વાતૂલનાથસૂત્ર (ટીકા સહિત) · શ્લોક p17915-p27583

આદૌ તાવદ્ વાક્ચતુષ્ટયં નિર્ણીયતે । નિરાવરણનિરવકાશોદયનિરુત્તરનિસ્તરઙ્ગપરમનભસ્ય્ ઉચ્છલત્કિમ્ચિચ્ચલનાત્મકપ્રથમસ્પન્દવિકાસસ્વભાવા વર્ણરચનાં માયૂરાણ્ડરસન્યાયેનાદ્વયમહાસામરસ્યતયાન્તોધારયન્તી પરેતિ પ્રથિતા । સૈવ ચાનાહતનાદસ્વરૂપતામ્ અવાપ્તા નિર્વિભાગધર્મિણી સમસ્તવર્ણોદયં વટધાનિકાવદ્ અન્તોધારયન્તી દ્રષ્ટૃસ્વભાવા પશ્યન્તીતિ વ્યપદેશ્યા । સૈવ ચ સંકલ્પવિકલ્પનિવહનિશ્ચયાત્મબુદ્ધિભૂમિં સ્વીકૃતવતી વર્ણપુઞ્જં શિમ્બિકાફલન્યાયેનાન્તોધારયન્તી મધ્યમેત્યભિહિતા । સૈવ હૃત્કણ્ઠતાલ્વાદિસ્થાનકરણક્રમેણાહતા સતી વર્ણવિભવમયશ્લોકાદિવદ્ ભેદરૂપં પ્રકટયન્તી રૂપાદિસમસ્તવિશ્વપ્રથાં ચ વ્યક્તતામ્ આપાદયન્તી વૈખરીત્ય્ ઉક્તા । ઇત્થં નિરવકાશાત્ સંવિત્પદાત્
વાક્ચતુષ્ટયમ્ અવિરતમ્ અનિરોધતયા પ્રથતે । એવમ્ ઈદૃક્સ્વભાવવાક્ચતુષ્ટયસ્યોદયશ્ ચ વિરામશ્ ચ તાવદ્ ઉદયવિરામૌ સૃષ્ટિસંહારૌ, તયોર્ પ્રથા વ્યક્તાવ્યક્તતયા સદૈવાવિરતમ્ ઉલ્લસન્ત્યઃ સ્ફુરન્ત્યઃ, તાસુ ``સ્વરઃઽઽ અનાહતહતોત્તીર્ણમહાનાદોલ્લાસવિકાસસ્વભાવઃ ``પ્રથતેઽઽ સવિકલ્પનિર્વિકલ્પસંવિદુત્તીર્ણપરવિયદુદયમ્ એવ પ્રકાશિતં સતતમ્ અકરણપ્રવૃત્ત્યા પ્રયાતીત્ય્ અર્થઃ । ઇત્થં નાનાભેદોલ્લાસપ્રકાશરૂપેષુ વર્ણનિવહોદ્વહોદયેષુ મધ્યાત્ પ્રતિવર્ણાન્તરે વાક્ચતુષ્ટયક્રમેણાખણ્ડિતવૃત્ત્યા સ્વસ્વરૂપમ્ અપરિત્યજ્ય યથામુખોપદિષ્ટનીત્યા સ્વરૈવ પ્રથતે, -- ઇત્યુક્તં ભવતિ ॥7॥

ઇતિ વાક્ચતુષ્ટયોદયક્રમેણ નિરાવરણસ્વરોદયઃ સર્વત્ર સર્વકાલં સ્ફુરતિ, -- ઇતિ નિરૂપ્ય, ઇદાનીં રસત્રિતયાભોગે સતિ પરં ધામૈવ નિરુત્તરં ચકાસ્તિ, -- ઇતિ નિગદ્યતે

