Varaha Purana · Chapter 5
aśvaśirā uvāca /
bhavantau mama saṃdehamekaṃ chettumihārhataḥ /
yena chinnena jāyeta mama saṃsāravicyutiḥ
evamukte nṛpatinā tadā yogivaro muniḥ /
kapilaḥ prāha dharmātmā rājānaṃ yajatāṃ varam
kapila uvāca /
kaste manasi saṃdeho rājan paramadhārmika /
chindāmi yena tacchrutvā brūhi yatte'bhivāñchitam
rājovāca /
karmaṇā prāpyate mokṣa utāho jñāninā mune /
etanme saṃśayaṃ chindhi yadi me'nugrahaḥ kṛtaḥ
kapila uvāca /
imaṃ praśnaṃ mahārāja purā pṛṣṭo bṛhaspatiḥ /
raibhyeṇa brahmaputreṇa rājñā ca vasunā purā /
vasurāsīnnṛpaśreṣṭho vidvān dānapatiḥ purā
cākṣuṣasya manoḥ kāle brahmaṇo'nvayavarddhanaḥ /
vasuśca brahmaṇaḥ sadma gatavāṃstaddidṛkṣayā
pathi caitrarathaṃ dṛṣṭvā vidyādharavaraṃ nṛpa /
apṛcchacca vasuḥ prītyā brahmaṇo'vasaraṃ prabho
so'bravīd devasamitirvartate brahmaṇo gṛhe /
evaṃ śrutvā vasustasthau dvāri brahmaukasastadā /
tāvat tatraiva raibhyastu ājagāma mahātapāḥ
sa rājā prītamanasā vasuḥ saṃpūrṇamānasaḥ /
uvāca pūjayitvāgre kva prayāto'si vai mune
raibhya uvāca /
ahaṃ bṛhaspateḥ pārśve āgato'smi mahānṛpa /
kiñcitkāryāntaraṃ praṣṭumahaṃ devapurohitam
evaṃ vadati raibhye tu brahmaṇastanmahatsadaḥ /
uttasthau svāni dhiṣṇyāni gatā devagaṇāḥ prabho
tāvad bṛhaspatistatra raibhyeṇa saha saṃvidam /
kṛtvā svadhiṣṇyamagamad vasunā ca supūjitaḥ
raibhya āṅgiraso rājā vasuścopaviveśa ha /
upaviṣṭeṣu rājendra teṣu teṣvapi so'bravīt
bṛhaspatirdevagurū raibhyaṃ vacanamantike /
kiṃ karomi mahābhāga vedavedāṅgapāraga
raibhya uvāca /
bṛhaspate karmaṇā kiṃ prāpyate jñāninā'thavā /
mokṣa etanmamācakṣva pṛcchataḥ saṃśayaṃ prabho
bṛhaspatiruvāca /
yatkiṃcit kurute karma puruṣaḥ sādhvasādhu vā /
sarvaṃ nārāyaṇe nyasya kurvan naiva ca lipyate
śrūyate ca dvijaśreṣṭha saṃvādo vipralubdhayoḥ /
ātreyo brāhmaṇaḥ kaścid vedābhyāsarato muniḥ
vasatyavirataṃ prātaḥsnāyī triṣavaṇe rataḥ /
nāmnā saṃyamanaḥ pūrvamekasmin divase nadīm /
dharmāraṇye gataḥ snātuṃ dhanyāṃ bhāgīrathīṃ śubhām
tatrāsīnaṃ mahāyūthaṃ hariṇānāṃ vicakṣaṇaḥ /
lubdho niṣṭhurako nāma dhanuḥpāṇiḥ kṛtāntavat /
āyayau taṃ jighāṃsuḥ sa dhanuṣyāyojya sāyakam
tataḥ saṃyamano vipro dṛṣṭvā taṃ mṛgayāratam /
vārayāmāsa mā bhadra jīvaghātamimaṃ kuru
etacchrutvā vaco vyādhaḥ smitapūrvamidaṃ vacaḥ /
uvāca nāhaṃ hiṃsāmi pṛthagjīvaṃ dvijottama
paramātmā tvayaṃ bhūtaiḥ krīḍate bhagavān svayam /
kṛtā mṛdā balīvarddāstadvadetanna saṃśayaḥ
ahe bhāvaḥ sadā brahmannavidyeyaṃ mumukṣuṇām /
yātrāprāṇarataṃ sarvaṃ jagadetad viceṣṭitam /
tatrāhamiti yaḥ śabdaḥ sa sādhutvaṃ na gacchati
ityākarṇya sa viprendro dvijaḥ saṃyamanastadā /
vismayenābravīd vākyaṃ lubdhaṃ niṣṭhurakaṃ dvijaḥ
kimetaducyate bhadra pratyakṣaṃ hetumadvacaḥ /
tataḥ śrutvā munervipraṃ lubdhakaḥ prāha dharmavit /
kutvā lohamayaṃ jālaṃ tasyādho jvalanaṃ dadau
dattvā vahniṃ dvijaṃ prāha jvālyatāṃ kāṣṭhasacayaḥ /
tato vipro mukhenāgniṃ prajvālya virarāma ha
jvalite tu punarvahnau taṃ jālaṃ lohasaṃbhavam /
pṛthakpṛthak sahastrāṇi ninye'ntarjālakairdvija /
ekasthānagatasyāpi vahnerāyasajālakaiḥ
tato lubdho'bravīdvipramekāṃ jvālāṃ mahāmune /
gṛhāṇa yena śeṣāṇāṃ kariṣyāmīha nāśanam
