વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 21

મહાતપા ઉવાચ ।
પૂર્વં પ્રજાપતિર્દેવઃ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ ।
ચિન્તયામાસ ધર્માત્મા યદા તા નાધ્યગચ્છત

તદાઽસ્ય કોપાત્ સંજજ્ઞે સ ચ રુદ્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
રોદનાત્ તસ્ય રુદ્રત્વં સંજાતં પરમેષ્ઠિનઃ

તસ્ય બ્રહ્મા શુભાં કન્યાં ભાર્યાર્થં મૂર્ત્તિસંભવામ્ ।
ગૌરી નામ્ના સ્વયં દેવી ભારતી તાં દદૌ પિતા

રુદ્રાયામિતદેહાય સ્વયં બ્રહ્મા પ્રજાપતિઃ ।
સ તાં લબ્ધ્વા વરારોહાં મુદા પરમયા યુતઃ

સર્ગકાલેષુ તં બ્રહ્મા તપસા પ્રત્યુવાચ હ ।
રુદ્ર પ્રજાઃ સૃજસ્વેતિ પૌનઃપુન્યેન ચોદિતઃ ।
અસમર્થોઽહમિતિ જલે નિમજ્જત મહાબલઃ

તપોર્થિત્વં તપોહીનઃ સ્ત્રષ્ટું શક્નોતિ ન પ્રજાઃ ।
એવં ચિન્ત્ય જલે મગ્નસ્તતો રુદ્રઃ પ્રતાપવાન્

તસ્મિન્ નિમગ્ને દેવેશે તાં બ્રહ્મા કન્યકાં પુનઃ ।
અન્તઃશરીરગાં કૃત્વા ગૌરીં પરમશોભનામ્

પુનઃ સિસૃક્ષુર્ભગવાનસૃજત્ સપ્ત માનસાન્ ।
દક્ષં ચ તેષામારભ્ય પ્રજાઃ સમ્યગ્ વ્યવર્દ્ધિતાઃ

તત્ર દાક્ષાયણીપુત્રાઃ સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ ।
વસવોઽષ્ટૌ ચ રુદ્રાશ્ચ આદિત્યા મરુતસ્તથા

સાઽપિ દક્ષાય સુશ્રોણી ગૌરી દત્તાથ બ્રહ્મણા ।
દુહિતૃત્વે પુરા યા હિ રુદ્રેણોઢા મહાત્મના

સા ચ દાક્ષાયણી દેવી પુનર્ભૂતા નૃપોત્તમ ।
તતો દક્ષઃ પ્રહૃષ્ટાત્મા દૌહિત્રાન્ સ્વાન્ સ વૃદ્ધિકૃત્ ।
દૃષ્ટ્વા યજ્ઞમથારેભે પ્રીણનાય પ્રજાપતિઃ

તત્ર બ્રહ્મસુતાઃ સર્વે મરીચ્યાદય એવ ચ ।
ચક્રુરાર્ત્ત્વિજ્યકં કર્મ્મ સ્વે સ્વે માર્ગે વ્યવસ્થિતાઃ

બ્રહ્મા સ્વયં મરીચ્યસ્તુ બભૂવાઽન્યે તથાપરે ।
અત્રિસ્તુ યજ્ઞકર્મસ્થ આગ્નીધ્રસ્ત્વઙ્ગિરા ભવત્

હોતા પુલસ્ત્યસ્ત્વભવદુદ્ગાતા પુલહોઽભવત્ ।
ક્રતૌ ક્રતુસ્તુ પ્રસ્તોતા તદા યજ્ઞે મહાતપાઃ

પ્રતિહર્તા પ્રચેતાસ્તુ તસ્મિન્ ક્રતુવરે બભૌ ।
સુબ્રહ્મણ્યો વસિષ્ઠસ્તુ સનકાદ્યાઃ સભાસદઃ ।
તત્ર યાજ્યઃ સ્વયં બ્રહ્મા સ ચ ઇજ્યસ્તુ પૂજ્યતે

પૂજ્યા દક્ષસ્ય દૌહિત્રા રુદ્રાદિત્યાઙ્ગિરાદયઃ ।
પ્રત્યક્ષપિતરસ્તે હિ તૈઃ પ્રીતૈઃ પ્રીયતે જગત્

તત્ર ભાગાર્થિનો દેવા આદિત્યા વસવસ્તથા ।
વિશ્વેદેવાઃ સપિતરો ગન્ધર્વાદ્યા મરુદ્ગણાઃ

જગૃહુર્યજ્ઞભાગાન્ સ્વાન્ યાવત્ તે હવિષોર્પિતાન્ ।
તાવત્કાલં જલાત્ સદ્ય ઉત્તસ્થૌ બ્રહ્મણઃ પુનઃ

