક્તા સ્વર્ગસ્યાલાતચક્રવત્।
નાગવીથ્યજવીથ્યોશ્ચ લક્ષણં પરિકીર્ત્ત્યતે

કાષ્ઠયોર્લેખયોશ્ચૈવ મણ્ડલાનાઞ્ચ યોજનૈઃ।
લોકાલોકસ્ય સન્ધ્યાયા અહ્નો વિષુવતસ્તથા

લોકપાલાઃ સ્થિતાશ્ચોર્દ્ધ્વં કીર્ત્ત્યન્તે યે ચતુર્દિશમ્।
પિત્રૂણાં દેવતાનાં ચ પન્થાનૌ દક્ષિણોત્તરૌ

ગૃહિણાં ન્યાસિનાઞ્ચોક્તૌ રજઃસત્ત્વસમાશ્રયાત્।
કીર્ત્ત્યતે ચ પદં વિષ્ણોર્ધર્માદ્યા યત્ર ધિષ્ઠિતાઃ

સૂર્યાચન્દ્રમસોશ્ચારો ગ્રહાણાં જ્યોતિષાં તથા।
કીર્ત્ત્યતે ધ્રુવસામર્થ્યાત્ પ્રજાનાં ચ શુભાશુભમ્

બ્રહ્મણા નિર્મિતઃ સૌરઃ સ્યન્દનોઽર્થવશાત્ સ્વયમ્।
કીર્ત્ત્યતે ભગવાન્ યેન પ્રસર્પતિ દિવિ સ્વયમ્

સ રથોઽધિષ્ઠિતો દેવૈરાદિત્યૈઃ ઋષિભિસ્તથા।
ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ ગ્રામણીસર્પરાક્ષસૈઃ

અપાં સારમયસ્યેન્દોઃ કીર્ત્યતે ચ રથસ્તથા।
વૃદ્ધિક્ષયૌ ચ સૌમસ્ય કીર્ત્ત્યેતે સૂર્યકારિતૌ

સૂર્યાદીનાં સ્યન્દનાનાં ધ્રુવાદેવ પ્રકીર્ત્તનમ્।
કીર્ત્ત્યતે શિશુમારશ્ચ યસ્ય પુચ્છે ધ્રુવઃ સ્થિતઃ

તારારૂપાણિ સર્વાણિ નક્ષત્રાણિ ગ્રહૈઃ સહ।
નિવાસા યત્ર કીર્ત્ત્યન્તે દેવાનાં પુણ્યકારિણામ્

સૂર્યરશ્મિસહસ્રે ચ વર્ષશીતોષ્ણનિઃસ્રવઃ।
પ્રવિભાગશ્ચ રશ્મીનાં નામતઃ કર્મતોઽર્થતઃ

પરિમાણગતી ચોક્તે ગ્રહાણાં સૂર્યસંશ્રયાત્।
યથા ચાશુ વિષાત્ પ્રાપ્તા શમ્ભોઃ કણ્ઠસ્ય નીલતા

બ્રહ્મપ્રસાદિતસ્યાશુ વિષાદઃ શૂલપાણિનઃ।
સ્તૂયમાનઃ સુરૈર્વિષ્ણુઃ સ્તૌતિ દેવં મહેશ્વરમ્

લિઙ્ગોદ્ભવકથા પુણ્યા સર્વપાપપ્રણાશિની।
વિશ્વરૂપાત્ પ્રધાનસ્ય પરિણામોઽયમદ્ભુતઃ

પુરૂરવસ ઐલસ્ય માહાત્મ્યાનુપ્રકીર્ત્તનમ્।
પિતૄણાં દ્વિપ્રકારાણાં તર્પણં ચામૃતસ્ય વૈ

તતઃ પર્વાણિ કીર્ત્ત્યન્તે પર્વણાઞ્ચૈવ સન્ધયઃ।
સ્વર્ગ લોકગતાનાં ચ પ્રાપ્તાનાઞ્ચાપ્યધોગતિમ્।
પિતૄણાં દ્વિપ્રકારાણાં શ્રાદ્ધેનાનુગ્રહો મહાન્

યુગસંખ્યાપ્રમાણં ચ કીર્ત્યતે ચ કૃતે યુગે।
ત્રેતાયુગે ચાપકર્ષાદ્વાર્તાયાઃ સંપ્રવર્ત્તનમ્

