Vayu Purana · Chapter 1

uttarārddham //
śrīgaṇeśāya namaḥ //
śāṃśapāyana uvāca//
kramaṃ manvantarāṇāntu jñātumicchāmi tattvataḥ /
daivatānāṃ ca sarveṣāṃ ye ca yasyāntare manoḥ

sūta uvāca// manvantarāṇāṃ yāni syuratītānāgatāni ha /
samāsādvistarāccaiva bruvato vai nibodata

svāyambhuvo manuḥ pūrvaṃ manuḥ svārociṣastathā /
auttamastāmasaścaiva tathā raivatacākṣuṣau /
ṣaḍete manavo'tītā vakṣyāmyaṣṭāvanāgatān

sāvarṇāḥ pañca raucyaśca bhautyo vaivasvatastathā /
vakṣyāmyetān purastāttu manorvaivasvatasya ha

manavaḥ pañca ye'tītā mānavāṃstān nibodhata /
manvantaraṃ mayā coktaṃ krāntaṃ svāyambhuvasya ha

ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi manoḥ svārociṣasya ha /
prajāsargaṃ samāsena dvitīyasya mahātmanaḥ

āsan vai tuṣitā devā manusvārociṣe'ntare /
pārāvatāśca vidvāṃso dvāveva tu gaṇau smṛtau

tuṣitāyāṃ samutpannāḥ kratoḥ putrāḥ svarociṣaḥ /
pārāvatāśca śiṣṭāśca dvādaśautau gaṇau smṛtau /
chandajāśca caturviṃśaddevāste vai tadā smṛtāḥ

dhaivasyaśo'tha vāmānyo gopā devāyatastathā /
ajaśca bhagavān devo duroṇaśca mahābalaḥ

āpaścāpi mahābāhurmahaujāścāpi vīryavān /
cikitvān nibhṛto yaśca aṃśoyaścaiva paṭhyate /
ityete kratuputrāstu tadāsan somapāyinaḥ

६२.१०
pracetāścaiva yo devo viśvedevāstathaiva ca /
samañjo viśruto yaśca ajihmaścārimarddanaḥ

ajoṣau ca mahābhāgau yavīyaśca mahābalaḥ

hotā yajvāca ityete parākrāntāḥ parāvatāḥ /
ityetā devatā hyāsanmanusvārociṣentare

somapāstu tadā hyetāścaturviṃśatidevatāḥ /
teṣāmindrastadā hyāsīdvaidhaśca lokaviśrutaḥ

ūrjau vasiṣṭhaputrastu stambhaḥ kāśyapa eva ca /
bhārgavaśca tadā droṇo ṛṣabho'ṅgirasastathā

paulastyaścaiva dattātrirātreyo niścalastathā /
paulahasya ca dhāvāṃstu ete saptarṣayaḥ smṛtāḥ

bṛhadguho navaścaiva sutāścaite nava smṛtāḥ

manoḥ svārociṣasyaite putrā vaṃśakarāḥ smṛtāḥ /
purāṇe parisaṅkhyātā dvitīyaṃ caitadantaram

saptarṣayo manurdevāḥ pitaraśca catuṣṭayam /
mūlaṃ manvantarasyaite teṣāṃ caivāntare prajāḥ

ṛṣīṇāṃ devatāḥ putrāḥ pitaro devasūnavaḥ /
ṛṣayo devaputrāśca iti śāstraviniścayaḥ

६२.२१
manoḥ kṣatraṃ viśaścaiva saptarṣibhyo dvijātayaḥ /
etanmanvantaraṃ proktaṃ samāsānna tu vistarāt

svāyambhuvena vistāro jñeyaḥ svārociṣasya tu /
na śakyo vistarastasya vaktuṃ varṣaśatairapi /
punaruktabahutvāttu prajānāṃ vaikule kule

tṛtīyastvatha paryāya auttamasyāntare manoḥ /
pañca caiva gaṇāḥ proktāstān vakṣyāmi nibodhata

sudhāmānaśca devāśca ye cānye vaśavarttinaḥ /
pratarddanāḥ śivāḥ satyā gaṇā dvādaśa vai smṛtāḥ

satyo dhṛtirdamo dāntaḥ kṣamaḥ kṣāmo dhṛtiḥ śuciḥ /
īṣorjāśca tathā jyeṣṭho vapuṣmāṃścaiva dvādaśa /
ityete nāmabhiḥ krāntāḥ sudhāmānastu dvādaśa //२५ /
sahasradhāro viśvātmā śamitāro bṛhadvasuḥ /
viśvadhāviśvakarmā ca manasvanto virāḍyaśāḥ

