Varaha Purana · Chapter 21

mahātapā uvāca /
pūrvaṃ prajāpatirdevaḥ sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ /
cintayāmāsa dharmātmā yadā tā nādhyagacchata

tadā'sya kopāt saṃjajñe sa ca rudraḥ pratāpavān /
rodanāt tasya rudratvaṃ saṃjātaṃ parameṣṭhinaḥ

tasya brahmā śubhāṃ kanyāṃ bhāryārthaṃ mūrttisaṃbhavām /
gaurī nāmnā svayaṃ devī bhāratī tāṃ dadau pitā

rudrāyāmitadehāya svayaṃ brahmā prajāpatiḥ /
sa tāṃ labdhvā varārohāṃ mudā paramayā yutaḥ

sargakāleṣu taṃ brahmā tapasā pratyuvāca ha /
rudra prajāḥ sṛjasveti paunaḥpunyena coditaḥ /
asamartho'hamiti jale nimajjata mahābalaḥ

taporthitvaṃ tapohīnaḥ straṣṭuṃ śaknoti na prajāḥ /
evaṃ cintya jale magnastato rudraḥ pratāpavān

tasmin nimagne deveśe tāṃ brahmā kanyakāṃ punaḥ /
antaḥśarīragāṃ kṛtvā gaurīṃ paramaśobhanām

punaḥ sisṛkṣurbhagavānasṛjat sapta mānasān /
dakṣaṃ ca teṣāmārabhya prajāḥ samyag vyavarddhitāḥ

tatra dākṣāyaṇīputrāḥ sarve devāḥ savāsavāḥ /
vasavo'ṣṭau ca rudrāśca ādityā marutastathā

sā'pi dakṣāya suśroṇī gaurī dattātha brahmaṇā /
duhitṛtve purā yā hi rudreṇoḍhā mahātmanā

sā ca dākṣāyaṇī devī punarbhūtā nṛpottama /
tato dakṣaḥ prahṛṣṭātmā dauhitrān svān sa vṛddhikṛt /
dṛṣṭvā yajñamathārebhe prīṇanāya prajāpatiḥ

tatra brahmasutāḥ sarve marīcyādaya eva ca /
cakrurārttvijyakaṃ karmma sve sve mārge vyavasthitāḥ

brahmā svayaṃ marīcyastu babhūvā'nye tathāpare /
atristu yajñakarmastha āgnīdhrastvaṅgirā bhavat

hotā pulastyastvabhavadudgātā pulaho'bhavat /
kratau kratustu prastotā tadā yajñe mahātapāḥ

pratihartā pracetāstu tasmin kratuvare babhau /
subrahmaṇyo vasiṣṭhastu sanakādyāḥ sabhāsadaḥ /
tatra yājyaḥ svayaṃ brahmā sa ca ijyastu pūjyate

pūjyā dakṣasya dauhitrā rudrādityāṅgirādayaḥ /
pratyakṣapitaraste hi taiḥ prītaiḥ prīyate jagat

tatra bhāgārthino devā ādityā vasavastathā /
viśvedevāḥ sapitaro gandharvādyā marudgaṇāḥ

jagṛhuryajñabhāgān svān yāvat te haviṣorpitān /
tāvatkālaṃ jalāt sadya uttasthau brahmaṇaḥ punaḥ

rudraḥ kopodbhavo yastu pūrvaṃ magno mahājale /
sa sahastrārkasaṃkāśo niścakrāma jalāt tataḥ

sarvajñānamayo devaḥ sarvadevamayo'malaḥ /
pratyakṣadarśī sarvasya jagatastapasā babhau

tasmiṃstu kāle pañcānāṃ jātaḥ sargo narottama /
divyānāṃ pṛthivīsthānāṃ caturṇāmarajātinām

raudrasargasya saṃbhūtistadā sadyo'pi jāyate /
idānīṃ rudrasargaṃ tvaṃ śrṛṇu pārthivasattama

daśavarṣasahastrāṇi tapaścīrtvā mahajjale /
pratibuddho yadā rudrastadā corvoṃ sakānanām /
dṛṣṭvā sasyavatīṃ ramyāṃ manuṣyapaśusaṃkulām