વર્ણાનામાશ્રમાણાઞ્ચ સંખ્યાનઞ્ચ પ્રવર્ત્તનમ્।
વર્ણાનામાશ્રમાણાઞ્ચ સંસ્થિતિર્ધર્મતસ્તથા

યજ્ઞપ્રવર્ત્તનઞ્ચૈવ સંવાદો યત્ર કીર્ત્યતે।
ઋષીણાં વસુના સાર્દ્ધં વસોશ્ચાધઃ પુનર્ગતિઃ

પ્રશ્નાનાં દુર્વચત્વં ચ સ્વાયમ્ભુવમૃતે મનુમ્।
પ્રશંસા તપસશ્ચોક્તા યુગાવસ્થાશ્ચ કૃત્સ્નશઃ।
દ્વાપરસ્ય કલેશ્ચાત્ર સઙ્ક્ષેપેણ પ્રકીર્તનમ્

દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાણાં પ્રમાણાનિ યુગેયુગે।
કીર્ત્યન્તે યુગસામર્થ્યાત્ પરિણાહોચ્છ્રયાયુષઃ

શિષ્ટાદીનાં ચ નિર્દેશઃ પ્રાદુર્ભાવશ્ચ કીર્ત્યતે।
વેદસ્ય તદ્વિજાતાનાં મંત્રાણાં ચ પ્રકીર્તનમ્

શાખાનાં પરિમાણં ચ વેદવ્યાસાદિશબ્દનમ્।
મન્વન્તરાણાં સંહારઃ સંહારાન્તે ચ સમ્ભવઃ

દેવતાનામૃષીણાં ચ મનોઃ પિતૃગણસ્ય ચ।
ન શક્યં વિસ્તરાદ્વક્તુમિત્યુક્તં ચ સમાસતઃ

મન્વન્તરસ્ય સંખ્યા ચ માનુષેણ પ્રકીર્તિતા।
મન્વન્તરાણાં સર્વેષામેતદેવ ચ લક્ષણમ્

અતીતાનાગતાનાં ચ વર્ત્તમાનેન કીર્ત્ત્યતે।
તથા મન્વન્તરાણાં ચ પ્રતિસન્ધાનલક્ષણમ્

અતીતાનાગતાનાં ચ પ્રોક્તં સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે।
મન્વન્તરત્રયં ચૈવ કાલજ્ઞાનં ચ કીર્ત્ત્યતે

મન્વન્તરેષુ દેવાનાં પ્રજેશાનાં ચ કીર્ત્તનમ્।
દક્ષસ્ય ચાપિ દૌહિત્રાઃ પ્રિયાયા દુહિતુઃ સુતાઃ ॥
બ્રહ્માદિભિસ્તે જનિતા દક્ષેણૈવ ચ ધીમતા

સાવર્ણાદ્યાશ્ચ કીર્ત્ત્યન્તે મનવો મેરુમાશ્રિતાઃ।
ધ્રુવસ્યોત્તાનપાદસ્ય પ્રજાસર્ગોપવર્ણનમ્

પૃથુનાપિ ચ વૈન્યેન ભૂમેર્દ્દોહપ્રવર્ત્તનમ્।
પાત્રાણાં પયસાં ચૈવ વંશાનાં ચ વિશેષણમ્।
બ્રહ્માદિભિઃ પૂર્વમેવ દુગ્ધા ચેયં વસુન્ધરા

દશભ્યસ્તુ પ્રચેતેભ્યો મારિષાયાં પ્રજાપતેઃ।
દક્ષસ્ય કીર્ત્ત્યતે જન્મ સોમસ્યાંશેન ધીમતઃ

ભૂતભવ્યભવેશત્વં મહેન્દ્રાણાં ચ કીર્ત્ત્યતે।
મન્વાદિકા ભવિષ્યન્તિ આખ્યાનૈર્બહુભિર્વૃતાઃ

વૈવસ્વતસ્ય ચ મનોઃ કીર્ત્ત્યતે સર્ગવિસ્તરઃ।
દેવસ્ય મહતો યજ્ઞે વારુણીં બિભ્રતસ્તનુમ્।
બ્રહ્મશુક્રાત્ સમુત્પત્તિર્ભૃગ્વાદીનાં ચ કીર્ત્યતે

વિનિવૃત્તે પ્રજાસર્ગે ચાક્ષુષસ્ય મનોઃ શુભે।
દક્ષસ્ય કીર્ત્ત્યતે સર્ગો ધ્યાનાદ્વૈવસ્વતૈઽન્તરે