jyotiścaiva vibhāvyaśca kīrttimān vaṃśakāriṇaḥ /
anyānārādhito devo vasudhiṣṇo vivasvasuḥ

dinakratuḥ sudharmā ca dhṛtavarmā yaśasvinaḥ /
ketumāṃścaiva ityete kīrtitāstu pramarddanāḥ

haṃsasvaro'hihā caiva pratarddanayaśaskarau /
sudāno vasudānaśca sumañjasaviṣāvubhau

jantuvāhayatiścaiva suvittasunayastathā /
śivā hyete tu vijñeyā yajñiyā dvādaśāparāḥ

६२.३०
satyānāmapi nāmāni nibodhata yathāmatam /
dikpatirvākpatiścaiva viśvaḥ śambhustathaiva ca

svamṛḍīko'dhipaścaiva varccodhā muhyasarvvaśaḥ /
vāsavaśca sadāśvaśca kṣemānandau tathaiva ca

satyā hyete parikrāntā yajñiyā dvādaśāparāḥ /
ityete devatā hyāsannauttamasyāntare manoḥ

ajaśca paraśuścaiva divyo divyauṣadhirnnayaḥ /
devānujaścāpratimo mahotsāhauśijastathā

vinītaśca suketuśca sumitraḥ subalaḥ śuciḥ /
auttamasya manoḥ putrāstrayodaśa mahātmanaḥ /
ete kṣatrapraṇetārastṛtīyaṃ caitadantaram

auttame parisaṅkhyātaḥ sargaḥ svārociṣeṇa tu /
vistareṇānupūrvyā ca tāmasastānnibodhata

caturthetvatha paryāye tāmasasyāntare manoḥ /
satyā svarūpāḥ sudhiyo harayaścaturo gaṇāḥ

pulastyaputrastu śīrṣyaṇyāstamaścaivāṣṭamastathā /
indriyāṇi tadā devā manostasyāntare smṛtāḥ

indriyāṇāṃ śataṃ yaddhimunayaḥ pratijānate /
satyaprāṇāstu śīrṣyaṇyāstamaścaivāṣṭamastathā /
indriyāṇi tadā devā manostasyāntare smṛtāḥ

teṣāṃ ca prabhudevānāṃ śivirindraḥ pratāpavān /
saptarṣayo'ntare caiva tānnibodhata sattamāḥ

६२.४०
kāvyo harṣastathā caiva kāśyapaḥ pṛthureva ca /
ātreyaścāgnirityeva jyotirdhāmā ca bhārgavaḥ

paulaho vanapīṭhaśca gotre vāsiṣṭha eva ca /
caitrastathāpi paulastya ṛṣayastāmase'ntare

januvaṇḍastathā śāntirnaraḥ khyātirbhayastathā /
priyabhṛtyo hyavakṣiśca pṛṣṭaloḍho dṛḍhodyataḥ /
ṛtaśca ṛtabandhuśca tāmasasya manoḥ sutāḥ

pañcametvatha paryāye manoścāriṣṇave'ntare /
gaṇāstu susamākhyātā devatānāṃ nibodhata

amṛtā bhābhūtarajovikuṇṭhāḥ sasumedhasaḥ /
cariṣṇostu śubhāḥ putrā vasiṣṭhasya prajāpateḥ /
caturdaśa ca catvāro gaṇāsteṣāntu bhāsvarāḥ

svatravipregnibhāsasva pratyetiṣṭhāmṛtastathā /
sumatirvāvirāvaśca vācinodaḥ sravastathā

pravirāśī ca vādaśca prāśaśceti caturdaśa /
amṛtābhāḥ smṛtā hyete devāścāriṣṇave'ntare

matiśca sumatiścaiva ṛtasatyau tathaiva ca /
āvṛtirvivṛtiścaiva mado vinaya eva ca

jetā jiṣṇuḥ sahaścaiva dyutimān sravasastathā /
ityetānīha nāmāni ābhūtarajasāṃ viduḥ

vṛṣabhettā jayo bhīmaḥ śucirdānto yaśo damaḥ /
nātho vidvānajeyaśca kṛśo gauro dhruvastathā /
kīrtitāstu vikuṇṭhā vai sumedhāstu nibodhata