śuśrāva ca tadā śabdānṛtvijāṃ dakṣasadmani /
āśrame yajñināṃ coccairyogasthairiti kīrttitam

tataḥ śrutvā mahātejāḥ sarvajñaḥ parameśvaraḥ /
cukopa subhṛśaṃ devo vākyaṃ cedamuvāca ha

ahaṃ pūrvaṃ tu kavinā sṛṣṭaḥ sarvātmanā vibhuḥ /
prajāḥ sṛjasveti tadā vākyametat tathoktavān

idānīṃ kena tatkarma kṛtaṃ sṛṣṭyādivarṇanam /
evamuktvā bhṛśaṃ kopānnanāda parameśvaraḥ

tasya nānadato jvālāḥ śrotrebhyo niryayustadā /
tatra bhūtāni vetālā ucchruṣmāḥ pretapūtanāḥ

kūṣmāṇḍā yātudhānāśca sarve prajvalitānanāḥ /
uttasthuḥ koṭiśastatra nānāpraharaṇāvṛtāḥ

te dṛṣṭvā bhūtasaṃghātā vividhāyudhapāṇayaḥ /
sasarja vedavidyāṅgaṃ rathaṃ paramaśobhanam

tasminnṛgādayastvaśvāstritattvaṃ ca triveṇukam /
tripūjakaṃ triṣavaṇaṃ dharmākṣaṃ mārutadhvanim

ahorātre patāke dve dharmādharme tu daṇḍake /
śakaṭaṃ sarvavidyāśca svayaṃ brahmādisārathiḥ

gāyatrī ca dhanustasya oṅkāro guṇa eva ca /
svarāḥ sapta śarāstasya devadevasya suvrata

evaṃ kṛtvā sa sāmagrīṃ devadevaḥ pratāpavān /
jagāma dakṣayajñāya kopād rudraḥ pratāpavān

gacchatastasya devasya ambarāṅgirasaṃ nayat /
ṛtvijāṃ mantranicayo naṣṭo rudrāgame tadā

viparītamidaṃ dṛṣṭvā tadā sarve ca ṛtvijaḥ /
ūcuḥ saṃnahyatāṃ devā mahad vo bhayamāgatam

kaścidāyāti balavānasuro brahmanirmitaḥ /
yajñabhāgārthametasmin kratau paramadurlabham

evamuktāstato devā ūcurmātāmahaṃ tadā /
dakṣa tāta kimatrāsmatkāryaṃ brūhi vivakṣitam

dakṣa uvāca /
gṛhyantāṃ drutamastrāṇi saṃgrāmo'tra vidhīyatām /
evamukte tadā devairvividhāyudhadhāribhiḥ /
rudrasyānucaraiḥ sārdhaṃ mahadyuddhaṃ pravartitam

tatra vetālabhūtāni kūṣmāṇḍā grahapūtanāḥ /
yuyudhurlokapālaiśca nānāśastradharāṇi ca

devā raudrāṇi bhūtāni nirasanto yamālayam /
cikṣipuḥ sāyakān ghorānasīṃśca saparaśvadhān

bhūtānyapi mṛdhe dhorāṇyulmukairasthibhiḥ śaraiḥ /
jagmurdevān mṛdhe roṣād rudrasya purato balāt

tatastasmin mahāraudre saṃgrāme bhīmarūpiṇi /
rudro bhagasya netre tu bibhedaikeṣuṇā mṛdhe

rudrasya śarapātena naṣṭanetraṃ bhagaṃ tadā /
dṛṣṭvā'sya krodhāt tejasvī pūṣā rudramayodhayat