નારદઃ પ્રિયસંવાદી દક્ષપુત્રાન્મહાબલાન્

નાશયામાસ શાપાય આત્મનો બ્રહ્મણઃ સુતઃ

તતો દક્ષોઽસૃજત્ કન્યા વીરિણ્યામેવ વિશ્રુતાઃ।
કીર્ત્ત્યતે ધર્મસર્ગશ્ચ કાશ્યપસ્ય ચ ધીમતઃ

અત ઊર્ધ્વં બ્રહ્મણશ્ચ વિષ્ણોશ્ચૈવ ભવસ્ય ચ।
એકત્વં ચ પૃથક્ત્વં ચ વિશેષત્વં ચ કીર્ત્યતે

ઈશત્વાચ્ચ યથા શપ્તા જાતા દેવાઃ સ્વયમ્ભુવા।
મરુત્પ્રસાદો મરુતાં દિત્યા દેવાંશસમ્ભવાઃ

કીર્ત્ત્યન્તે મરુતાઞ્ચાથ ગણાસ્તે સપ્તસપ્તકાઃ।
દેવત્વં પિતૃવાક્યેન વાયુસ્કન્ધેન ચાશ્રયઃ

દૈત્યાનાં દાનવાનાઞ્ચ ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્।
સર્વભૂતપિશાચાનાં પશૂનાં પક્ષિવીરુધામ્।
ઉત્પત્તયશ્ચાપ્સરસાં કીર્ત્ત્યન્તે બહુવિસ્તરાત્

સમુદ્રસંયોગકૃતં જન્મૈરાવતહસ્તિનઃ।
વૈનતેયસમુત્પત્તિસ્તથા ચાસ્યાભિષેચનમ્

ભૃગૂણાં વિસ્તરશ્ચોક્તસ્તથા ચાઙ્ગિરસામપિ।
કશ્યપસ્ય પુલસ્ત્યસ્ય તથૈવાત્રેર્મ્મહાત્મનઃ

પરાશરસ્ય ચ મુનેઃ પ્રજાનાં યત્ર વિસ્તરઃ।
દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ પ્રજોત્પત્તિસ્તતઃ પરમ્

તિસ્રઃ કન્યાઃ પ્રકીર્ત્ત્યન્તે યાસુ લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ।
પિતૃદૌહિત્રનિર્દ્દેશો દેવાનાં જન્મ ચોચ્યતે

વિસ્તરસ્તે ભગવતઃ પઞ્ચાનાં સુમહાત્મનામ્।
ઇલાયા વિસ્તરશ્ચોક્ત આદિત્યસ્ય તતઃ પરમ્

વિકુક્ષિચરિતઞ્ચોક્તં ધુન્ધોશ્ચૈવ નિબર્હણમ્।
બૃહદ્બલાન્તસંક્ષેપાદિક્ષ્વાક્વાદ્યાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

નિમ્યાદીનાં ક્ષિતીશાનાં યાવજ્જહુગણાદિતિ।
કીર્ત્ત્યતે વિસ્તરો યશ્ચ યયાતેરપિ ભૂપતેઃ

યદુવંશસમુદ્દેશો હૈહયસ્ય ચ વિસ્તરઃ।
ક્રોષ્ટોરનન્તરં ચોક્તસ્તથા વંશસ્ય વિસ્તરઃ

જ્યામઘસ્ય ચ માહાત્મ્યં પ્રજાસર્ગશ્ચ કીર્ત્ત્યતે।
દેવાવૃધસ્ય ત્વર્કસ્ય વૃષ્ટેશ્ચૈવ મહાત્મનઃ

અત્રિમિત્રાન્વયશ્ચૈવ વિષ્ણોર્દ્દિવ્યાભિશંસનમ્।
વિવસ્વતોઽથ સંપ્રાપ્તિર્મણિરત્નસ્ય ધીમતઃ

યુધા જિતઃ પ્રજાસર્ગઃ કીર્ત્ત્યતે ચ મહાત્મનઃ।
કીર્ત્ત્યતે ચાન્વયઃ શ્રીમાન્ રાજર્ષેર્દેવમીઢુષઃ

પુનશ્ચ જન્મ ચાપ્યુક્તં ચરિતઞ્ચ મહાત્મનઃ।
કંસસ્યચાપિ દૌરાત્મ્યમેકાન્તેન સમુદ્ભવઃ

વાસુદેવસ્ય દેવક્યાં વિષ્ણોર્જ્જન્મ પ્રજાપતેઃ।
વિષ્ણોરનન્તરઞ્ચાપિ પ્રજાસર્ગોપવર્ણનમ્