६२.५०
medhā medhātithiścaiva satyamedhāstathaiva ca /
pṛśrimedhālpamedhāśca bhūyomedhādayaḥ prabhuḥ

dīptimedhā yaśomedhāḥ sthiramedhāstathaiva ca /
sarvamedhāśvamedhāśca pratimedhāśca yaḥ smṛtaḥ /
medhāvān medhaharttā ca kīrttitāstu sumedhasaḥ

vibhurindrastadā teṣāmāsīdvikrāntapauruṣaḥ /
paulastyo vedabāhuśca yajurnāmā ca kāśyapaḥ

hiraṇyaromāṅgiraso vedaśrīścaiva bhārgavaḥ /
ūrddhvabāhuśca vāsiṣṭhaḥ parjanyaḥ paulahastathā /
satyanetrastathātreya ṛṣayo raivatāntare

mahāpurāṇasambhāvyaḥ pratyaṅgaparahā śuciḥ /
balabandhurnirāmitraḥ ketubhṛṅgo dṛḍhavrataḥ /
cariṣṇavasya putrāste pañcamañcaitadantaram

svārociṣottamaścaiva tāmaso raivatastathā /
priyavratānvayā hyete catvāro manavastathā

ṣaṣṭhe khalvatha paryāye devā ye cākṣuṣe'ntare /
ādyāḥ prasūtā bhāvyāśca pṛthukāśca divaukasaḥ /
mahānubhāvalekhāśca pañca devagaṇāḥ smṛtaḥ

divaukasaḥ sarga eṣa procyate mātṛnāmabhiḥ /
atreḥ putrasya naptāra āraṇyasya prajāpateḥ /
gaṇāśca teṣāṃ devānāmekaiko hyaṣṭakaḥ smṛtaḥ

antarikṣo vasuhayo hyatithiśca priyavataḥ /
śrotā mantā sumantā ca ādyā hyete prakīrttitāḥ

śyenabhadrastathā paśyaḥ pathyanetro mahāyaśāḥ /
sumanāśca suvetāśca raivataḥ supracetasaḥ /
dyutiścaiva mahāsattvaḥ prasūtāḥ parikīrttitāḥ

६२.६०
vijayaḥ sujayaścaiva manodyānau tathaiva ca /
sumatiḥ supariścaiva vijñāto'rthapatiśca yaḥ /
bhāvyā hyete smṛtā devāḥ pṛthukāṃstu nibodhata

ajiṣṭaḥ śākyano devo vānapṛṣṭhastathaiva ca /
śāṅkaraḥ satyadhṛṣṇuśca viṣṇuśca vijayastathā /
ajitaśca mahābhāgaḥ pṛthukāste divaukasaḥ

lekhāṃstathā pravakṣyāmi bruvato me nibodhata /
manojavaḥ praghāsastu pracetāstu mahāyaśāḥ

vāto dhruvakṣitiścaiva adbhutaścaiva vīryavān /
avano bṛhaspatiścaiva lekhāḥ samparikīrttitāḥ

manojavo mahāvīryasteṣāmindrastadābhavat /
unnato bhārgavaścaiva haviṣmānaṅgiraḥsutaḥ

sudhāmā kāśyapaścaiva vāsiṣṭho virajastathā /
atimānaśca paulastyaḥ sahiṣṇuḥ paulahastathā /
madhurā treya ityete sapta vai cākṣuṣe'ntare

ūruḥ pūruḥ śatadyumnastapasvī satyavāk kṛtiḥ /
agniṣṭudatirātraśca sudyumnaśceti te nava

abhimanyuśca daśamo nādvaleyā manoḥ sutāḥ /
cākṣuṣasya sutā hyete ṣaṣṭhaṃ caiva tadantaram

vaivasvatena saṅkhyātastasya sargo mahātmanaḥ /
vistareṇānupūrvyā ca kathitaṃ vai mayā dvijāḥ

//ṛṣaya ūcuḥ//
cākṣuṣasya tu dāyādaḥ sambhūtaḥ kaśyapānvaye /
tasyānvavāye ye'pyanye tanno brūhi yathātatham