રુદ્રઃ કોપોદ્ભવો યસ્તુ પૂર્વં મગ્નો મહાજલે ।
સ સહસ્ત્રાર્કસંકાશો નિશ્ચક્રામ જલાત્ તતઃ

સર્વજ્ઞાનમયો દેવઃ સર્વદેવમયોઽમલઃ ।
પ્રત્યક્ષદર્શી સર્વસ્ય જગતસ્તપસા બભૌ

તસ્મિંસ્તુ કાલે પઞ્ચાનાં જાતઃ સર્ગો નરોત્તમ ।
દિવ્યાનાં પૃથિવીસ્થાનાં ચતુર્ણામરજાતિનામ્

રૌદ્રસર્ગસ્ય સંભૂતિસ્તદા સદ્યોઽપિ જાયતે ।
ઇદાનીં રુદ્રસર્ગં ત્વં શ્રૃણુ પાર્થિવસત્તમ

દશવર્ષસહસ્ત્રાણિ તપશ્ચીર્ત્વા મહજ્જલે ।
પ્રતિબુદ્ધો યદા રુદ્રસ્તદા ચોર્વોં સકાનનામ્ ।
દૃષ્ટ્વા સસ્યવતીં રમ્યાં મનુષ્યપશુસંકુલામ્

શુશ્રાવ ચ તદા શબ્દાનૃત્વિજાં દક્ષસદ્મનિ ।
આશ્રમે યજ્ઞિનાં ચોચ્ચૈર્યોગસ્થૈરિતિ કીર્ત્તિતમ્

તતઃ શ્રુત્વા મહાતેજાઃ સર્વજ્ઞઃ પરમેશ્વરઃ ।
ચુકોપ સુભૃશં દેવો વાક્યં ચેદમુવાચ હ

અહં પૂર્વં તુ કવિના સૃષ્ટઃ સર્વાત્મના વિભુઃ ।
પ્રજાઃ સૃજસ્વેતિ તદા વાક્યમેતત્ તથોક્તવાન્

ઇદાનીં કેન તત્કર્મ કૃતં સૃષ્ટ્યાદિવર્ણનમ્ ।
એવમુક્ત્વા ભૃશં કોપાન્નનાદ પરમેશ્વરઃ

તસ્ય નાનદતો જ્વાલાઃ શ્રોત્રેભ્યો નિર્યયુસ્તદા ।
તત્ર ભૂતાનિ વેતાલા ઉચ્છ્રુષ્માઃ પ્રેતપૂતનાઃ

કૂષ્માણ્ડા યાતુધાનાશ્ચ સર્વે પ્રજ્વલિતાનનાઃ ।
ઉત્તસ્થુઃ કોટિશસ્તત્ર નાનાપ્રહરણાવૃતાઃ

તે દૃષ્ટ્વા ભૂતસંઘાતા વિવિધાયુધપાણયઃ ।
સસર્જ વેદવિદ્યાઙ્ગં રથં પરમશોભનમ્

તસ્મિન્નૃગાદયસ્ત્વશ્વાસ્ત્રિતત્ત્વં ચ ત્રિવેણુકમ્ ।
ત્રિપૂજકં ત્રિષવણં ધર્માક્ષં મારુતધ્વનિમ્

અહોરાત્રે પતાકે દ્વે ધર્માધર્મે તુ દણ્ડકે ।
શકટં સર્વવિદ્યાશ્ચ સ્વયં બ્રહ્માદિસારથિઃ

ગાયત્રી ચ ધનુસ્તસ્ય ઓઙ્કારો ગુણ એવ ચ ।
સ્વરાઃ સપ્ત શરાસ્તસ્ય દેવદેવસ્ય સુવ્રત

એવં કૃત્વા સ સામગ્રીં દેવદેવઃ પ્રતાપવાન્ ।
જગામ દક્ષયજ્ઞાય કોપાદ્ રુદ્રઃ પ્રતાપવાન્

ગચ્છતસ્તસ્ય દેવસ્ય અમ્બરાઙ્ગિરસં નયત્ ।
ઋત્વિજાં મન્ત્રનિચયો નષ્ટો રુદ્રાગમે તદા

વિપરીતમિદં દૃષ્ટ્વા તદા સર્વે ચ ઋત્વિજઃ ।
ઊચુઃ સંનહ્યતાં દેવા મહદ્ વો ભયમાગતમ્

કશ્ચિદાયાતિ બલવાનસુરો બ્રહ્મનિર્મિતઃ ।
યજ્ઞભાગાર્થમેતસ્મિન્ ક્રતૌ પરમદુર્લભમ્

એવમુક્તાસ્તતો દેવા ઊચુર્માતામહં તદા ।
દક્ષ તાત કિમત્રાસ્મત્કાર્યં બ્રૂહિ વિવક્ષિતમ્