દૈવાસુરે સમુત્પન્ને વિષ્ણુના સ્ત્રીવધે કૃતે।
સંરક્ષતા શક્રવધં શાપઃ પ્રાપ્તઃ પુરા ભૃગોઃ।
ભૃગુશ્ચોત્થાપયામાસ દિવ્યાં શુક્રસ્ય માતરમ્

દેવાનામસુરાણાં ચ સંગ્રામા દ્વાદશાયુતાઃ।
નારસિંહપ્રભૃતયઃ કીર્ત્ત્યન્તે પ્રાણનાશનાઃ

શુક્રેણારાધનં સ્થાણોર્ધીરેણ તપસા કૃતમ્।
વરદાનપ્રલુબ્ધેન યત્ર શર્વસ્તવઃ કૃતઃ।
અનન્તરં વિનિર્દિષ્ટં દેવાસુરવિચેષ્ટિતમ્

જયન્ત્યા સહ સક્તે તુ યત્ર શુક્રે મહાત્મનિ।
અસુરાન્મોહયામાસ શુક્રરૂપેણ બુદ્ધિમાન્।
બૃહસ્પતિસ્તુ તાન્ શુક્રઃ શશાપ સુમહાદ્યુતિઃ

ઉક્તં ચ વિષ્ણુમાહાત્મ્યં વિષ્ણોર્જન્માદિશબ્દનમ્।
તુર્વસુઃ શુક્રદૌહિત્રો દેવયાન્યાં યદોરભૂત્।
અનુર્દ્રુહ્યુસ્તથા પૂરુર્યયાતિતનયા નૃપાઃ

અત્ર વંશ્યા મહાત્માનસ્તેષાં પાર્થિવસત્તમાઃ।
કીર્ત્યન્તે દીર્ઘયશસો ભૂરિદ્રવિણતેજસઃ

કુશિકસ્ય ચ વિપ્રર્ષેઃ સમ્યગ્યો ધર્મસંશ્રયઃ।
બાર્હસ્પત્યન્તુ સુરભિર્યત્ર શાપમિહાનુદત્

કીર્ત્તનં જહ્નુવંશસ્ય શન્તનોર્વીર્યશબ્દનમ્।
ભવિષ્યતાં તથા રાજ્ઞામુપસંહારશબ્દનમ્

અનાગતાનાં સપ્તાનાં મનૂનાં ચોપવર્ણનમ્।
ભૌમસ્યાન્તે કલિયુગે ક્ષીણે સંહારવર્ણનમ્

પરાર્દ્ધપરયોશ્ચૈવ લક્ષણં પરિકીર્ત્ત્યતે।
બ્રહ્મણો યોજનાગ્રેણ પરિમાણવિનિર્ણયઃ

નૈમિત્તિકઃ પ્રાકૃતિકસ્તથૈવાત્યન્તિકઃ સ્મૃતઃ।
ત્રિવિધઃ સર્વ ભૂતાનાં કીર્ત્ત્યતે પ્રતિસઞ્ચરઃ

અનાવૃષ્ટિર્ભાસ્કરાચ્ચ ઘોરઃ સંવર્ત્તકોઽનલઃ।
મેઘો હ્યેકાર્ણવં વાયુસ્તથા રાત્રિર્મહાત્મનઃ

સંખ્યાલક્ષણમુદ્દિષ્ટં તતો બ્રાહ્મં વિશેષતઃ।
ભૂરાદીનાં ચ લોકાનાં સપ્તાનામુપવર્ણનમ્।
કીર્ત્ત્યન્તે ચાત્ર નિરયાઃ પાપાનાં રૌરવાદયઃ

બ્રહ્મલોકોપરિષ્ટાત્તુ શિવસ્ય સ્થાનમુત્તમમ્।
યત્ર સંહારમાયાન્તિ સર્વભૂતાનિ સંક્ષયે

સર્વેષાં ચૈવ સત્ત્વાનાં પરિણામવિનિર્ણયઃ।
બ્રહ્મણઃ પ્રતિસંસર્ગે સર્વસંહારવર્ણનમ્

અષ્ટરૂપ્યમતઃ પ્રોક્તં પ્રાણસ્યાષ્ટકમેવ ચ।
ગતિશ્ચોર્ધ્વમધશ્ચોક્તા ધર્માધર્મસમાશ્રયાત્