६२.७०
sūta uvāca// cākṣuṣasya nisargantu samāsācchrotumarhatha /
tasyānvavāye sambhūtaḥ pṛthurvainyaḥ pratāpavān

prajānāṃ patayaścānye dakṣaḥ prācetasastathā /
uttānapādaṃ jagrāha putramatriḥ prajāpatiḥ

dakṣakasya tu putro'sya rājā hyāsīt prajāpateḥ /
svāyambhuvena manunā datto'treḥ kāraṇaṃ prati

manvantaramathāsādya bhaviṣyaṃ cākṣuṣasya ha /
ṣaṣṭhaṃ tadanuvakṣyāmi upodghātena vai dvijāḥ

uttānapādāccaturā sūnṛtā vittabhāvinī /
utpannā cādhidharmeṇa dhruvasya jananī śubhā /
dharmasya patnyāṃ lakṣmyāṃ vai utpannā sā śucismitā

dhruvañca kīrttimantañca ayasmantaṃ vasuṃ tathā /
uttānapādo'janayat kanye dve ca śucismite /
manasvinīṃ svarāñcaiva trayoḥ putrāḥ prakīrttitāḥ

dhruvo varṣasahasrāṇi daśa divyāni vīryavān /
tapastepe nirāhāraḥ prārthayan vipulaṃ yaśaḥ

tretāyuge tu prathame pautraḥ svāyambhuvasya saḥ /
ātmānaṃ dhārayan yogāt prārthayan sumahadyaśaḥ

tasmai brahmā dadau prīto jyotiṣāṃ sthānamuttamam /
ābhūtasaṃplavaṃ hṛdyamastodayavivarjitam

tasyātimātrāmṛddhiṃ ca mahimānaṃ nirīkṣya ha /
daityāsurāṇāmācāryaḥ ślokamapyuśanā jagau

६२.८०
aho sya tapaso vīryamaho śrutamaho hutam/
sthitāḥ saptarṣayaḥ kṛtvā yadenamupari dhruvam /
dhruve divaṃ samāsaktamīśvaraḥ sa divaspatiḥ

dhruvātpuṣṭiñca bhavyañca bhūmiḥ sā suṣuve nṛpau /
svāṃ chāyāmāha vai puṣṭirbhava nārī tu tāṃ vibhuḥ

satyābhivyāhṛte tasya sadyaḥ strī sābhavattadā /
divyasaṃhana nācchāyā divyābharaṇabhūṣitā

chāyāyāṃ puṣṭirādhatta pañca putrānakalmaṣān /
prācīnagarbhaṃ vṛṣakaṃ vṛkañca vṛkalaṃ dhṛtim

patnī prācīnagarbhasya bhūvarcā suṣuve nṛpam /
nāmnodāradhiyaṃ putramindro yaḥ pūrvajanmani

saṃvatsarasahasrānte sakṛdāhāramāharat /
evaṃ manvantaraṃ yuktamindratvaṃ prāptavānvibhuḥ

udāradheḥ sutaṃ bhadrājanayatsā divañjayam /
ripuṃ ripuñjayaṃ jajñe varāṅgī sā divañjayāt

riporādhatta bṛhatī cākṣuṣaṃ sarvatejasam /
vyajījanat puṣkariṇyāṃ vāruṇyāṃ cākṣuṇo manum /
prajāpaterātmajāyāmāraṇyasya mahātmanaḥ

manorajāyanta daśanadvalāyāṃ śubhāḥ sutāḥ /
kanyāyāṃ vai mahābhāga vairājasya prajāpateḥ

ūruḥ pūruḥ śatadyumnastapasvī satyavāk kaviḥ /
agniṣṭudatirātraśca sudyumnaśceti te nava /
abhimanyuśca daśamo nadvalāyāṃ manoḥ sutāḥ

६२.९०
ūrorajanayat putrān ṣaḍāgneyī mahāprabhān /
aṅgaṃ sumanasaṃ svātiṃ kratumaṅgirasaṃ śivam

aṅgāta sunīthāpatyaṃ vai venamekaṃ vyajāyata /
apacāreṇa venasya prakopaḥ sumahānabhūt

prajārthamṛṣayastasya mamanthurdakṣiṇaṃ karam /
venasya pāṇau mathite sambabhūva mahānnṛpaḥ /
vainyo nāma mahīpālo yaḥ pṛthuḥ parikīrttitaḥ

sa dhanvī kavacī jātastejasā prajvalanniva /
pṛthurvainyaḥ sarvalokān rarakṣa kṣatrapūrvajaḥ

tasya stavārthamutpannau nipuṇau sūtamāgadhau

teneyaṃ gaurmahārājñā dugdhā sasyāni dhīmatā /
prajānāṃ vṛttikāmānāṃ devaiṛṣigaṇaiḥ saha

pitṛbhirdānavaiścaiva gandharvairapsarogaṇaiḥ /
sarvaiḥ puṇyajanaiścaiva vīrudbhiḥ parvataistathā

teṣu teṣu tu pātreṣu duhyamānā vasundharā /
prādādyathepsitaṃ kṣīraṃ tena lokāṃstvadhārayat

