Vātūlanāthasūtra with the Vṛtti (with commentary) · Verses p17915-p27583
ādau tāvad vākcatuṣṭayaṃ nirṇīyate / nirāvaraṇaniravakāśodayaniruttaranistaraṅgaparamanabhasy ucchalatkimciccalanātmakaprathamaspandavikāsasvabhāvā varṇaracanāṃ māyūrāṇḍarasanyāyenādvayamahāsāmarasyatayāntodhārayantī pareti prathitā / saiva cānāhatanādasvarūpatām avāptā nirvibhāgadharmiṇī samastavarṇodayaṃ vaṭadhānikāvad antodhārayantī draṣṭṛsvabhāvā paśyantīti vyapadeśyā / saiva ca saṃkalpavikalpanivahaniścayātmabuddhibhūmiṃ svīkṛtavatī varṇapuñjaṃ śimbikāphalanyāyenāntodhārayantī madhyametyabhihitā / saiva hṛtkaṇṭhatālvādisthānakaraṇakrameṇāhatā satī varṇavibhavamayaślokādivad bhedarūpaṃ prakaṭayantī rūpādisamastaviśvaprathāṃ ca vyaktatām āpādayantī vaikharīty uktā / itthaṃ niravakāśāt saṃvitpadāt
vākcatuṣṭayam aviratam anirodhatayā prathate / evam īdṛksvabhāvavākcatuṣṭayasyodayaś ca virāmaś ca tāvad udayavirāmau sṛṣṭisaṃhārau, tayor prathā vyaktāvyaktatayā sadaivāviratam ullasantyaḥ sphurantyaḥ, tāsu ``svaraḥ'' anāhatahatottīrṇamahānādollāsavikāsasvabhāvaḥ ``prathate'' savikalpanirvikalpasaṃviduttīrṇaparaviyadudayam eva prakāśitaṃ satatam akaraṇapravṛttyā prayātīty arthaḥ / itthaṃ nānābhedollāsaprakāśarūpeṣu varṇanivahodvahodayeṣu madhyāt prativarṇāntare vākcatuṣṭayakrameṇākhaṇḍitavṛttyā svasvarūpam aparityajya yathāmukhopadiṣṭanītyā svaraiva prathate, -- ityuktaṃ bhavati //7//
iti vākcatuṣṭayodayakrameṇa nirāvaraṇasvarodayaḥ sarvatra sarvakālaṃ sphurati, -- iti nirūpya, idānīṃ rasatritayābhoge sati paraṃ dhāmaiva niruttaraṃ cakāsti, -- iti nigadyate
rasatritayāsvādanenānicchocchalitaṃ vigatabandhaṃ paraṃ brahma //
rasatrayaṃ gurumukhoditadṛśā manāg īṣat prakāśyate / mūlādhārapayodharādhāraprathitākṛtrimarasatritayābhoge sati "*anicchocchalitam*" niṣkāmatayā prollasitaṃ "*vigatabandhaṃ*" virahitabhedaprathātmakasaṃsārāvagrahaṃ śāntacitrobhayavidhabrahmasvarūpasamuttīrṇaṃ kim api niruttaraprakṛṣṭatarāmarśasaṃvitsvabhāvaṃ "*paraṃ brahma*" eva satatam anastamitasthityā vijṛmbhatety arthaḥ / etad eva rahasyakrameṇocyate / mūlādhāras tu prathamapratibhollāsamahānādaviśeṣaḥ sṛṣṭisvabhāvo bhedābhedātmakasaṃvitpadārthaprathamāśrayabhittimūrtatvāt / payidharas tu payaḥ samastāpyāyakatvāt sarvāśrayasaṃvitsvarūpaṃ tad eva dhārayati sthitipraroham avalambayati yaḥ spando 'dyonmeṣaiva sarvapadārthāvabhāsanāt sthitirūpaḥ / ādhāras tu
jaḍājaḍabhāvapadārthopasaṃhārakatvāt pratyāvṛttisaṃvitsvabhāvaḥ saṃhāraḥ / etattrayodhūtaṃ rasarūpaṃ tattadanubhavacamatkārasāmarasyam āsvādya svātmany akṛtakakhamudrānupraveśād vimṛśya, turyasvabhāvo mahāsaṃhārākhyo 'navarataṃ paramādvayatayā vibhātīti rahasyārthaḥ //8
evaṃ niravakāśabhaṅgyā rasatritayacarcāsaṃpradāyaṃ nirūpya, idānīṃ devīcatuṣṭayakathāsākṣātkāraḥ prakāśyate
devīcatuṣṭayollāsena sadaiva svaviśrāntyacasthitiḥ //