કલ્પે કલ્પે ચ ભૂતાનાં મહતામપિ સંક્ષયઃ।
પ્રસંખ્યાય ચ દુઃખાનિ બ્રહ્મણશ્ચાપ્યનિત્યતા

દૌરાત્મ્યં ચૈવ ભોગાનાં પરિણામવિનિર્ણંયઃ।
દુર્લભત્વં ચ મોક્ષસ્ય વૈરાગ્યાદ્દોષદર્શનમ્

વ્યક્તાવ્યક્તં પરિત્યજ્ય સત્ત્વં બ્રહ્મણિ સંસ્થિતમ્।
નાનાત્વદર્શનાચ્છુદ્ધં તતસ્તદભિવર્ત્તતે

તતસ્તાપત્રયાતીતો નીરૂપાખ્યો નિરઞ્જનઃ।
આનન્દો બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તો ન બિભેતિ કુતશ્ચન

કીર્ત્ત્યતે ચ પુનઃ સર્ગો બ્રહ્મણોઽન્યસ્ય પૂર્વવત્।
કીર્ત્ત્યતે ઋષિવંશશ્ચ સર્વપાપપ્રણાશનઃ

ઇતિ કૃત્યસમુદ્દેશઃ પુરાણસ્યોપવર્ણિતઃ।
કીર્ત્ત્યન્તે જગતો હ્યત્ર સર્વપ્રલયવિક્રિયાઃ।
પ્રવૃત્તયશ્ચ ભૂતાનાં નિવૃત્તીનાં ફલાનિ ચ

પ્રાદુર્ભાવો વસિષ્ઠસ્ય શક્તેર્જન્મ તથૈવ ચ।
સૌદાસાન્નિગ્રહસ્તસ્ય વિશ્વામિત્રકૃતેન ચ

પરાશરસ્ય ચોત્પત્તિરદૃશ્યત્વં યથા વિભોઃ।
જજ્ઞે પિતૄણાં કન્યાયાં વ્યાસશ્ચાપિ યથા મુનિઃ

શુકસ્ય ચ તથા જન્મ સહ પુત્રસ્ય ધીમતઃ।
પરાશરસ્ય પ્રદ્વેષો વિશ્વામિત્રકૃતો યથા

વસિષ્ઠસમ્ભૃતશ્ચાગ્નિર્વિશ્વામિત્રજિઘાંસયા।
સન્તાનહેતોર્વિભુના ચીર્ણઃ સ્કન્દેન ધીમતા।
દૈવેન વિધિના વિપ્ર વિશ્વામિત્રહિતૈષિણા

એકં વેદઞ્ચતુષ્પાદઞ્ચતુર્દ્ધા પુનરીશ્વરઃ।
યથા બિભેદ ભગવાન્ વ્યાસઃ સર્વાન્ સ્વબુદ્ધિતઃ।
તસ્ય શિષ્યૈઃ પ્રશિષ્યૈશ્ચ શાખા ભેદાઃ પુનઃ કૃતાઃ

પ્રયોગૈઃ ષડ્‌ગુણીયૈશ્ચ યથા પૃષ્ટઃ સ્વયમ્ભુવા।
પૃષ્ટેન ચાનુપૃષ્ટાસ્તે મુનયો ધર્મકાઙ્ક્ષિણઃ॥
દેશં પુણ્યમભીપ્સન્તૌ વિભુના તદ્ધિતૈષિણા

સુનાભં દિવ્યરૂપાખ્યં સત્યાઙ્ગં શુભવિક્રમમ્।
અનૌપમ્યમિદઞ્ચક્રં વર્ત્તમાનમતન્દ્રિતાઃ।
પૃષ્ઠતો યાત નિયતાસ્તતઃ પ્રાપ્સ્યથ યદ્ધિતમ્

ગચ્છતો ધર્મચક્રસ્ય યત્ર નેમિર્વિશીર્યતે।
પુણ્યઃ સ દેશો મન્તવ્ય ઇત્યુવાચ તદા પ્રભુઃ।
ઉક્ત્વા ચૈવમૃષીન્ બ્રહ્મા હ્યદૃશ્યત્વમગાત્પુનઃ

ગઙ્ગાગર્ભસમાહારં નૈમિષેયત્વમેવ ચ।
ઈજિરે ચૈવ સત્રેણ મુનયો નૈમિષે તદા।
મૃતે શરદ્વતિ તથા તસ્ય ચોત્થાપનં કૃતમ્