ṛṣaya ūcuḥ// vistareṇa pṛthorjanma kīrttayasva mahā mate /
yathā mahātmanā dugdhā pūrvaṃ tena vasundharā

yathā devaiśca nāgaiśca yathā brahmarṣibhiḥ saha /
yathā yakṣaiḥ sagandharvairapsarobhiryathā purā

६२.१००
teṣāṃ pātraviśeṣāṃśca dogdhāraṃ kṣīrameva ca /
tathā vatsaviśeṣāṃśca tannaḥ prabrūhi pṛcchatām

yasmiṃśca kāraṇe pāṇirvenasya mathitaḥ purā /
kruddhairmaharṣibhiḥ pūrvaṃ tat sarvaṃ kathayasva naḥ

//sūta uvāca// varṇayiṣyāmi vo viprāḥ pṛthorvainyasya sambhavam /
ekāgrāḥ prayatāścaiva śūśrūṣadhvaṃ dvijottamāḥ

nāśucernāpi pāpāya nāśiṣyāyāhitāya ca /
varṇayeyamimaṃ puṇyaṃ nāvratāya kathañcana

svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ vedaiśca sammitam /
rahasyamṛṣibhiḥ proktaṃ śrṛṇuyādyo'nasūyakaḥ

yaścemaṃ śrāvayenmartyaḥ pṛthorvainyasya sambhavam /
brāhmaṇebhyo namaskṛtya na sa śocet kṛtākṛtam /
goptā dharmasya rājāsau babhūvātrisamaḥ prabhuḥ

atrivaṃśasamutpanno hyaṅgo nāma prajāpatiḥ /
yasya putro'bhavadveno nātyarthaṃ dhārmika stathā

jāto mṛtyusutāyāṃ vai sunīthāyāṃ prajāpatiḥ /
sa mātāmahadoṣeṇa venaḥ kālātmajātmajaḥ

sa dharmaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kāmāllobhe vyavarttata /
sthāpanaṃ sthāpayāmāsa dharmāpetaṃ sa pārthivaḥ

vedaśāstrāṇyatikramya hyadharme nirato'bhavat /
niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ prajā stasmin praśāsati /
āsanna ca papuḥ somaṃ hutaṃ yajñeṣu devatāḥ

६२.११०
na yaṣṭavyaṃ na hotavyamiti tasya prajāpateḥ /
āsīt pratijñā krūreyaṃ vināśe pratyupasthite

ahamijyaśca pūjyaśca sarvayajñe dvijātibhiḥ /
mayi yajño vidhātavyo mayi hotavyamityapi

tamatikrāntamaryādamādadānamasāmpratam /
ūcurmaharṣayaḥ sarve marīcipramukhāstathā

vayaṃ dīkṣāṃ pravekṣyāmaḥ saṃvatsaraśatān bahūn /
mā'dharmaṃ vena kārṣīstvaṃ naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ /
nidhane ca prasūto'si prajāpatirasaṃśayaḥ

pālayiṣye prajāśceti tvayā pūrvaṃ pratiśrutam /
tāṃstathā vādinaḥ sarvān brahmarṣīnabravīttadā

sa prahasya tu durbuddhiridaṃ vacanakovidaḥ /
sraṣṭā dharmasya kaścānyaḥ śrotavyaṃ kasya vai mayā

vīryaśrutatapaḥsatyairmayā vā kaḥ samo bhuvi /
mahātmānamanūnaṃ māṃ yūyaṃ jānīta tattvataḥ

prabhavaḥ sarvalokānāṃ dharmāṇāñca viśeṣataḥ /
icchan daheyaṃ pṛthivīṃ plāvayeyaṃ jalena vā /
sṛjeyaṃ vā graseyaṃ vā nātra kāryā vicāraṇā

yadā na śakyate stambhānmānācca bhṛśamohitaḥ /
anunetuṃ nṛpo venastataḥ kruddhā maharṣayaḥ

nigṛhya taṃ mahābāhuṃ visphurantaṃ yathā'nalam /
tato'sya vāmahastaṃ te mamanthurbhṛśakopitāḥ

