વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 5

અશ્વશિરા ઉવાચ ।
ભવન્તૌ મમ સંદેહમેકં છેત્તુમિહાર્હતઃ ।
યેન છિન્નેન જાયેત મમ સંસારવિચ્યુતિઃ

એવમુક્તે નૃપતિના તદા યોગિવરો મુનિઃ ।
કપિલઃ પ્રાહ ધર્માત્મા રાજાનં યજતાં વરમ્

કપિલ ઉવાચ ।
કસ્તે મનસિ સંદેહો રાજન્ પરમધાર્મિક ।
છિન્દામિ યેન તચ્છ્રુત્વા બ્રૂહિ યત્તેઽભિવાઞ્છિતમ્

રાજોવાચ ।
કર્મણા પ્રાપ્યતે મોક્ષ ઉતાહો જ્ઞાનિના મુને ।
એતન્મે સંશયં છિન્ધિ યદિ મેઽનુગ્રહઃ કૃતઃ

કપિલ ઉવાચ ।
ઇમં પ્રશ્નં મહારાજ પુરા પૃષ્ટો બૃહસ્પતિઃ ।
રૈભ્યેણ બ્રહ્મપુત્રેણ રાજ્ઞા ચ વસુના પુરા ।
વસુરાસીન્નૃપશ્રેષ્ઠો વિદ્વાન્ દાનપતિઃ પુરા

ચાક્ષુષસ્ય મનોઃ કાલે બ્રહ્મણોઽન્વયવર્દ્ધનઃ ।
વસુશ્ચ બ્રહ્મણઃ સદ્મ ગતવાંસ્તદ્દિદૃક્ષયા

પથિ ચૈત્રરથં દૃષ્ટ્વા વિદ્યાધરવરં નૃપ ।
અપૃચ્છચ્ચ વસુઃ પ્રીત્યા બ્રહ્મણોઽવસરં પ્રભો

સોઽબ્રવીદ્ દેવસમિતિર્વર્તતે બ્રહ્મણો ગૃહે ।
એવં શ્રુત્વા વસુસ્તસ્થૌ દ્વારિ બ્રહ્મૌકસસ્તદા ।
તાવત્ તત્રૈવ રૈભ્યસ્તુ આજગામ મહાતપાઃ

સ રાજા પ્રીતમનસા વસુઃ સંપૂર્ણમાનસઃ ।
ઉવાચ પૂજયિત્વાગ્રે ક્વ પ્રયાતોઽસિ વૈ મુને

રૈભ્ય ઉવાચ ।
અહં બૃહસ્પતેઃ પાર્શ્વે આગતોઽસ્મિ મહાનૃપ ।
કિઞ્ચિત્કાર્યાન્તરં પ્રષ્ટુમહં દેવપુરોહિતમ્

એવં વદતિ રૈભ્યે તુ બ્રહ્મણસ્તન્મહત્સદઃ ।
ઉત્તસ્થૌ સ્વાનિ ધિષ્ણ્યાનિ ગતા દેવગણાઃ પ્રભો

તાવદ્ બૃહસ્પતિસ્તત્ર રૈભ્યેણ સહ સંવિદમ્ ।
કૃત્વા સ્વધિષ્ણ્યમગમદ્ વસુના ચ સુપૂજિતઃ

રૈભ્ય આઙ્ગિરસો રાજા વસુશ્ચોપવિવેશ હ ।
ઉપવિષ્ટેષુ રાજેન્દ્ર તેષુ તેષ્વપિ સોઽબ્રવીત્

બૃહસ્પતિર્દેવગુરૂ રૈભ્યં વચનમન્તિકે ।
કિં કરોમિ મહાભાગ વેદવેદાઙ્ગપારગ

રૈભ્ય ઉવાચ ।
બૃહસ્પતે કર્મણા કિં પ્રાપ્યતે જ્ઞાનિનાઽથવા ।
મોક્ષ એતન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ સંશયં પ્રભો

બૃહસ્પતિરુવાચ ।
યત્કિંચિત્ કુરુતે કર્મ પુરુષઃ સાધ્વસાધુ વા ।
સર્વં નારાયણે ન્યસ્ય કુર્વન્ નૈવ ચ લિપ્યતે

શ્રૂયતે ચ દ્વિજશ્રેષ્ઠ સંવાદો વિપ્રલુબ્ધયોઃ ।
આત્રેયો બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિદ્ વેદાભ્યાસરતો મુનિઃ

વસત્યવિરતં પ્રાતઃસ્નાયી ત્રિષવણે રતઃ ।
નામ્ના સંયમનઃ પૂર્વમેકસ્મિન્ દિવસે નદીમ્ ।
ધર્મારણ્યે ગતઃ સ્નાતું ધન્યાં ભાગીરથીં શુભામ્

તત્રાસીનં મહાયૂથં હરિણાનાં વિચક્ષણઃ ।
લુબ્ધો નિષ્ઠુરકો નામ ધનુઃપાણિઃ કૃતાન્તવત્ ।
આયયૌ તં જિઘાંસુઃ સ ધનુષ્યાયોજ્ય સાયકમ્

