વાતૂલનાથસૂત્ર (ટીકા સહિત) · શ્લોક p10870-07

ઇહ કિલ ષડ્દર્શનચતુરામ્નાયાદિમેલાપપર્યન્તસમસ્તદર્શનોત્તીર્ણમ્ અકથ્યમ્ અપિ શ્રીમદ્વાતૂલનાથસ્ય પીઠેશ્વર્યોચ્છુષ્મપાદૌઘમ્ ઉક્ત્વા તદ્ અનુ પરમરહસ્યોપબૃંહિતત્રયોદશકથાસાકાત્કારદૃશા ક્રમાક્રમાસ્તિનાસ્તિતથ્યાતથ્યભેદાભેદસવિકલ્પનિર્વિકલ્પભવનિર્વાણકલઙ્કોજ્ઝિતં કિમ્ અપ્ય્ અનવકાશં પરં તત્ત્વં સૂત્રમુખેનાદિશન્તિ -
યત્રેદમ્ આદિસૂત્રમ્

મહાસાહસવૃત્ત્યા સ્વરૂપલાભઃ ॥

અતિતીવ્રાતિતીવ્રતરવિશૃઙ્ખલશક્તિપાતાઘ્રાતસ્ય સ્વસ્વરૂપસમાવિષ્ટસ્ય કસ્ય ચિત્ ક્વ ચિત્ કદા ચિદ્ અકસ્માદ્ એવ "*મહાસાહસવૃત્ત્યા*" ઘસ્મરમહાઘનતરપરનાદોલ્લાસસ્ફારેણ સવિકલ્પનિર્વિકલ્પાત્મકસમસ્તસંવિન્નિવહઘટ્ટનાન્ નિરાવરણમહાશૂન્યતાસમાવેશનિષ્ઠયા "*સ્વરૂપલાભઃ*" સમસ્તકલ્પનોત્તીર્ણત્વાદ્ અકૃતકનિરવકાશનિરુત્તરનિસ્તરઙ્ગનિરવધિનિર્નિકેતાસ્પર્શસંવિત્પ્રાપ્તિર્ ભવતિ - ઇતિ રહસ્યાર્થઃ । મહાસાહસવૃત્ત્યાનુપ્રવેશશ્ ચ વક્ષ્યમાણકથિતક્રમેણાધિગન્તવ્યઃ ॥

ઝટિતિ સર્વોલ્લઙ્ઘનક્રમેણાનિકેતસ્વરૂપપ્રાપ્તિસાક્ષાત્કારમહાસાહસચર્ચાસંપ્રદાયં નિરૂપ્ય, ઇદાનીં તત્રૈવ સર્વવૃત્તિમહાસામરસ્યમ્ એકકાલે પ્રચક્ષતે

તલ્લાભાચ્છુરિતા [યુદ્?]યુગપદ્વૃત્તિપ્રવૃત્તિઃ

વૃત્તીનાં દૃગાદિમરીચિરૂપાણાં તથા રાગદ્વેષાદ્યુન્મેષવતીનાં "*યુગપત્*" તુલ્યકાલં ક્રમપરિપાટ્યુલ્લઙ્ઘનેનાક્રમપ્રવૃત્ત્યા "*તલ્લાભાચ્છુરિતા*" તત્ તેન પ્રાગુક્તમહાસાહસદશાસમાવેશક્રમપ્રાપ્યેણ સ્વરૂપલાભેન કાલાકાલકલ્પનોત્તીર્ણાલંગ્રાસવપુષા મહાનિરીહેણાચ્છુરિતા સ્પૃષ્તા સ્વસ્વરૂપતાં નીતાઌ"*પ્રવૃત્તિર્*" પ્રકર્ષેણ વર્તમાના વૃત્તિર્ સતતમ્ અચ્યુતતયા તત્સમાવેશાવસ્થાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇત્ય્ અનયોક્તિભઙ્ગ્યા સર્વવૃત્તીનાં સમનન્તરમ્ એવ સર્વોત્તીર્ણમહાશૂન્યતાધામ્નિ ધામરૂપે તન્મયતયા પરસ્પરવિભેદવિગલનેનોદયપદવ્યામ્ એવ સતતમ્ અવસ્થિતિર્ સ્થિતેત્યર્થઃ ॥