६२.१२०
tasmāt pramathyamānādvai jajñe pūrvamabhiśrutaḥ /
hrasvo'timātraṃ puruṣaḥ kṛṣṇaścāpi tathā dvijāḥ

sa bhītaḥ prāñjaliścaiva sthitavān vyākulendriyaḥ /
tamārttaṃ vihvalaṃ dṛṣṭvā niṣīdetyabruvan kila

niṣādavaṃśakarttā'sau babhūvānantavikramaḥ /
dhīvarānasṛjatso'pi venakalmaṣasambhavān

ye cānye vindhyanilayāstumburātuvarāḥ khasāḥ /
adharmarucayaścāpi sambhūtā venakalmaṣāt

punarmaharṣayastasya pāṇiṃ venasya dakṣiṇam /
araṇīmiva saṃrambhānmamanthurjātamanyavaḥ

pṛthustasmāt samutpannaḥ karāsphālanatejasaḥ /
pṛthoḥ karatalādvāpi yasmājjātaḥ pṛthustataḥ /
dīpyamānaḥ svavapuṣā sākṣādagnirivojvalan

ādyamājagavaṃ nāma dhanurgṛhya mahāravam /
śarāṃśca bibhradrakṣārthaṃ kavacañca mahāprabham

tasmiñjāte'tha bhūtāni saṃprahṛṣṭāni sarvaśaḥ /
samutpanne mahārātri venaśca tridivaṅgataḥ

samutpannena rājarṣiḥ sa satputreṇa dhīmatā /
puruṣavyāghraḥ punnāmno narakātrtrāyate tataḥ

taṃ nadyaśca samudrāśca ratnānyādāya sarvaśaḥ /
samāgamya tadā vainyamabhyaṣiñcannarādhipam /
mahatā rājarājyena mahārājaṃ mahādyutim

६२.१३०
so'bhiṣikto mahārājā devairaṅgirasaḥ sutaiḥ /
ādirājo mahārājaḥ pṛthurvainyaḥ pratāpavān

pitrā'parañjitāstasya prajāstenānurañjitāḥ /
tato rājeti nāmāsya anurāgādajāyata

āpastastambhire cāsya samudramabhiyāsyataḥ /
parvatāśca viśīryante dhvajabhaṅgaśca nābhavat

akṛṣṭapacyā pṛthivī siddhyantyannāni cintayā /
sarvakāmadughā gāvaḥ puṭake puṭake madhu

etasminneva kāle ca yajñe paitāmahe śubhe /
sūtaḥ sūtyāṃ samutpannaḥ sautye'hani mahāmatiḥ /
tasminneva mahāyajñe jajñe prājño'tha māgadhaḥ

aindreṇa haviṣā cāpi haviḥ pṛktaṃ bṛhaspateḥ /
juhāvendrāya devena tataḥ sūto vyajāyata

pramādastatra sañjajñe prāyaścittañca karmasu /
śiṣyahavyena yatpṛktamābhibhūtaṃ gurorhaviḥ /
adharottaracāreṇa jajñe tadvarṇavaikṛtam

yacca kṣatrātsambhavadbrāhmaṇyāṃ hīnayonitaḥ /
sūtaḥ pūrveṇa sādharmatulyadharmaḥ prakīrttitaḥ

madhyamo hyeṣa sūtasya dharmaḥ kṣatropajīvanam /
rathanāgāśca caritaṃ jaghanyañca cikitsitam

pṛthoḥ stavārthaṃ tau tatra samāhūtau surarṣibhiḥ /
tāvūcurmunayaḥ sarve stūyatāmeṣa pārthivaḥ /
karmaitadanurūpaṃ vāṃ pātraṃ stotrasya cāpyayam

६२.१४२
tāvūcatustadā sarvāṃstānṛṣīnsūtamāgadhau /
āvāṃ devānṛṣīṃścaiva prīṇayāvaḥ svakarmabhiḥ

na cāsya karma vai vidvo na tathā lakṣaṇaṃ yaśaḥ /
stotraṃ yenāsya kuryāvo rājñastejasvino dvijāḥ