"*devīcatuṣṭayaṃ*" kṣuttṛḍīrṣyāmananākhyam / tatra ca sarvagrāsaniratatvāt kṣud eva mahāsaṃhāraḥ / sarvaśoṣakatvāt tṛḍ eva saṃhāraḥ / īrṣyā dvayaprathāpādikā grāhyagrāhakaparigrahagrathitā sthitirūpā / mananā ca saṃkalpavikalpollāsarūpā sṛṣṭiḥ / etadrūpasya devīcatuṣṭayasya ca "*ullāsena*" ghasmarasaṃvitpravāhapravṛttyā prathanena "*sadaiva*" sarvakālaṃ pratyekaṃ cāturātmyenodyogābhāsacarvaṇālaṃgrāsavapuṣā svasvarūpāvasthitir pañcamapadātiśāyinī niravakāśasaṃvinniṣṭhā sthitety arthaḥ / /9
ity anena sūtreṇa devīcatuṣṭayakathākramaṃ prakāśya, idānīṃ dvādaśavāhacakrarahasyaṃ nirūpyate
dvādaśavāhodayena mahāmarīcivikāsaḥ //
manaḥsaṃhitaṃ śrotrādibuddhīndriyapañcakaṃ, tathā buddhisaṃhitaṃ vāgādikarmendriyapañcakaṃ, etadubhayasamūhaḥ "*dvādaśavāhaḥ*" / tasyollāso 'hetukena kenāpy ativiśṛṅkhalataradhāmaniruttaranistaraṅgaparasvātantryavṛttyā ghasmarasaṃvitpravāhaḥ / tena "*mahāmarīcīnām*" nirāvaraṇakrameṇa pratyekasmin pravāhodyogāvabhāsacarvaṇālaṃgrāsaviśrāntirūpāṇāṃ mahāsaṃvidraśmīnāṃ "*vikāsaḥ*" niyatāniyatacidacitprathāvigalanena nityavikasvarasvabhāvo mahāprabodhaḥ satatam avinaśvaratayā sarvatra sarvataḥ sarvadaiva sthiteti mahāvākyārthaḥ //
ity akaraṇasiddhaṃ sadaiva nirāvaraṇapadasamāveśaṃ dvādaśavāhodayadṛśā prakāśya, idānīṃ caryāpañcakasaṃpradāyaṃ nirūpyanti
caryāpañcakodaye nistaraṅgasamāveśaḥ //
"*caryāpañcakaṃ*" tv anāśritāvadhūtonmattasarvabhakṣyamahāvyāpakasvarūpaṃ / tasyodayo niyatāniyataśaktisamūhāntarodito vikāsasvabhāvollāsaḥ / tasmin sati "*nistaraṅgasamāveśaḥ*" āṇavaśāktaśāmbhavodayarūpasamastataraṅgaparivarjitasamāveśalakṣaṇaniruttarasamāveśadharmaiva prathatetyarthaḥ / caryāpañcakakramaṃ ca vitatya nirūpayāmi / tatrānāśritā nirādhāratvāt paramākāśarūpā śrotrasuṣirapradeśagamanena svagrāhyavastūpasaṃharaṇāyodgatā / avadhūtā cāniyatatayā sarvatraviharaṇadṛkśaktimārgeṇa svasaṃhāryasvīkaraṇāyonmiṣitā / unmattā ca vicittavatsvatantratayā grāhyāgrāhyasaṃbandhāvivakṣayā svaviṣayagrahaṇāya prathitā / sarvabhakṣyā bhakṣyasaṃskāranikhilakavalanaśīlā svasaṃhāryapadārthagrasanāyoditā / sarvavyāpikā ca
tvagvṛttigamanikayā nikhilavyāpakatvād aśeṣasparśasvīkaraṇāyonmiṣitā; -- iti caryāpañcakodayaḥ //
satatasiddhacaryākramaṃ nirūpya, idānīṃ nirniketaparajñānaprakāśāvalambanena puṇyapāpanivṛttikathāṃ nirūpayanti
mahābodhasamāveśāt puṇyapāpasaṃbandhaḥ //
"*mahābodhaḥ*" ca jñātṛjñānajñeyavikalpasaṃkalpakāluṣyanirmukto niḥśamaśamāniketanirdhāmadhāmaprathātmakaḥ paratarajñānasvabhāvaḥ kramākramottīrṇatvān mahāgurubhir sākṣātkṛtaḥ / tasya "*samāveśaḥ*" akaraṇakrameṇa yathāsthitasaṃniveśena tyāgasvīkāraparihārataḥ satatam acyutavṛttyā tadrūpeṇa sphuraṇam / tasmāt "*mahābodhasamāveśat*" puṇyapāpayor śubhāśubhalakṣaṇakarmaṇor dvayor svaphaladvayavitaraṇaśīlayor "*asaṃbandhaḥ*" asaṃśleṣo 'saṃyogaś cānavarataṃ jīvata eva vīravarasyāpaścimajanmanaḥ kasya cit sarvakālam akṛtakānubhavarasacarvaṇasaṃtṛptasya bhavabhūmāv eva bandhamokṣobhayottīrṇamahāmuktir karatalāmalakavat sthitety arthaḥ //
svasvarūpaprāptipūrvakaṃ puṇyapāpatiraskāracarcākramam uktvā, idānīṃ svarasiddhamaunakathām udghāṭayanti
akathanakathābalena mahāvismayamudrāprāptyā khasvaratā //