ઇત્યનયોક્તિભઙ્ગ્યા તુલ્યકાલકથનોપદેશમ્ ઉક્ત્વેદાનીં પુસ્તકકથાં નિરૂપયન્તિ

ઉભયપટ્ટોદ્ઘટ્ટનાન્ મહાશૂન્યતાપ્રવેશઃ

શ્રીમન્નિષ્ક્રિયાનન્દનાથાનુગ્રહસમયે શ્રીગન્ધમાદનસિદ્ધપાદૈર્ અકૃતકપુસ્તકપ્રદર્શનેન યા પરપદે પ્રાપ્તિર્ ઉપદિષ્ટા સૈવ વિતત્ય નિરૂપ્યતે । સપ્તરન્ધ્રક્રમોદિતસપ્તશિખોલ્લાસાત્મકઃ પ્રાણપ્રવાહોદયઃ સૈવોર્ધ્વપટ્ટકઃ પૂર્ણવૃત્ત્યુદયઃ, રન્ધ્રદ્વયસુષિરનાલિકાપ્રવાહપ્રસૃતો ઽપાનરૂપો ઽધઃપટ્ટકઃ પઞ્ચેન્દ્રિયશક્તિવેષ્ટિતઃ પઞ્ચફણધર્માનિબન્ધકો ઽધઃસ્થિતઃ । તસ્ય વલયદ્વયં જાગ્રત્સ્વપ્નાત્મકમ્ ઉન્મુદ્ર્ય ગ્રન્થિનિબન્ધનમ્ અપહૃત્ય "*ઉભયપટ્ટોદ્ઘટ્ટનાત્*" પ્રાણાપાનદ્વયવિદારણાન્ મધ્યવર્તી યઃ પ્રાણરૂપો મહાશૂન્યતાસ્વભાવઃ કુલાકુલવિકલ્પદશોજ્ઝિતો ઽવ્યપદેશ્યમહાનિરાવરણનિરત્યયવેદ્યવેદકનિર્મુક્તો વર્ણાવર્ણનિવર્ણોત્તીર્ણઃ સ્પર્શાસ્પર્શપ્રથાપરિવર્જિતોપચારાત્ પરમાકાશાદ્યભિધાનૈઃ
અભિધીયતે । તત્ર "*પ્રવેશઃ*" તત્સમાવેશતયા સામરસ્યાવસ્થિતિર્ સૈવ પ્રાપ્તમહોપદેશનામાવિર્ભવતીત્યર્થઃ ॥

ઇત્થં મહાનયોક્તદૃશા સર્વશાસ્ત્રપ્રપઞ્ચોત્તીર્ણાત્વાદ્ અવાચ્યં કિમ્ અપિ મહોપદેશસાક્ષાત્કારમ્ ઉભયપટ્ટકાકારસદસદ્રૂપદ્વયનિવારણેન નિસ્તરઙ્ગપરવ્યોમસમાવેશવિવર્જિતમ્ આસૂત્રિતમહાશૂન્યતાસમાવેશમ્ આવેદ્ય, ઇદાનીં યુગ્મોપસંહારાત્ કૈવલ્યફલં તન્મયતોપવર્ણ્યતે