રસત્રિતયાસ્વાદનેનાનિચ્છોચ્છલિતં વિગતબન્ધં પરં બ્રહ્મ ॥

રસત્રયં ગુરુમુખોદિતદૃશા મનાગ્ ઈષત્ પ્રકાશ્યતે । મૂલાધારપયોધરાધારપ્રથિતાકૃત્રિમરસત્રિતયાભોગે સતિ "*અનિચ્છોચ્છલિતમ્*" નિષ્કામતયા પ્રોલ્લસિતં "*વિગતબન્ધં*" વિરહિતભેદપ્રથાત્મકસંસારાવગ્રહં શાન્તચિત્રોભયવિધબ્રહ્મસ્વરૂપસમુત્તીર્ણં કિમ્ અપિ નિરુત્તરપ્રકૃષ્ટતરામર્શસંવિત્સ્વભાવં "*પરં બ્રહ્મ*" એવ સતતમ્ અનસ્તમિતસ્થિત્યા વિજૃમ્ભતેત્ય્ અર્થઃ । એતદ્ એવ રહસ્યક્રમેણોચ્યતે । મૂલાધારસ્ તુ પ્રથમપ્રતિભોલ્લાસમહાનાદવિશેષઃ સૃષ્ટિસ્વભાવો ભેદાભેદાત્મકસંવિત્પદાર્થપ્રથમાશ્રયભિત્તિમૂર્તત્વાત્ । પયિધરસ્ તુ પયઃ સમસ્તાપ્યાયકત્વાત્ સર્વાશ્રયસંવિત્સ્વરૂપં તદ્ એવ ધારયતિ સ્થિતિપ્રરોહમ્ અવલમ્બયતિ યઃ સ્પન્દો ઽદ્યોન્મેષૈવ સર્વપદાર્થાવભાસનાત્ સ્થિતિરૂપઃ । આધારસ્ તુ
જડાજડભાવપદાર્થોપસંહારકત્વાત્ પ્રત્યાવૃત્તિસંવિત્સ્વભાવઃ સંહારઃ । એતત્ત્રયોધૂતં રસરૂપં તત્તદનુભવચમત્કારસામરસ્યમ્ આસ્વાદ્ય સ્વાત્મન્ય્ અકૃતકખમુદ્રાનુપ્રવેશાદ્ વિમૃશ્ય, તુર્યસ્વભાવો મહાસંહારાખ્યો ઽનવરતં પરમાદ્વયતયા વિભાતીતિ રહસ્યાર્થઃ ॥8

એવં નિરવકાશભઙ્ગ્યા રસત્રિતયચર્ચાસંપ્રદાયં નિરૂપ્ય, ઇદાનીં દેવીચતુષ્ટયકથાસાક્ષાત્કારઃ પ્રકાશ્યતે

દેવીચતુષ્ટયોલ્લાસેન સદૈવ સ્વવિશ્રાન્ત્યચસ્થિતિઃ ॥

"*દેવીચતુષ્ટયં*" ક્ષુત્તૃડીર્ષ્યામનનાખ્યમ્ । તત્ર ચ સર્વગ્રાસનિરતત્વાત્ ક્ષુદ્ એવ મહાસંહારઃ । સર્વશોષકત્વાત્ તૃડ્ એવ સંહારઃ । ઈર્ષ્યા દ્વયપ્રથાપાદિકા ગ્રાહ્યગ્રાહકપરિગ્રહગ્રથિતા સ્થિતિરૂપા । મનના ચ સંકલ્પવિકલ્પોલ્લાસરૂપા સૃષ્ટિઃ । એતદ્રૂપસ્ય દેવીચતુષ્ટયસ્ય ચ "*ઉલ્લાસેન*" ઘસ્મરસંવિત્પ્રવાહપ્રવૃત્ત્યા પ્રથનેન "*સદૈવ*" સર્વકાલં પ્રત્યેકં ચાતુરાત્મ્યેનોદ્યોગાભાસચર્વણાલંગ્રાસવપુષા સ્વસ્વરૂપાવસ્થિતિર્ પઞ્ચમપદાતિશાયિની નિરવકાશસંવિન્નિષ્ઠા સ્થિતેત્ય્ અર્થઃ । ।9

ઇત્ય્ અનેન સૂત્રેણ દેવીચતુષ્ટયકથાક્રમં પ્રકાશ્ય, ઇદાનીં દ્વાદશવાહચક્રરહસ્યં નિરૂપ્યતે