evamuktvā hutāśe tu toyapūrṇaṃ ghaṭaṃ drutam /
cikṣepa sahasā vahniḥ praśaśāmāśu pūrvavat
tato'bravīllubdhakastu brāhmaṇaṃ taṃ tapodhanam /
bhagavan yā tvayā jvālā gṛhotāsīddhutāśanāt /
prayaccha yena mārgāṇi māṃsānyānāyya bhakṣaye
evamuktastadā vipro yāvadāyasajālakam /
paśyatyeva na tatrāgnirmūlanāśe gataḥ kṣayam
tato vilakṣabhāvena brāhmaṇaḥ śaṃsitavrataḥ /
tūṣṇīṃbhūtasthitastāvallubdhako vākyamabravīt
etasmiñjvalito vahnirbahuśākhaśca sattama /
mūlanāśe bhavennāśastadvadetadapi dvija
ātmā sa prakṛtisthaśca bhūtānāṃ saṃśrayo bhavet /
bhūya eṣā jagatsṛṣṭistatraiva jagato bhavet
piṇḍagrahaṇadharmeṇa yadasya vihitaṃ vratam /
tattadātmani saṃyojya kurvāṇo nāvasīdati
evamukte tu vyādhena brāhmaṇe rājasattama /
puṣpavṛṣṭirathākāśāt tasyopari papāta ha
vimānāni ca divyāni kāmagāni mahānti ca /
bahuratnāni mukhyāni dadṛśe brāhmaṇottamaḥ
teṣu niṣṭhurakaṃ lubdhaṃ sarveṣu samavasthitam /
dadṛśe brāhmaṇastatra kāmarūpiṇamuttamam
advaitavāsanāsiddhaṃ yogād bahuśarīrakam /
dṛṣṭvā vipro mudā yuktaḥ prayayau nijamāśramam
evaṃ jñānavataḥ karmma kurvato'pi svajātikam /
bhavenmuktirdvijaśreṣṭha raibhya rājan vaso dhruvam
evaṃ tau saṃśayacchedaṃ prāptau raibhyavasū nṛpa /
bṛhaspatestato dhiṣṇyājjagmaturnijamāśramam
tasmāt tvamapi rājendra devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum /
abhedena svadehasthaṃ paśyannārādhaya prabhum
kapilasya vacaḥ śrutvā sa rājā'śvaśirā vibhuḥ /
jyeṣṭhaṃ putraṃ samāhūya dhanyaṃ sthūlaśirāhvayam /
abhiṣicya nije rājye sa rājā prayayau vanam
naimiṣākhyaṃ varārohe tatra yajñatanuṃ gurum /
tapasārādhayāmāsa yajñamūrtiṃ stavena ca
dharaṇyuvāca /
kathaṃ yajñatanoḥ stotraṃ rājñā nārāyaṇasya ha /
stutiḥ kṛtā mahābhāga punaretacca śaṃsa me
śrīvarāha uvāca /
namāmi yājyaṃ tridaśādhipasya
bhavasya sūryasya hutāśanasya /
somasya rājño marutāmaneka-
rūpaṃ hariṃ yajñanaraṃ namasye
subhīmadaṃṣṭraṃ śaśisūryanetraṃ
saṃvatsare cāyanayugmakukṣam /
darbhāṅgaromāṇamathedhmaśaktiṃ
sanātanaṃ yajñanaraṃ namāmi
dyāvāpṛthivyoridamantaraṃ hi
vyāptaṃ śarīreṇa diśaśca sarvāḥ /
tamīḍyamīśaṃ jagatāṃ prasūtiṃ
janārdanaṃ taṃ praṇato'smi nityam
surāsurāṇāṃ ca jayājayāya
yuge yuge yaḥ svaśarīramādyam /
sṛjatyanādiḥ parameśvaro ya-
staṃ yajñamūrtiṃ praṇato'smi nātham
dadhāra māyāmayamugratejā
jayāya cakraṃ tvamalāṃśuśubhram /
gadāsiśārṅgādicaturbhujo'yaṃ
taṃ yajñamūrtiṃ praṇato'smi nityam
kvacit sahastraṃ śirasāṃ dadhāra
kvacinmahāparvatatulyakāyam /
kvacit sa eva trasareṇutulyo
yastaṃ sadā yajñanaraṃ namāmi
caturmukho yaḥ sṛjate samagraṃ
rathāṅgapāṇiḥ pratipālanāya /
kṣayāya kālānalasannibho ya-
staṃ yajñamūrtiṃ praṇato'smi nityam
saṃsāracakrakramaṇakriyāyai
ya ijyate sarvagataḥ purāṇaḥ /
yo yogibhirdhyāyate cāprameyas
taṃ yajñamūrtiṃ praṇato'smi nityam
samyaṅmanasyarpitavānahaṃ te
yadā sudṛśyaṃ svatanau nu tattvam /
na cānyadastoti matiḥ sthirā me
yatastato māvatu śuddhabhāvam
itīritastasya hutāśanārciḥ -
prakhyaṃ tu tejaḥ purato babhūva /
tasmin sa rājā praviveśa buddhiṃ
kṛtvā layaṃ prāptavān yajñamūrtau
// iti śrīvarāhapurāṇe bhagavacchāstre pañcamo'dhyāyaḥ
Original text: varāhapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0