દક્ષ ઉવાચ ।
ગૃહ્યન્તાં દ્રુતમસ્ત્રાણિ સંગ્રામોઽત્ર વિધીયતામ્ ।
એવમુક્તે તદા દેવૈર્વિવિધાયુધધારિભિઃ ।
રુદ્રસ્યાનુચરૈઃ સાર્ધં મહદ્યુદ્ધં પ્રવર્તિતમ્

તત્ર વેતાલભૂતાનિ કૂષ્માણ્ડા ગ્રહપૂતનાઃ ।
યુયુધુર્લોકપાલૈશ્ચ નાનાશસ્ત્રધરાણિ ચ

દેવા રૌદ્રાણિ ભૂતાનિ નિરસન્તો યમાલયમ્ ।
ચિક્ષિપુઃ સાયકાન્ ઘોરાનસીંશ્ચ સપરશ્વધાન્

ભૂતાન્યપિ મૃધે ધોરાણ્યુલ્મુકૈરસ્થિભિઃ શરૈઃ ।
જગ્મુર્દેવાન્ મૃધે રોષાદ્ રુદ્રસ્ય પુરતો બલાત્

તતસ્તસ્મિન્ મહારૌદ્રે સંગ્રામે ભીમરૂપિણિ ।
રુદ્રો ભગસ્ય નેત્રે તુ બિભેદૈકેષુણા મૃધે

રુદ્રસ્ય શરપાતેન નષ્ટનેત્રં ભગં તદા ।
દૃષ્ટ્વાઽસ્ય ક્રોધાત્ તેજસ્વી પૂષા રુદ્રમયોધયત્

સૃજન્તમિષુજાલાનિ પૂષણં તુ મહામૃધે ।
દૃષ્ટ્વા રુદ્રોઽસ્ય દન્તાંસ્તુ ચકર્ષં પરવીરહા

તસ્ય દન્તાંસ્તદા દૃષ્ટ્વા પૂષ્ણો રુદ્રેણ પાતિતાન્ ।
દુદ્રુવુઃ વસવો દિક્ષુ રુદ્રાસ્ત્વેકાદશ દ્રુતમ્

તાન્ ભગ્નાન્ સહસા દિક્ષુ દૃષ્ટ્વા વિષ્ણુઃ પ્રતાપવાન્ ।
આદિત્યાવરજો વાક્યમુવાચ સ્વબલં તદા

ક્વ યાત પૌરુષં ત્યક્ત્વા દર્પં માહાત્મ્યમેવ ચ ।
વ્યવસાયં કુલં ભૂતિં કથં ન સ્મર્યતે દ્રુતમ્

પરમેષ્ઠિગુણૈર્યુક્તો લઘુવદ્ભીતિતઃ પુરા ।
નમસ્કં કુરુતે મોઘં પૃથિવ્યાં પદ્મજઃ સ્વયમ્

એવમુક્ત્વા ગરુત્મન્તમારુરોહ હરિસ્તદા ।
શઙ્ખચક્રગદાપાણિઃ પીતવાસા જનાર્દનઃ

તતો હરિહરં યુદ્ધમભવલ્લોમહર્ષણમ્ ।
રુદ્રઃ પાશુપતાસ્ત્રેણ વિવ્યાધ હરિમોજસા ।
હરિર્નારાયણાસ્ત્રેણ રુદ્રં વિવ્યાધ કોપવાન્

નારાયણં પાશુપતમુભેઽસ્ત્રે વ્યોમ્નિ રોષિતે ।
યુયુધાતે ભૃશં દિવ્યં પરસ્પરજિઘાંસયા ।
દિવ્યં વર્ષસહસ્ત્રં તુ તયોર્યુદ્ધમભૂત્ તદા

તત્રૈકં મુકુટોદ્બદ્ધં મૂર્દ્ધન્યં જટજાલકમ્ ।
એકં પ્રધ્માપયચ્છઙ્ખમન્યડુમરુકં શુભમ્

એકં ખઙ્ગકરં તત્ર તથાઽન્યં દણ્ડધારિણમ્ ।
એકં કૌસ્તુભદીપ્તાઙ્ગમન્યં ભૂતિવિભૂષિતમ્

એકં ગદાં ભ્રામયતિ દ્વિતીયં દણ્ડમેવ ચ ।
એકં શોભતિ કણ્ઠસ્થૈર્મણિભિસ્ત્વસ્થિભિઃ પરમ્ ।
એકં પીતામ્બરં તત્ર દ્વિતીયં સર્પમેખલમ્