યુગ્મગ્રાસાન્ નિરવકાશસંવિન્નિષ્ઠા ॥

પૃથિવ્યાદિમહાભૂતપઞ્ચકસ્યૈકૈકસ્મિન્ ગ્રાહ્યગ્રાહકતયા "*યુગ્મ*" વૃત્ત્યુદયસંવ્યવસ્થિતિઃ । તત્ર ગન્ધપ્રાધાન્યાદ્ ધરાતત્ત્વસ્ય પાયુઘ્રાણરૂપેણ દ્વિપ્રકારતા । અપ્તત્ત્વસ્ય ચ રસપ્રધાનતયોપસ્થરસનારૂપેણદ્વૈવિધ્યમ્ । તેજસ્તત્ત્વસ્ય રૂપપ્રાધાન્યાત્ પાદનેત્રભેદેન દ્વયરૂપતા । વાયુતત્ત્વસ્ય સ્પર્શપ્રાધાન્યાત્ ત્વક્પાણિસ્વભાવતો દ્વિધા ગતિઃ । આકાશતત્ત્વસ્ય શબ્દપ્રાધાન્યાદ્ વાક્શ્રોત્રભેદેન દ્વિપ્રકારતયૈવ બહુધાત્વમ્ । અથવા પૃથિવ્યપ્સ્વરૂપૌ ભોગ્યસ્વરૂપાવસ્થિતૌ । તેજોવાય્વાખ્યૌ ભોક્તૃસ્વભાવૌ સંસ્થિતૌ । આકાશં ચૈતદ્ યુગ્માન્તરસ્થં સત્સુષિરતયા સર્વપ્રનાડિકાન્તરોદિતં ચ બહુધા વિભક્તમ્ । પૃથિવ્યાદિવાય્વન્તં ભૂતચતુષ્ટયં ભોગ્યરૂપમ્ આકાશં ચ ભોક્તૃસ્વભાવમ્ ઇતિ વા । ભોગ્યે ઽપિ ભોક્તા સદૈવ તિષ્ઠતિ; ભોક્તર્ય્ અપિ ભોગઃ
નિત્યં વિભાતિ । એવમુક્તયુક્ત્યા પ્રત્યેકં પૃથિવ્યાદિમહાભૂતપઞ્ચકં યુગ્મેન દ્વયવિભૂત્યાનારતં પ્રોલ્લસતીત્યભિપ્રાયઃ । અથવા પ્રત્યેકં વ્યક્તાવ્યક્તતયા બહિરન્તરતયા શાન્તોદ્રિક્તતયા વા વિભાતિ । એતત્ પઞ્ચકસ્થાનસંથિતયુગ્મસ્ય ``ગ્રાસાત્ઽઽ સંહરણત્ ``નિરવકાશસંવિન્નિષ્ઠાઽઽ નિરવકાશા યેયં સંવિત્ તસ્યા નિષ્ઠા સમ્યગવિપર્યસ્તતયા સંથિતિઃ । નિરવકાશસંવિત્ત્વેન નાપિ સવિકલ્પસંવિદુન્મેષૈર્ અવકાશો લભ્યતે, નાપિ નિર્વિકલ્પસંવિત્સ્વભાવેન પ્રવેશો ઽધિગમ્યતે । ઇત્થમ્ અપ્રમેયત્વાન્ નિરુત્તરપરમાદ્વયસ્વભાવત્વાચ્ ચ નિરવકાશસંવિદ્ ઇહોચ્યતે । તસ્યા નિષ્ઠા વરગુરુપ્રદર્શિતદૃશા સતતમ્ ઉચ્યતા ગતિર્ કેષાંચિદ્ ભવતીત્ય્ અર્થઃ । એવં દ્વયાત્મકકુલકૌલકવલનેન નિરુપાધિનીરૂપનિઃસ્વરૂપતાદાત્મ્યં ભવતીત્ય્ અર્થઃ ॥4॥

દ્વયવિગલનેન પરતત્ત્વાવસ્થિતિં યુગ્મચર્ચાગમનિકયેહોક્ત્વા, તદ્ અનુ સંઘટ્ટકથાસાક્ષાત્કારો નિરૂપ્યતે