sṛjantamiṣujālāni pūṣaṇaṃ tu mahāmṛdhe /
dṛṣṭvā rudro'sya dantāṃstu cakarṣaṃ paravīrahā

tasya dantāṃstadā dṛṣṭvā pūṣṇo rudreṇa pātitān /
dudruvuḥ vasavo dikṣu rudrāstvekādaśa drutam

tān bhagnān sahasā dikṣu dṛṣṭvā viṣṇuḥ pratāpavān /
ādityāvarajo vākyamuvāca svabalaṃ tadā

kva yāta pauruṣaṃ tyaktvā darpaṃ māhātmyameva ca /
vyavasāyaṃ kulaṃ bhūtiṃ kathaṃ na smaryate drutam

parameṣṭhiguṇairyukto laghuvadbhītitaḥ purā /
namaskaṃ kurute moghaṃ pṛthivyāṃ padmajaḥ svayam

evamuktvā garutmantamāruroha haristadā /
śaṅkhacakragadāpāṇiḥ pītavāsā janārdanaḥ

tato hariharaṃ yuddhamabhavallomaharṣaṇam /
rudraḥ pāśupatāstreṇa vivyādha harimojasā /
harirnārāyaṇāstreṇa rudraṃ vivyādha kopavān

nārāyaṇaṃ pāśupatamubhe'stre vyomni roṣite /
yuyudhāte bhṛśaṃ divyaṃ parasparajighāṃsayā /
divyaṃ varṣasahastraṃ tu tayoryuddhamabhūt tadā

tatraikaṃ mukuṭodbaddhaṃ mūrddhanyaṃ jaṭajālakam /
ekaṃ pradhmāpayacchaṅkhamanyaḍumarukaṃ śubham

ekaṃ khaṅgakaraṃ tatra tathā'nyaṃ daṇḍadhāriṇam /
ekaṃ kaustubhadīptāṅgamanyaṃ bhūtivibhūṣitam

ekaṃ gadāṃ bhrāmayati dvitīyaṃ daṇḍameva ca /
ekaṃ śobhati kaṇṭhasthairmaṇibhistvasthibhiḥ param /
ekaṃ pītāmbaraṃ tatra dvitīyaṃ sarpamekhalam

evaṃ tau sparddhināvastrau raudranārāyaṇātmakau /
anyo'nyātiśayopetau tadālokya pitāmahaḥ

uvāca śāmyatāmastrau svasvabhāvena suvratau /
evaṃ te brahmaṇā coktau śāntabhāvaṃ prajagmatuḥ

tathā viṣṇuharau brahmā vākyametaduvāca ha /
ubhau hariharau devau loke khyātiṃ gamiṣyathaḥ

ayaṃ ca yajño vidhvastaḥ saṃpūrṇatvaṃ gamiṣyati /
dakṣasya khyātimām̐llokaḥ saṃtatyā'yaṃ bhaviṣyati

evamuktvā hariharau tadā lokapitāmahaḥ /
brahmā lokānuvācedaṃ rudrabhāgo'sya dīyatām

rudrabhāgo jyeṣṭhabhāga itīyaṃ vaidikī śrutiḥ /
stutiṃ ca devāḥ kuruta rudrasya parameṣṭhi naḥ

bhaganetraharaṃ devaṃ pūṣṇo dantavināśanam /
stutiṃ kurutamā śīghraṃ gītairetaistu nāmabhiḥ /
yenāyaṃ vaḥ prasannātmā varadatvaṃ bhajeta ha

evamuktāstu te devāḥ stotraṃ śaṃbhormahātmanaḥ /
cakruḥ paramayā bhaktyā namaskṛtya svayaṃbhuve

devā ūcuḥ /
namo viṣamanetrāya namaste tryambakāya ca /
namaḥ sahastranetrāya namaste śūlapāṇaye