દ્વાદશવાહોદયેન મહામરીચિવિકાસઃ ॥

મનઃસંહિતં શ્રોત્રાદિબુદ્ધીન્દ્રિયપઞ્ચકં, તથા બુદ્ધિસંહિતં વાગાદિકર્મેન્દ્રિયપઞ્ચકં, એતદુભયસમૂહઃ "*દ્વાદશવાહઃ*" । તસ્યોલ્લાસો ઽહેતુકેન કેનાપ્ય્ અતિવિશૃઙ્ખલતરધામનિરુત્તરનિસ્તરઙ્ગપરસ્વાતન્ત્ર્યવૃત્ત્યા ઘસ્મરસંવિત્પ્રવાહઃ । તેન "*મહામરીચીનામ્*" નિરાવરણક્રમેણ પ્રત્યેકસ્મિન્ પ્રવાહોદ્યોગાવભાસચર્વણાલંગ્રાસવિશ્રાન્તિરૂપાણાં મહાસંવિદ્રશ્મીનાં "*વિકાસઃ*" નિયતાનિયતચિદચિત્પ્રથાવિગલનેન નિત્યવિકસ્વરસ્વભાવો મહાપ્રબોધઃ સતતમ્ અવિનશ્વરતયા સર્વત્ર સર્વતઃ સર્વદૈવ સ્થિતેતિ મહાવાક્યાર્થઃ ॥

ઇત્ય્ અકરણસિદ્ધં સદૈવ નિરાવરણપદસમાવેશં દ્વાદશવાહોદયદૃશા પ્રકાશ્ય, ઇદાનીં ચર્યાપઞ્ચકસંપ્રદાયં નિરૂપ્યન્તિ

ચર્યાપઞ્ચકોદયે નિસ્તરઙ્ગસમાવેશઃ ॥

"*ચર્યાપઞ્ચકં*" ત્વ્ અનાશ્રિતાવધૂતોન્મત્તસર્વભક્ષ્યમહાવ્યાપકસ્વરૂપં । તસ્યોદયો નિયતાનિયતશક્તિસમૂહાન્તરોદિતો વિકાસસ્વભાવોલ્લાસઃ । તસ્મિન્ સતિ "*નિસ્તરઙ્ગસમાવેશઃ*" આણવશાક્તશામ્ભવોદયરૂપસમસ્તતરઙ્ગપરિવર્જિતસમાવેશલક્ષણનિરુત્તરસમાવેશધર્મૈવ પ્રથતેત્યર્થઃ । ચર્યાપઞ્ચકક્રમં ચ વિતત્ય નિરૂપયામિ । તત્રાનાશ્રિતા નિરાધારત્વાત્ પરમાકાશરૂપા શ્રોત્રસુષિરપ્રદેશગમનેન સ્વગ્રાહ્યવસ્તૂપસંહરણાયોદ્ગતા । અવધૂતા ચાનિયતતયા સર્વત્રવિહરણદૃક્શક્તિમાર્ગેણ સ્વસંહાર્યસ્વીકરણાયોન્મિષિતા । ઉન્મત્તા ચ વિચિત્તવત્સ્વતન્ત્રતયા ગ્રાહ્યાગ્રાહ્યસંબન્ધાવિવક્ષયા સ્વવિષયગ્રહણાય પ્રથિતા । સર્વભક્ષ્યા ભક્ષ્યસંસ્કારનિખિલકવલનશીલા સ્વસંહાર્યપદાર્થગ્રસનાયોદિતા । સર્વવ્યાપિકા ચ
ત્વગ્વૃત્તિગમનિકયા નિખિલવ્યાપકત્વાદ્ અશેષસ્પર્શસ્વીકરણાયોન્મિષિતા; -- ઇતિ ચર્યાપઞ્ચકોદયઃ ॥

સતતસિદ્ધચર્યાક્રમં નિરૂપ્ય, ઇદાનીં નિર્નિકેતપરજ્ઞાનપ્રકાશાવલમ્બનેન પુણ્યપાપનિવૃત્તિકથાં નિરૂપયન્તિ

