Vātūlanāthasūtra with the Vṛtti (with commentary) · Verses p10870-07
iha kila ṣaḍdarśanacaturāmnāyādimelāpaparyantasamastadarśanottīrṇam akathyam api śrīmadvātūlanāthasya pīṭheśvaryocchuṣmapādaugham uktvā tad anu paramarahasyopabṛṃhitatrayodaśakathāsākātkāradṛśā kramākramāstināstitathyātathyabhedābhedasavikalpanirvikalpabhavanirvāṇakalaṅkojjhitaṃ kim apy anavakāśaṃ paraṃ tattvaṃ sūtramukhenādiśanti -
yatredam ādisūtram
mahāsāhasavṛttyā svarūpalābhaḥ //
atitīvrātitīvrataraviśṛṅkhalaśaktipātāghrātasya svasvarūpasamāviṣṭasya kasya cit kva cit kadā cid akasmād eva "*mahāsāhasavṛttyā*" ghasmaramahāghanataraparanādollāsasphāreṇa savikalpanirvikalpātmakasamastasaṃvinnivahaghaṭṭanān nirāvaraṇamahāśūnyatāsamāveśaniṣṭhayā "*svarūpalābhaḥ*" samastakalpanottīrṇatvād akṛtakaniravakāśaniruttaranistaraṅganiravadhinirniketāsparśasaṃvitprāptir bhavati - iti rahasyārthaḥ / mahāsāhasavṛttyānupraveśaś ca vakṣyamāṇakathitakrameṇādhigantavyaḥ //
jhaṭiti sarvollaṅghanakrameṇāniketasvarūpaprāptisākṣātkāramahāsāhasacarcāsaṃpradāyaṃ nirūpya, idānīṃ tatraiva sarvavṛttimahāsāmarasyam ekakāle pracakṣate
tallābhācchuritā [yud?]yugapadvṛttipravṛttiḥ
vṛttīnāṃ dṛgādimarīcirūpāṇāṃ tathā rāgadveṣādyunmeṣavatīnāṃ "*yugapat*" tulyakālaṃ kramaparipāṭyullaṅghanenākramapravṛttyā "*tallābhācchuritā*" tat tena prāguktamahāsāhasadaśāsamāveśakramaprāpyeṇa svarūpalābhena kālākālakalpanottīrṇālaṃgrāsavapuṣā mahānirīheṇācchuritā spṛṣtā svasvarūpatāṃ nītāḷ"*pravṛttir*" prakarṣeṇa vartamānā vṛttir satatam acyutatayā tatsamāveśāvasthānam ity arthaḥ / ity anayoktibhaṅgyā sarvavṛttīnāṃ samanantaram eva sarvottīrṇamahāśūnyatādhāmni dhāmarūpe tanmayatayā parasparavibhedavigalanenodayapadavyām eva satatam avasthitir sthitetyarthaḥ //
ityanayoktibhaṅgyā tulyakālakathanopadeśam uktvedānīṃ pustakakathāṃ nirūpayanti
ubhayapaṭṭodghaṭṭanān mahāśūnyatāpraveśaḥ
śrīmanniṣkriyānandanāthānugrahasamaye śrīgandhamādanasiddhapādair akṛtakapustakapradarśanena yā parapade prāptir upadiṣṭā saiva vitatya nirūpyate / saptarandhrakramoditasaptaśikhollāsātmakaḥ prāṇapravāhodayaḥ saivordhvapaṭṭakaḥ pūrṇavṛttyudayaḥ, randhradvayasuṣiranālikāpravāhaprasṛto 'pānarūpo 'dhaḥpaṭṭakaḥ pañcendriyaśaktiveṣṭitaḥ pañcaphaṇadharmānibandhako 'dhaḥsthitaḥ / tasya valayadvayaṃ jāgratsvapnātmakam unmudrya granthinibandhanam apahṛtya "*ubhayapaṭṭodghaṭṭanāt*" prāṇāpānadvayavidāraṇān madhyavartī yaḥ prāṇarūpo mahāśūnyatāsvabhāvaḥ kulākulavikalpadaśojjhito 'vyapadeśyamahānirāvaraṇaniratyayavedyavedakanirmukto varṇāvarṇanivarṇottīrṇaḥ sparśāsparśaprathāparivarjitopacārāt paramākāśādyabhidhānaiḥ
abhidhīyate / tatra "*praveśaḥ*" tatsamāveśatayā sāmarasyāvasthitir saiva prāptamahopadeśanāmāvirbhavatītyarthaḥ //
itthaṃ mahānayoktadṛśā sarvaśāstraprapañcottīrṇātvād avācyaṃ kim api mahopadeśasākṣātkāram ubhayapaṭṭakākārasadasadrūpadvayanivāraṇena nistaraṅgaparavyomasamāveśavivarjitam āsūtritamahāśūnyatāsamāveśam āvedya, idānīṃ yugmopasaṃhārāt kaivalyaphalaṃ tanmayatopavarṇyate
yugmagrāsān niravakāśasaṃvinniṣṭhā //