namaḥ khaṭvāṅgahastāya namo daṇḍabhṛte kare /
tvaṃ deva hutabhugjvālākoṭibhānusamaprabhaḥ

adarśane'nayad deva mūḍhavijñānato'dhunā /
kṛtamasmābhireveśa tadatra kṣamyatāṃ prabho

namastrinetrārttiharāya śaṃbho
triśūlapāṇe vikṛtāsyarūpa /
samastadeveśvara śuddhabhāva
prasīda rudrācyuta sarvabhāva

pūṣṇo'sya dantāntaka bhīmarūpa
pralambabhogīndralulantakaṇṭha /
viśāladehācyuta nīlakaṇṭha
prasīda viśveśvara viśvamūrtte

bhagākṣisaṃsphoṭanadakṣakarmā
gṛhāṇa bhāgaṃ makhataḥ pradhānam /
prasīda deveśvara nīlakaṇṭha
prapāhi naḥ sarvaguṇopapanna

sitāṅgarāgāpratipannamūrtte
kapāladhāriṃstripuraghna deva /
prapāhi naḥ sarvabhayeṣu caiva
umāpate puṣkaranālajanma

paśyāma te dehagatān sureśa
sargādayo vedavarānananta /
sāṅgān savidyān sapadakramāṃśca
sarvān nilīnāṃstvayi devadeva

bhava śarva mahādeva pinākin rudra te hara /
natāḥ sma sarve viśveśa trāhi naḥ parameśvara

itthaṃ stutastadā devairdevadevo maheśvaraḥ /
tutoṣa sarvadevānāṃ vākyaṃ cedamuvāca ha

rudra uvāca /
bhagasya netraṃ bhavatu pūṣṇo dantāstathā makhaḥ /
dakṣasyācchidratāṃ yātu yajñaścāpyaditeḥ sutāḥ /
paśubhāvaṃ tathā cāpi apaneṣyāmi vo surāḥ

maddarśanena yo jātaḥ paśubhāvo divaukasām /
sa mayā'pahṛtaḥ sadyaḥ patitvaṃ vo bhaviṣyati

ahaṃ ca sarvavidyānāṃ patirādyaḥ sanātanaḥ /
ahaṃ vai patibhāvena paśumadhye vyavasthitaḥ

ataḥ paśupatirnāma mama loke bhaviṣyati /
ye māṃ yajanti teṣāṃ syād dīkṣā pāśupatī bhavet

evamukte'tha rudreṇa brahmā lokapitāmahaḥ /
uvāca rudraṃ sasnehaṃ smitapūrvamidaṃ vacaḥ

dhruvaṃ pāśupatirdeva tvaṃ loke khyātimesyati /
ayaṃ ca devastvannāmnā loke khyātiṃ gamiṣyati /
ārādhyaśca samastānāṃ devādīnāṃ gamiṣyasi

evamuktvā tadā brahmā dakṣaṃ provāca buddhimān /
gaurīṃ prayaccha rudrāya pūrvamevopapāditām

evamuktvā tadā dakṣastāṃ kanyāṃ brahmasannidhau /
dadau rudrāya mahate gaurīṃ paramaśobhanām

sa tāṃ jagrāha vidhivad rudraḥ paramaśobhanām /
dakṣasya ca priyaṃ kurvan bahumānapuraḥsaram

gṛhītāyāṃ tu kanyāyāṃ dākṣāyaṇyāṃ pitāmahaḥ /
dadau rudrasya nilayaṃ kailāsaṃ surasannidhau

rudro'pi prayayau bhūtaiḥ samaṃ kailāsaparvatam /
devāścāpi yathāsthānaṃ svaṃ svaṃ jagmurmudānvitāḥ /
brahmā'pi dakṣasahitaḥ prājāpatyaṃ puraṃ yayau

// iti śrīvarāhapurāṇe bhagavacchāstre ekaviṃśo'dhyāyaḥ