મહાબોધસમાવેશાત્ પુણ્યપાપસંબન્ધઃ ॥

"*મહાબોધઃ*" ચ જ્ઞાતૃજ્ઞાનજ્ઞેયવિકલ્પસંકલ્પકાલુષ્યનિર્મુક્તો નિઃશમશમાનિકેતનિર્ધામધામપ્રથાત્મકઃ પરતરજ્ઞાનસ્વભાવઃ ક્રમાક્રમોત્તીર્ણત્વાન્ મહાગુરુભિર્ સાક્ષાત્કૃતઃ । તસ્ય "*સમાવેશઃ*" અકરણક્રમેણ યથાસ્થિતસંનિવેશેન ત્યાગસ્વીકારપરિહારતઃ સતતમ્ અચ્યુતવૃત્ત્યા તદ્રૂપેણ સ્ફુરણમ્ । તસ્માત્ "*મહાબોધસમાવેશત્*" પુણ્યપાપયોર્ શુભાશુભલક્ષણકર્મણોર્ દ્વયોર્ સ્વફલદ્વયવિતરણશીલયોર્ "*અસંબન્ધઃ*" અસંશ્લેષો ઽસંયોગશ્ ચાનવરતં જીવત એવ વીરવરસ્યાપશ્ચિમજન્મનઃ કસ્ય ચિત્ સર્વકાલમ્ અકૃતકાનુભવરસચર્વણસંતૃપ્તસ્ય ભવભૂમાવ્ એવ બન્ધમોક્ષોભયોત્તીર્ણમહામુક્તિર્ કરતલામલકવત્ સ્થિતેત્ય્ અર્થઃ ॥

સ્વસ્વરૂપપ્રાપ્તિપૂર્વકં પુણ્યપાપતિરસ્કારચર્ચાક્રમમ્ ઉક્ત્વા, ઇદાનીં સ્વરસિદ્ધમૌનકથામ્ ઉદ્ઘાટયન્તિ