તતઃ સંયમનો વિપ્રો દૃષ્ટ્વા તં મૃગયારતમ્ ।
વારયામાસ મા ભદ્ર જીવઘાતમિમં કુરુ

એતચ્છ્રુત્વા વચો વ્યાધઃ સ્મિતપૂર્વમિદં વચઃ ।
ઉવાચ નાહં હિંસામિ પૃથગ્જીવં દ્વિજોત્તમ

પરમાત્મા ત્વયં ભૂતૈઃ ક્રીડતે ભગવાન્ સ્વયમ્ ।
કૃતા મૃદા બલીવર્દ્દાસ્તદ્વદેતન્ન સંશયઃ

અહે ભાવઃ સદા બ્રહ્મન્નવિદ્યેયં મુમુક્ષુણામ્ ।
યાત્રાપ્રાણરતં સર્વં જગદેતદ્ વિચેષ્ટિતમ્ ।
તત્રાહમિતિ યઃ શબ્દઃ સ સાધુત્વં ન ગચ્છતિ

ઇત્યાકર્ણ્ય સ વિપ્રેન્દ્રો દ્વિજઃ સંયમનસ્તદા ।
વિસ્મયેનાબ્રવીદ્ વાક્યં લુબ્ધં નિષ્ઠુરકં દ્વિજઃ

કિમેતદુચ્યતે ભદ્ર પ્રત્યક્ષં હેતુમદ્વચઃ ।
તતઃ શ્રુત્વા મુનેર્વિપ્રં લુબ્ધકઃ પ્રાહ ધર્મવિત્ ।
કુત્વા લોહમયં જાલં તસ્યાધો જ્વલનં દદૌ

દત્ત્વા વહ્નિં દ્વિજં પ્રાહ જ્વાલ્યતાં કાષ્ઠસચયઃ ।
તતો વિપ્રો મુખેનાગ્નિં પ્રજ્વાલ્ય વિરરામ હ

જ્વલિતે તુ પુનર્વહ્નૌ તં જાલં લોહસંભવમ્ ।
પૃથક્પૃથક્ સહસ્ત્રાણિ નિન્યેઽન્તર્જાલકૈર્દ્વિજ ।
એકસ્થાનગતસ્યાપિ વહ્નેરાયસજાલકૈઃ

તતો લુબ્ધોઽબ્રવીદ્વિપ્રમેકાં જ્વાલાં મહામુને ।
ગૃહાણ યેન શેષાણાં કરિષ્યામીહ નાશનમ્

એવમુક્ત્વા હુતાશે તુ તોયપૂર્ણં ઘટં દ્રુતમ્ ।
ચિક્ષેપ સહસા વહ્નિઃ પ્રશશામાશુ પૂર્વવત્

તતોઽબ્રવીલ્લુબ્ધકસ્તુ બ્રાહ્મણં તં તપોધનમ્ ।
ભગવન્ યા ત્વયા જ્વાલા ગૃહોતાસીદ્ધુતાશનાત્ ।
પ્રયચ્છ યેન માર્ગાણિ માંસાન્યાનાય્ય ભક્ષયે

એવમુક્તસ્તદા વિપ્રો યાવદાયસજાલકમ્ ।
પશ્યત્યેવ ન તત્રાગ્નિર્મૂલનાશે ગતઃ ક્ષયમ્

તતો વિલક્ષભાવેન બ્રાહ્મણઃ શંસિતવ્રતઃ ।
તૂષ્ણીંભૂતસ્થિતસ્તાવલ્લુબ્ધકો વાક્યમબ્રવીત્

એતસ્મિઞ્જ્વલિતો વહ્નિર્બહુશાખશ્ચ સત્તમ ।
મૂલનાશે ભવેન્નાશસ્તદ્વદેતદપિ દ્વિજ

આત્મા સ પ્રકૃતિસ્થશ્ચ ભૂતાનાં સંશ્રયો ભવેત્ ।
ભૂય એષા જગત્સૃષ્ટિસ્તત્રૈવ જગતો ભવેત્

પિણ્ડગ્રહણધર્મેણ યદસ્ય વિહિતં વ્રતમ્ ।
તત્તદાત્મનિ સંયોજ્ય કુર્વાણો નાવસીદતિ

એવમુક્તે તુ વ્યાધેન બ્રાહ્મણે રાજસત્તમ ।
પુષ્પવૃષ્ટિરથાકાશાત્ તસ્યોપરિ પપાત હ

વિમાનાનિ ચ દિવ્યાનિ કામગાનિ મહાન્તિ ચ ।
બહુરત્નાનિ મુખ્યાનિ દદૃશે બ્રાહ્મણોત્તમઃ

તેષુ નિષ્ઠુરકં લુબ્ધં સર્વેષુ સમવસ્થિતમ્ ।
દદૃશે બ્રાહ્મણસ્તત્ર કામરૂપિણમુત્તમમ્

અદ્વૈતવાસનાસિદ્ધં યોગાદ્ બહુશરીરકમ્ ।
દૃષ્ટ્વા વિપ્રો મુદા યુક્તઃ પ્રયયૌ નિજમાશ્રમમ્