pṛthivyādimahābhūtapañcakasyaikaikasmin grāhyagrāhakatayā "*yugma*" vṛttyudayasaṃvyavasthitiḥ / tatra gandhaprādhānyād dharātattvasya pāyughrāṇarūpeṇa dviprakāratā / aptattvasya ca rasapradhānatayopastharasanārūpeṇadvaividhyam / tejastattvasya rūpaprādhānyāt pādanetrabhedena dvayarūpatā / vāyutattvasya sparśaprādhānyāt tvakpāṇisvabhāvato dvidhā gatiḥ / ākāśatattvasya śabdaprādhānyād vākśrotrabhedena dviprakāratayaiva bahudhātvam / athavā pṛthivyapsvarūpau bhogyasvarūpāvasthitau / tejovāyvākhyau bhoktṛsvabhāvau saṃsthitau / ākāśaṃ caitad yugmāntarasthaṃ satsuṣiratayā sarvapranāḍikāntaroditaṃ ca bahudhā vibhaktam / pṛthivyādivāyvantaṃ bhūtacatuṣṭayaṃ bhogyarūpam ākāśaṃ ca bhoktṛsvabhāvam iti vā / bhogye 'pi bhoktā sadaiva tiṣṭhati; bhoktary api bhogaḥ
nityaṃ vibhāti / evamuktayuktyā pratyekaṃ pṛthivyādimahābhūtapañcakaṃ yugmena dvayavibhūtyānārataṃ prollasatītyabhiprāyaḥ / athavā pratyekaṃ vyaktāvyaktatayā bahirantaratayā śāntodriktatayā vā vibhāti / etat pañcakasthānasaṃthitayugmasya ``grāsāt'' saṃharaṇat ``niravakāśasaṃvinniṣṭhā'' niravakāśā yeyaṃ saṃvit tasyā niṣṭhā samyagaviparyastatayā saṃthitiḥ / niravakāśasaṃvittvena nāpi savikalpasaṃvidunmeṣair avakāśo labhyate, nāpi nirvikalpasaṃvitsvabhāvena praveśo 'dhigamyate / ittham aprameyatvān niruttaraparamādvayasvabhāvatvāc ca niravakāśasaṃvid ihocyate / tasyā niṣṭhā varagurupradarśitadṛśā satatam ucyatā gatir keṣāṃcid bhavatīty arthaḥ / evaṃ dvayātmakakulakaulakavalanena nirupādhinīrūpaniḥsvarūpatādātmyaṃ bhavatīty arthaḥ //4//
dvayavigalanena paratattvāvasthitiṃ yugmacarcāgamanikayehoktvā, tad anu saṃghaṭṭakathāsākṣātkāro nirūpyate
siddhayoginīsaṃghaṭṭān mahāmelāpodayaḥ
siddhā ca yoginyaś ca tā siddhayoginyo viṣayakaraṇeśvarīrūpā / tāsāṃ saṃghaṭṭaḥ saṃgamo grāhyagrāhakobhayasaṃśleṣaḥ parasparāgūraṇakrameṇāliṅganam / tenāliṅganena sadaiva ``mahāmelāpodayaḥ'' mahāmelāpasyāhaṃtedaṃtātmakadvayavigalanān niruttaracidvyomni satataṃ mahāsāmarasyātmakasya sarvatra pratyakṣatayodayaḥ samullāso bhavatīty arthaḥ / vedyavedakadvayāprathanapravṛttyā paramādvayasamāveśaḥ sarvatrāvasthitety uktaṃ bhavati //5//
ubhayavigalanena sadaiva mahāmelāpodayam uktvā, tad anu kañcukatrayollaṅghanena niruttarapadaprāptiṃ kaṭākṣayanti
trikañcukaparityāgān nirākhyapadāvasthitiḥ
trikañcukasya bhāvikabhautikaśūnyabhedabhinnasya / tatra bhāvikaṃ śabdādyahaṃkāraparyantaṃ tanmātrarūpaṃ, bhautikaṃ pṛthivyādirūpaṃ, śūnyaṃ nirīhākhyaṃ vāsanāsvarūpaṃ ca / athavā bhāvikaṃ ghaṭākāraṃ bāhyaṃ grāhyaviṣayarūpaṃ, bhautikaṃ puno'antaram indriyātmakaṃ grahaṇarūpam, śūnyaṃ tadubhayamadhyamākāśam / athavā bhāvikaṃ svapnāvasthā sṛṣṭir ucyate, bhautikaṃ jāgratprathā sthitir nigadyate, śūnyaṃ suṣuptadaśā saṃhāro 'bhidhīyate / itthaṃsaṃsthitasya trikañcukasya ``parityāgāt'' sannyāsāt ``nirākhyapadāvasthitir''nirgatākhyābhidhānaṃ yasyāsau nirākhyo 'vyapadeśyam anuttaraṃ vāguttīrṇaṃ paraṃ dhāma, tasmin sarvottīrṇāniketanaparamākāśe 'vasthitir sadaivāparicyutasvabhāvaniṣṭhā bhavatīti saṃbandhaḥ //6//
itthaṃ kañcukatrayollaṅghanena turyapadaprāptiṃ nirūpya, idānīṃ sarvavākprathāsu nirāvaraṇāsu svarabhūtivijṛmbhaiva prathate sadaiva, - iti nirūpayanti
vākcatuṣṭayodayavirāmaprathāsu svaraḥ prathate
Original text: Vātūlanāthasūtra with the Vṛtti of Anantaśaktipāda · Edition: Madhusudana Kaul Sastri, Srinagar 1923 (Kashmir Series of Texts and Studies ; 39) · Data entry Somadeva Vasudeva · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0