ṛṣibhistau niyuktau tu bhaviṣyaiḥ stūyatāmiti /
dānadharmarato nityaṃ satyavān sa jitendriyaḥ /
jñānaśīlo vadānyastu saṃgrāmeṣvaparājitaḥ

yāni karmāṇi kṛtavān pṛthuścāpi mahābalaḥ /
tāni śīlena baddhāni stuvadbhiḥ sūtamāgadhaiḥ

tataḥ stavānte suprītaḥ pṛthuḥ prādāt prajeśvaraḥ /
anūpadeśaṃ sūtāya magadhaṃ māgadhāya ca

tadā vai pṛthivīpālāḥ stūyante sūtamāgadhaiḥ /
āśīrvādaiḥ prabodhyante sūtamāgadhabandibhiḥ

taṃ dṛṣṭvā paramaprītāḥ prajā ūcurmaharṣayaḥ /
eṣa vo vṛttido vainyo bhavantviti narādhipaḥ

tato vainyaṃ mahābhāgaṃ prajāḥ samabhidudruvuḥ /
tvanno vṛttiṃ vidhatsveti maharṣervacanāttadā /
so'bhidrutaḥ prajābhistu prajāhitacikīrṣayā

dhanurgṛhītvā bāṇāṃśca vasudhāmārddayadbalī /
asyārddanabhaya trastā gaurbhūtvā prādravanmahī

tāṃ pṛthurdhanurādāya dravantīmanvadhāvata /
sā lokān brahmalokādīn gatvā vainyabhayāttadā /
dadarśa cāgrato vainyaṃ kārmukodyatadhāriṇam

६२.१५२
jvaladbhirviśikhairbāṇairdīptatejasamacyutam /
mahāyogaṃ mahātmānaṃ durddharṣamamarairapi

alabhantī tadā trāṇaṃ vainyamevānvapadyata /
kṛtāñjalipuṭā devī pūjyā lokaistribhiḥ sadā

uvāca vainyaṃ nādharmaṃ strīvadhe paripaśyasi /
kathaṃ dhārayitā cāsi prajā rājan mayā vinā

mayi lokāḥ sthitā rājan mayedandhāryate jagat /
madṛte ca vinaśyeyuḥ prajāḥ pārthivasattama

na māmarhasi vai hantuṃ śreyaścettvaṃ cikīrṣasi /
prajānāṃ pṛthivīpāla śrṛṇu cedaṃ vaco mama //१५५ .
upāyataḥ samārabdhāḥ sarve siddhantyupakramāḥ.
hatvāpi māṃ na śaktastvaṃ prajānāṃ pālane nṛpa

annabhūtā bhaviṣyāmi jahi kopaṃ mahādyute /
avadhyāśca striyaḥ prāhustiryagyoniśateṣvapi /
matvaivaṃ pṛthivīpāla dharmaṃ na tyaktumarhasi

evaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ śrutvā rājā mahāmanāḥ /
krodhaṃ nigṛhya dharmātmā vasudhāmidamabravīt

ekasyārthāya yo hanyādātmano vā parasya vā /
ekaṃ prāṇaṃ bahūn vāpi kāmaṃ tasyāsti pātakam

yasmiṃstu nihate bhadre labhante bahavaḥ sukham /
tasminhate śubhe nāsti pātakañcopa pātakam

६२.१६२
so'haṃ prajānimittaṃ tvāṃ vadhiṣyāmi vasundhare /
yadi me vacanaṃ nādya kariṣyasi jagaddhitam

tvāṃ nihatyādya bāṇena macchāsanaparāṅmukhīm /
ātmānaṃ prathayitveha dhārayiṣyāmyahaṃ prajāḥ

sā tvaṃ vacanamāsādya mama dharmabhṛtāṃ vare /
sañjīvaya prajā nityaṃ śaktā hyasi na saṃśayaḥ

duhitṛtvañca me gaccha evametaṃ mahadvaram /
niyacche tvāntu dharmārthaṃ prayuktaṃ ghoradarśane

pratyuvāca tato vainyamevamuktā satī mahī /
evametadahaṃ rājan vidhāsyāmi na saṃśayaḥ

vatsantu mama taṃ yaccha kṣareyaṃ yena vatsalā /
samāñca kuru sarvatra māṃ tvaṃ dharmabhṛtāṃ vara /
yathā viṣyandamānañca kṣīraṃ sarvatra bhāvaye

tata utsārayāmāsa śilājālāni sarvaśaḥ /
dhanuṣkoṭyā tato vainyastena śailā vivārddhitāḥ

manvantareṣvatīteṣu viṣamāsīdvasundharā /
svabhāvenābhavaṃstasyāḥ samāni viṣamāṇi ca

na hi pūrvanisarge vai viṣame pṛthivītale /
pravibhāgaḥ purāṇāṃ vā grāmāṇāṃ vāpi vidyate

na sasyāni na gorakṣā na kṛṣirna vaṇikpathaḥ /
cākṣuṣasyāntare pūrvametadāsītpurā kila /
vaivasvate'ntare tasminsarvasyaitasya sambhavaḥ