એવં જ્ઞાનવતઃ કર્મ્મ કુર્વતોઽપિ સ્વજાતિકમ્ ।
ભવેન્મુક્તિર્દ્વિજશ્રેષ્ઠ રૈભ્ય રાજન્ વસો ધ્રુવમ્

એવં તૌ સંશયચ્છેદં પ્રાપ્તૌ રૈભ્યવસૂ નૃપ ।
બૃહસ્પતેસ્તતો ધિષ્ણ્યાજ્જગ્મતુર્નિજમાશ્રમમ્

તસ્માત્ ત્વમપિ રાજેન્દ્ર દેવં નારાયણં પ્રભુમ્ ।
અભેદેન સ્વદેહસ્થં પશ્યન્નારાધય પ્રભુમ્

કપિલસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સ રાજાઽશ્વશિરા વિભુઃ ।
જ્યેષ્ઠં પુત્રં સમાહૂય ધન્યં સ્થૂલશિરાહ્વયમ્ ।
અભિષિચ્ય નિજે રાજ્યે સ રાજા પ્રયયૌ વનમ્

નૈમિષાખ્યં વરારોહે તત્ર યજ્ઞતનું ગુરુમ્ ।
તપસારાધયામાસ યજ્ઞમૂર્તિં સ્તવેન ચ

ધરણ્યુવાચ ।
કથં યજ્ઞતનોઃ સ્તોત્રં રાજ્ઞા નારાયણસ્ય હ ।
સ્તુતિઃ કૃતા મહાભાગ પુનરેતચ્ચ શંસ મે

શ્રીવરાહ ઉવાચ ।
નમામિ યાજ્યં ત્રિદશાધિપસ્ય
ભવસ્ય સૂર્યસ્ય હુતાશનસ્ય ।
સોમસ્ય રાજ્ઞો મરુતામનેક-
રૂપં હરિં યજ્ઞનરં નમસ્યે

સુભીમદંષ્ટ્રં શશિસૂર્યનેત્રં
સંવત્સરે ચાયનયુગ્મકુક્ષમ્ ।
દર્ભાઙ્ગરોમાણમથેધ્મશક્તિં
સનાતનં યજ્ઞનરં નમામિ

દ્યાવાપૃથિવ્યોરિદમન્તરં હિ
વ્યાપ્તં શરીરેણ દિશશ્ચ સર્વાઃ ।
તમીડ્યમીશં જગતાં પ્રસૂતિં
જનાર્દનં તં પ્રણતોઽસ્મિ નિત્યમ્

સુરાસુરાણાં ચ જયાજયાય
યુગે યુગે યઃ સ્વશરીરમાદ્યમ્ ।
સૃજત્યનાદિઃ પરમેશ્વરો ય-
સ્તં યજ્ઞમૂર્તિં પ્રણતોઽસ્મિ નાથમ્

દધાર માયામયમુગ્રતેજા
જયાય ચક્રં ત્વમલાંશુશુભ્રમ્ ।
ગદાસિશાર્ઙ્ગાદિચતુર્ભુજોઽયં
તં યજ્ઞમૂર્તિં પ્રણતોઽસ્મિ નિત્યમ્

ક્વચિત્ સહસ્ત્રં શિરસાં દધાર
ક્વચિન્મહાપર્વતતુલ્યકાયમ્ ।
ક્વચિત્ સ એવ ત્રસરેણુતુલ્યો
યસ્તં સદા યજ્ઞનરં નમામિ

ચતુર્મુખો યઃ સૃજતે સમગ્રં
રથાઙ્ગપાણિઃ પ્રતિપાલનાય ।
ક્ષયાય કાલાનલસન્નિભો ય-
સ્તં યજ્ઞમૂર્તિં પ્રણતોઽસ્મિ નિત્યમ્

સંસારચક્રક્રમણક્રિયાયૈ
ય ઇજ્યતે સર્વગતઃ પુરાણઃ ।
યો યોગિભિર્ધ્યાયતે ચાપ્રમેયસ્
તં યજ્ઞમૂર્તિં પ્રણતોઽસ્મિ નિત્યમ્

સમ્યઙ્મનસ્યર્પિતવાનહં તે
યદા સુદૃશ્યં સ્વતનૌ નુ તત્ત્વમ્ ।
ન ચાન્યદસ્તોતિ મતિઃ સ્થિરા મે
યતસ્તતો માવતુ શુદ્ધભાવમ્

ઇતીરિતસ્તસ્ય હુતાશનાર્ચિઃ -
પ્રખ્યં તુ તેજઃ પુરતો બભૂવ ।
તસ્મિન્ સ રાજા પ્રવિવેશ બુદ્ધિં
કૃત્વા લયં પ્રાપ્તવાન્ યજ્ઞમૂર્તૌ

॥ ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ભગવચ્છાસ્ત્રે પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