ઋષયો નૈમિષેયાસ્તુ શ્રદ્ધયા પરયા પુનઃ।
નિઃસીમાં ગામિમાં કૃત્સ્નાં કૃત્વા રાજાનમાહરન્।
યથાવિધિ યથાશાસ્ત્રં તમાતિથ્યૈરપૂજયન્

પ્રીતં તથા કૃતાતિથ્યં રાજાનં વિધિવત્તદા।
અન્તર્દ્ધાનગતઃ ક્રૂરઃ સ્વર્ભાનુરસુરોઽહરત્

અનુસસ્રુર્હતં ચાપિ નૃપમૈડં યથા પુરા।
ગન્ધર્વ સહિતં દૃષ્ટ્વા કલાપગ્રામવાસિનમ્

સન્નિપાતઃ પુનસ્તસ્ય યથા યજ્ઞે મહર્ષિભિઃ।
દૃષ્ટ્વા હિરણ્મયં સર્વં યજ્ઞે વસ્તુ મહાત્મનામ્

તદા વૈ નૈમિષેયાણાં સત્રે દ્વાદશવાર્ષિકે।
યથા વિવદમાનસ્તુ ઐડઃ સંસ્થાપિતસ્તુ તૈઃ

જનયિત્વા ત્વરણ્યાન્તે ઐડપુત્રં યથાયુષમ્।
સમાપયિત્વા તત્સત્રમાયુષં પર્યુપાસતે

એતત્સર્વં યથાવૃત્તં વ્યાખ્યાતં દ્વિજસત્તમાઃ।
ઋષીણાં પરમં ચાત્ર લોકતન્ત્રમનુત્તમમ્

બ્રહ્મણા યત્પુરા પ્રોક્તં પુરાણં જ્ઞાનમુત્તમમ્।
અવતારશ્ચ રુદ્રસ્ય દ્વિજાનુગ્રહકારણાત્

તથા પાશુપતા યોગાઃ સ્થાનાનાઞ્ચૈવ કીર્ત્તનમ્।
લિઙ્ગોદ્ભવસ્ય દેવસ્ય નીલકણ્ઠત્વમેવ ચ

કથ્યતે યત્ર વિપ્રાણાં વાયુના બ્રહ્મવાદિના।
ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં પુણ્યં પાપપ્રણાશનમ્।
કીર્ત્તનં શ્રવણં ચાસ્ય ધારણઞ્ચ વિશેષતઃ

અનેન હિ ક્રમેણેદં પુરાણં સંપ્રચક્ષ્યતે।
સુખમર્થઃ સમાસેન મહાનપ્યુપલભ્યતે।
તસ્માત્ કિઞ્ચિત્સુમુદ્દિશ્ય પશ્ચાદ્વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્

પાદમાદ્યમિદં સમ્યક્ યોઽધીયીત જિતેન્દ્રિયઃ।
તેનાધીતં પુરાણં તત્ સર્વં નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ

યો વિદ્યાચ્ચતુરો વેદાન્ સાઙ્‌ગોપનિષદો દ્વિજઃ।
ન ચેત્પુરાણં સંવિદ્યાન્નૈવ સ સ્યાદ્વિચક્ષણઃ

ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં વેદં સમુપબૃંહયેત્।
બિભેત્યલ્પશ્રુતાદ્વેદો મામયં પ્રતરિષ્યતિ

અભ્યસન્નિમમધ્યાયં સાક્ષાત્ પ્રોક્તં સ્વયમ્ભુવા।
આપદં પ્રાપ્ય મુચ્યેત યથેષ્ટાં પ્રાપ્નુયાદ્ઘતિમ્

યસ્માત્ પુરા હ્યનતીદં પુરાણં તેન તત્ સ્મૃતમ્।
નિરુક્તમસ્ય યો વેદ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

નારાયણઃ સર્વમિદં વિશ્વં વ્યાપ્ય પ્રવર્ત્તતે।
તસ્યાપિ જગતઃ સ્રષ્ટુઃ સ્રષ્ટા દેવો મહેશ્વરઃ

અતશ્ચ સંક્ષેપમિમં શ્રૃણુધ્વં મહેશ્વરઃ સર્વમિદં પુરાણમ્।
સ સર્ગકાલે ચ કરોતિ સર્ગાન્ સંહારકાલે પુનરાદદીત

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે અનુક્રમણિકા નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