"*akathanakathābalaṃ*" gurumukhopadiṣṭasaṃpradāyakrameṇa manāg iha carcyate / asya akārasya (1)hata(2)anāhata(3)anāhatahata(4)anāhatahatottīrṇatayā caturdhoditarūpasya kathanaṃ vaktrāmnāyacarcāsaṃniveśanam ity akathanaṃ / tatra hatas tāvat kathyate - hṛtkaṇṭhatālvādisthānakaraṇasaṃniveśair hato 'kārādihakāraparyantanānāpadārthāvabhāsakaḥ / anāhataś cāsvaramūlollasitaparanādavisphāras tantrīmadhyamāsvarasaṃketako 'akaṇṭhakūpāntād upacārataḥ kṛtapratiṣṭhaḥ / anāhatahataś cobhayāśritonmiṣito 'hato viśrāntaśaṣkulīśravaṇagopanodbhinnaprathaḥ śravaṇayugmamadhyavartyākāśāt tattvapratibimbatattvadehato 'pi hato 'nāhatahataḥ / anāhatahatottīrṇaś ca mahānirāvaraṇadhāmasamullasito 'vikalpaḥ
īṣaccalattātmakamahāspandaprathamakoṭirūpaḥ svaraḥ saṃkocavikāsavirahāt paramavikāsarūpo 'sparśadharmānuccāryamahāmantraprathātmakaḥ / tathā cānāhatahatottīrṇo yaḥ sa śṛṅgāṭakākāro raudrīsvabhāvas turyaḥ / anāhatahataś cānackakalātmakavaktrasaṃsthāno vāmarūpaḥ suṣuptaḥ / anāhataś ca bāhurūpāmbikāśaktir yāgame nirūpitā tatsvarūpaḥ svapnaḥ / hataś cāyudhākāro jyeṣṭhāsvabhāvo jāgrat / ity etaccatuṣṭayasvabhāvasyādyavarṇasya kathanaṃ pāramparyamukhayuktiviśeṣaḥ / tasya balaṃ hatādirūpatrayollasitānāhatahatottīrṇarāvasphurattārūpaṃ vīryaṃ tena "*akathanakathābalena*" / tatraivam akathanaṃ vākprapañcottīrṇam akathanam eva kathanaṃ saṃkramaṇakrameṇa nirniketasvarūpāvadhānaṃ tad eva balaṃ akṛtakasphārasāraṃ / tena saṃkramaṇaṃ ca manāg iha vitanyate / prāṇapuryaṣṭakaśūnyapramātṛniviniṣṭābhimānavigalanena nistaraṅgapravikacacciddhāmabaddhāspado daiśikavaro niḥspandānandasundaraparamaśūnyadṛgbalena kāryakaraṇakarmanirapekṣatayā yad yat kiṃ cit sarvagatātmasvarūpapratipattāv avalokayati tat tat parataracinmayam eva satataṃ bhavati, iti nāsty atra sandehaḥ / tathā cānyad vyākhyāntaram āha kathanaṃ tāvat ṣaḍdarśanacaturāmnāyamelāpakramasamūheṣu pūjanakramoditaniyatāniyatadevatācakrāvalambanena sphurati / iha punaḥ pūjyapūjakapūjanasaṃbandhaparihāreṇa śrīmadvātūlanāthādisiddhapravaravaktrāmnāyadṛśā satatasiddhamahāmarīcivikāsaiva sarvottīrṇasvarūpāvibhinnaḥ sarvadaiva sarvatra virājate, ity akathanakathābalaṃ tena mahāvismayaprāptir bhavatīti saṃbandhaḥ / "*mahāvismayaḥ*" ca vigato vinaṣṭaḥ smayo mitāmitāhaṅkāradarpaḥ sarvollaṅghanavṛttyā svarūpānupraveśaḥ / atha ca mahāvismayaḥ svaparabhedavismaraṇāj jhaṭiti nirantaranirargalakhecaravṛttisamāveśaḥ / saiva sarvamudrāṇāṃ kroḍīkaraṇāt "*mudrā*" tasyā maunapadasamāveśamayatā / tayā hetubhūtayā "*khasvaratā*" trayodaśakathākathanasāmarasyātmakaḥ khasvaras tasya bhāvaḥ sāmarasyaprathanaṃ bhavatīty arthaḥ / khasvaras tu kham api bhāvaśūnyam api svena rāti vyāpnoti svīkarotīty ādatte, iti khasvaraḥ //
ṣaḍdarśanacāturāmnāyikasarvamelāpakathātrayodaśakathāsākṣātkāropadeśabhaṅgyānuttarapadādvayatayā kasyacidavadhūtasya pīṭheśvarībhir mahāmelāpasamaye sūtropanibaddho vaktrāmnāyaḥ prakāśitaḥ / tasyaiveha manāk satām avabodhārtham asmābhir vṛttir iyaṃ kṛteti śivaṃ /
Original text: Vātūlanāthasūtra with the Vṛtti of Anantaśaktipāda · Edition: Madhusudana Kaul Sastri, Srinagar 1923 (Kashmir Series of Texts and Studies ; 39) · Data entry Somadeva Vasudeva · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0