६२.१७२
samatvaṃ yatra yatrāsīdbhūyastasmiṃstadeva hi /
tatra tatra prajāstā vai nivasanti sma sarvadā

āhāraḥ phalamūlantu prajānāmabhatkila /
vainyātprabhṛti loke'sminsarvasyaitasya sambhavaḥ

kṛcchreṇa mahatā so'pi pranaṣṭāsvoṣadhīṣu vai /
sa kalpayitvā vatsantu cākṣuṣaṃ manumīśvaraḥ /
pṛthurdudoha sasyāni svatale pṛthivīṃ tataḥ

sasyāni tena dugdhāni vainyena tu vasundharām /
manuñca cākṣuṣaṃ kṛtvā vatsampātre ca bhūmaye /
tenānnena tadā tā vai varttayante prajāḥ sadā

ṛṣibhiḥ stūyate vāpi punardugdhā vasundharā /
vatsaḥ somastvabhūtteṣāṃ dogdhā cāpi bṛhaspatiḥ

pātramāsīttu chandāṃsi gāyatryādīni sarvaśaḥ /
kṣīramāsīttadā teṣāṃ tapo brahma ca śāśvatam

punaḥ stutvā devagaṇaiḥ purandarapurogamaiḥ /
sauvarṇaṃ pātramādāya amṛtaṃ duduhe tadā /
tenaiva varttayante ca devā indrapurogamāḥ

nāgaiśca stūyate dugdhā viṣaṃ kṣīraṃ tadā mahī /
teṣāñca vāsukirdogdhā kādraveyā mahaujasaḥ

nāgānāṃ vai dvijaśreṣṭha sarpāṇāñcaiva sarvaśaḥ /
tenaiva varttayantyugrā mahākāyā maholbaṇāḥ /
tadāhārāstadācārāstadvīryāstu sadāśrayāḥ

śrāma(āma)pātre punardugdhā tvantarddhānamiyaṃ mahī /
vatsaṃ vaiśravaṇaṃ kṛtvā yakṣaiḥ puṇyajanaistathā

६२.१८२
dogdhā ca jatunābhastu pitā maṇivarasya saḥ /
yakṣātmajo mahātejā vaśī sa sumahābalaḥ /
tena te varttayantīti paramarṣiruvāca ha

rākṣasaiśca piśācaiśca punardugdhā vasundharā /
brahmopetastu dogdhā vai teṣāmāsītkuberakaḥ

rakṣaḥ sumālī balavānkṣīraṃ rudhirameva ca /
kapālapātre nirdugdhā antarddhānañca rākṣasaiḥ /
tena kṣīreṇa rakṣāṃsi varttayantīha sarvaśaḥ

padmapātre punardugdhā gandharvairapsarogaṇaiḥ /
vatsaṃ citrarathaṃ kṛtvā śucīn gandhāstathaiva ca

teṣāṃ viśvāvasustvāsīddogdhā putro muneḥ śuciḥ /
gandharvarājo'tibalo mahātmā sūryasannibhaḥ

śailaiśca stūyate dugdhā punardevī vasundharā /
tatrauṣadhīrmūrttimatī ratnāni vividhāni ca

vatsastu himavāṃsteṣāṃ merurdogdhā mahāgiriḥ /
pātrantu śailamevāsīttena śailaḥ pratiṣṭhitaḥ

stūyate vṛkṣavīrudbhiḥ punardugdhā vasundharā /
palāśapātramādāya dugdhaṃ chinnaprarohaṇam

kāmadhuk puṣpitaḥ śailaḥ plakṣo vatso yaśasvinī /
sarvakāmadughā dogdhrī pṛthivī bhūtabhāvinī

saiṣā dhātrī vidhātrī ca dhāraṇī ca vasundharā /
dugdhā hitārthaṃ lokānāṃ pṛthunā iti naḥ śrutam /
carācarasya lokasya pratiṣṭhā yonireva ca

६२.१९३
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte pṛthivīdohanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