અકથનકથાબલેન મહાવિસ્મયમુદ્રાપ્રાપ્ત્યા ખસ્વરતા ॥

"*અકથનકથાબલં*" ગુરુમુખોપદિષ્ટસંપ્રદાયક્રમેણ મનાગ્ ઇહ ચર્ચ્યતે । અસ્ય અકારસ્ય (1)હત(2)અનાહત(3)અનાહતહત(4)અનાહતહતોત્તીર્ણતયા ચતુર્ધોદિતરૂપસ્ય કથનં વક્ત્રામ્નાયચર્ચાસંનિવેશનમ્ ઇત્ય્ અકથનં । તત્ર હતસ્ તાવત્ કથ્યતે - હૃત્કણ્ઠતાલ્વાદિસ્થાનકરણસંનિવેશૈર્ હતો ઽકારાદિહકારપર્યન્તનાનાપદાર્થાવભાસકઃ । અનાહતશ્ ચાસ્વરમૂલોલ્લસિતપરનાદવિસ્ફારસ્ તન્ત્રીમધ્યમાસ્વરસંકેતકો ઽઅકણ્ઠકૂપાન્તાદ્ ઉપચારતઃ કૃતપ્રતિષ્ઠઃ । અનાહતહતશ્ ચોભયાશ્રિતોન્મિષિતો ઽહતો વિશ્રાન્તશષ્કુલીશ્રવણગોપનોદ્ભિન્નપ્રથઃ શ્રવણયુગ્મમધ્યવર્ત્યાકાશાત્ તત્ત્વપ્રતિબિમ્બતત્ત્વદેહતો ઽપિ હતો ઽનાહતહતઃ । અનાહતહતોત્તીર્ણશ્ ચ મહાનિરાવરણધામસમુલ્લસિતો ઽવિકલ્પઃ
ઈષચ્ચલત્તાત્મકમહાસ્પન્દપ્રથમકોટિરૂપઃ સ્વરઃ સંકોચવિકાસવિરહાત્ પરમવિકાસરૂપો ઽસ્પર્શધર્માનુચ્ચાર્યમહામન્ત્રપ્રથાત્મકઃ । તથા ચાનાહતહતોત્તીર્ણો યઃ સ શૃઙ્ગાટકાકારો રૌદ્રીસ્વભાવસ્ તુર્યઃ । અનાહતહતશ્ ચાનચ્કકલાત્મકવક્ત્રસંસ્થાનો વામરૂપઃ સુષુપ્તઃ । અનાહતશ્ ચ બાહુરૂપામ્બિકાશક્તિર્ યાગમે નિરૂપિતા તત્સ્વરૂપઃ સ્વપ્નઃ । હતશ્ ચાયુધાકારો જ્યેષ્ઠાસ્વભાવો જાગ્રત્ । ઇત્ય્ એતચ્ચતુષ્ટયસ્વભાવસ્યાદ્યવર્ણસ્ય કથનં પારમ્પર્યમુખયુક્તિવિશેષઃ । તસ્ય બલં હતાદિરૂપત્રયોલ્લસિતાનાહતહતોત્તીર્ણરાવસ્ફુરત્તારૂપં વીર્યં તેન "*અકથનકથાબલેન*" । તત્રૈવમ્ અકથનં વાક્પ્રપઞ્ચોત્તીર્ણમ્ અકથનમ્ એવ કથનં સંક્રમણક્રમેણ નિર્નિકેતસ્વરૂપાવધાનં તદ્ એવ બલં અકૃતકસ્ફારસારં । તેન સંક્રમણં ચ મનાગ્ ઇહ વિતન્યતે । પ્રાણપુર્યષ્ટકશૂન્યપ્રમાતૃનિવિનિષ્ટાભિમાનવિગલનેન નિસ્તરઙ્ગપ્રવિકચચ્ચિદ્ધામબદ્ધાસ્પદો દૈશિકવરો નિઃસ્પન્દાનન્દસુન્દરપરમશૂન્યદૃગ્બલેન કાર્યકરણકર્મનિરપેક્ષતયા યદ્ યત્ કિં ચિત્ સર્વગતાત્મસ્વરૂપપ્રતિપત્તાવ્ અવલોકયતિ તત્ તત્ પરતરચિન્મયમ્ એવ સતતં ભવતિ, ઇતિ નાસ્ત્ય્ અત્ર સન્દેહઃ । તથા ચાન્યદ્ વ્યાખ્યાન્તરમ્ આહ કથનં તાવત્ ષડ્દર્શનચતુરામ્નાયમેલાપક્રમસમૂહેષુ પૂજનક્રમોદિતનિયતાનિયતદેવતાચક્રાવલમ્બનેન સ્ફુરતિ । ઇહ પુનઃ પૂજ્યપૂજકપૂજનસંબન્ધપરિહારેણ શ્રીમદ્વાતૂલનાથાદિસિદ્ધપ્રવરવક્ત્રામ્નાયદૃશા સતતસિદ્ધમહામરીચિવિકાસૈવ સર્વોત્તીર્ણસ્વરૂપાવિભિન્નઃ સર્વદૈવ સર્વત્ર વિરાજતે, ઇત્ય્ અકથનકથાબલં તેન મહાવિસ્મયપ્રાપ્તિર્ ભવતીતિ સંબન્ધઃ । "*મહાવિસ્મયઃ*" ચ વિગતો વિનષ્ટઃ સ્મયો મિતામિતાહઙ્કારદર્પઃ સર્વોલ્લઙ્ઘનવૃત્ત્યા સ્વરૂપાનુપ્રવેશઃ । અથ ચ મહાવિસ્મયઃ સ્વપરભેદવિસ્મરણાજ્ ઝટિતિ નિરન્તરનિરર્ગલખેચરવૃત્તિસમાવેશઃ । સૈવ સર્વમુદ્રાણાં ક્રોડીકરણાત્ "*મુદ્રા*" તસ્યા મૌનપદસમાવેશમયતા । તયા હેતુભૂતયા "*ખસ્વરતા*" ત્રયોદશકથાકથનસામરસ્યાત્મકઃ ખસ્વરસ્ તસ્ય ભાવઃ સામરસ્યપ્રથનં ભવતીત્ય્ અર્થઃ । ખસ્વરસ્ તુ ખમ્ અપિ ભાવશૂન્યમ્ અપિ સ્વેન રાતિ વ્યાપ્નોતિ સ્વીકરોતીત્ય્ આદત્તે, ઇતિ ખસ્વરઃ ॥

ષડ્દર્શનચાતુરામ્નાયિકસર્વમેલાપકથાત્રયોદશકથાસાક્ષાત્કારોપદેશભઙ્ગ્યાનુત્તરપદાદ્વયતયા કસ્યચિદવધૂતસ્ય પીઠેશ્વરીભિર્ મહામેલાપસમયે સૂત્રોપનિબદ્ધો વક્ત્રામ્નાયઃ પ્રકાશિતઃ । તસ્યૈવેહ મનાક્ સતામ્ અવબોધાર્થમ્ અસ્માભિર્ વૃત્તિર્ ઇયં કૃતેતિ શિવં ।