સિદ્ધયોગિનીસંઘટ્ટાન્ મહામેલાપોદયઃ

સિદ્ધા ચ યોગિન્યશ્ ચ તા સિદ્ધયોગિન્યો વિષયકરણેશ્વરીરૂપા । તાસાં સંઘટ્ટઃ સંગમો ગ્રાહ્યગ્રાહકોભયસંશ્લેષઃ પરસ્પરાગૂરણક્રમેણાલિઙ્ગનમ્ । તેનાલિઙ્ગનેન સદૈવ ``મહામેલાપોદયઃઽઽ મહામેલાપસ્યાહંતેદંતાત્મકદ્વયવિગલનાન્ નિરુત્તરચિદ્વ્યોમ્નિ સતતં મહાસામરસ્યાત્મકસ્ય સર્વત્ર પ્રત્યક્ષતયોદયઃ સમુલ્લાસો ભવતીત્ય્ અર્થઃ । વેદ્યવેદકદ્વયાપ્રથનપ્રવૃત્ત્યા પરમાદ્વયસમાવેશઃ સર્વત્રાવસ્થિતેત્ય્ ઉક્તં ભવતિ ॥5॥

ઉભયવિગલનેન સદૈવ મહામેલાપોદયમ્ ઉક્ત્વા, તદ્ અનુ કઞ્ચુકત્રયોલ્લઙ્ઘનેન નિરુત્તરપદપ્રાપ્તિં કટાક્ષયન્તિ

ત્રિકઞ્ચુકપરિત્યાગાન્ નિરાખ્યપદાવસ્થિતિઃ

ત્રિકઞ્ચુકસ્ય ભાવિકભૌતિકશૂન્યભેદભિન્નસ્ય । તત્ર ભાવિકં શબ્દાદ્યહંકારપર્યન્તં તન્માત્રરૂપં, ભૌતિકં પૃથિવ્યાદિરૂપં, શૂન્યં નિરીહાખ્યં વાસનાસ્વરૂપં ચ । અથવા ભાવિકં ઘટાકારં બાહ્યં ગ્રાહ્યવિષયરૂપં, ભૌતિકં પુનોઽઅન્તરમ્ ઇન્દ્રિયાત્મકં ગ્રહણરૂપમ્, શૂન્યં તદુભયમધ્યમાકાશમ્ । અથવા ભાવિકં સ્વપ્નાવસ્થા સૃષ્ટિર્ ઉચ્યતે, ભૌતિકં જાગ્રત્પ્રથા સ્થિતિર્ નિગદ્યતે, શૂન્યં સુષુપ્તદશા સંહારો ઽભિધીયતે । ઇત્થંસંસ્થિતસ્ય ત્રિકઞ્ચુકસ્ય ``પરિત્યાગાત્ઽઽ સન્ન્યાસાત્ ``નિરાખ્યપદાવસ્થિતિર્ઽઽનિર્ગતાખ્યાભિધાનં યસ્યાસૌ નિરાખ્યો ઽવ્યપદેશ્યમ્ અનુત્તરં વાગુત્તીર્ણં પરં ધામ, તસ્મિન્ સર્વોત્તીર્ણાનિકેતનપરમાકાશે ઽવસ્થિતિર્ સદૈવાપરિચ્યુતસ્વભાવનિષ્ઠા ભવતીતિ સંબન્ધઃ ॥6॥

ઇત્થં કઞ્ચુકત્રયોલ્લઙ્ઘનેન તુર્યપદપ્રાપ્તિં નિરૂપ્ય, ઇદાનીં સર્વવાક્પ્રથાસુ નિરાવરણાસુ સ્વરભૂતિવિજૃમ્ભૈવ પ્રથતે સદૈવ, - ઇતિ નિરૂપયન્તિ

વાક્ચતુષ્ટયોદયવિરામપ્રથાસુ સ્વરઃ પ્રથતે