એવં તૌ સ્પર્દ્ધિનાવસ્ત્રૌ રૌદ્રનારાયણાત્મકૌ ।
અન્યોઽન્યાતિશયોપેતૌ તદાલોક્ય પિતામહઃ

ઉવાચ શામ્યતામસ્ત્રૌ સ્વસ્વભાવેન સુવ્રતૌ ।
એવં તે બ્રહ્મણા ચોક્તૌ શાન્તભાવં પ્રજગ્મતુઃ

તથા વિષ્ણુહરૌ બ્રહ્મા વાક્યમેતદુવાચ હ ।
ઉભૌ હરિહરૌ દેવૌ લોકે ખ્યાતિં ગમિષ્યથઃ

અયં ચ યજ્ઞો વિધ્વસ્તઃ સંપૂર્ણત્વં ગમિષ્યતિ ।
દક્ષસ્ય ખ્યાતિમાઁલ્લોકઃ સંતત્યાઽયં ભવિષ્યતિ

એવમુક્ત્વા હરિહરૌ તદા લોકપિતામહઃ ।
બ્રહ્મા લોકાનુવાચેદં રુદ્રભાગોઽસ્ય દીયતામ્

રુદ્રભાગો જ્યેષ્ઠભાગ ઇતીયં વૈદિકી શ્રુતિઃ ।
સ્તુતિં ચ દેવાઃ કુરુત રુદ્રસ્ય પરમેષ્ઠિ નઃ

ભગનેત્રહરં દેવં પૂષ્ણો દન્તવિનાશનમ્ ।
સ્તુતિં કુરુતમા શીઘ્રં ગીતૈરેતૈસ્તુ નામભિઃ ।
યેનાયં વઃ પ્રસન્નાત્મા વરદત્વં ભજેત હ

એવમુક્તાસ્તુ તે દેવાઃ સ્તોત્રં શંભોર્મહાત્મનઃ ।
ચક્રુઃ પરમયા ભક્ત્યા નમસ્કૃત્ય સ્વયંભુવે

દેવા ઊચુઃ ।
નમો વિષમનેત્રાય નમસ્તે ત્ર્યમ્બકાય ચ ।
નમઃ સહસ્ત્રનેત્રાય નમસ્તે શૂલપાણયે

નમઃ ખટ્વાઙ્ગહસ્તાય નમો દણ્ડભૃતે કરે ।
ત્વં દેવ હુતભુગ્જ્વાલાકોટિભાનુસમપ્રભઃ

અદર્શનેઽનયદ્ દેવ મૂઢવિજ્ઞાનતોઽધુના ।
કૃતમસ્માભિરેવેશ તદત્ર ક્ષમ્યતાં પ્રભો

નમસ્ત્રિનેત્રાર્ત્તિહરાય શંભો
ત્રિશૂલપાણે વિકૃતાસ્યરૂપ ।
સમસ્તદેવેશ્વર શુદ્ધભાવ
પ્રસીદ રુદ્રાચ્યુત સર્વભાવ

પૂષ્ણોઽસ્ય દન્તાન્તક ભીમરૂપ
પ્રલમ્બભોગીન્દ્રલુલન્તકણ્ઠ ।
વિશાલદેહાચ્યુત નીલકણ્ઠ
પ્રસીદ વિશ્વેશ્વર વિશ્વમૂર્ત્તે

ભગાક્ષિસંસ્ફોટનદક્ષકર્મા
ગૃહાણ ભાગં મખતઃ પ્રધાનમ્ ।
પ્રસીદ દેવેશ્વર નીલકણ્ઠ
પ્રપાહિ નઃ સર્વગુણોપપન્ન

સિતાઙ્ગરાગાપ્રતિપન્નમૂર્ત્તે
કપાલધારિંસ્ત્રિપુરઘ્ન દેવ ।
પ્રપાહિ નઃ સર્વભયેષુ ચૈવ
ઉમાપતે પુષ્કરનાલજન્મ

પશ્યામ તે દેહગતાન્ સુરેશ
સર્ગાદયો વેદવરાનનન્ત ।
સાઙ્ગાન્ સવિદ્યાન્ સપદક્રમાંશ્ચ
સર્વાન્ નિલીનાંસ્ત્વયિ દેવદેવ

ભવ શર્વ મહાદેવ પિનાકિન્ રુદ્ર તે હર ।
નતાઃ સ્મ સર્વે વિશ્વેશ ત્રાહિ નઃ પરમેશ્વર

ઇત્થં સ્તુતસ્તદા દેવૈર્દેવદેવો મહેશ્વરઃ ।
તુતોષ સર્વદેવાનાં વાક્યં ચેદમુવાચ હ

રુદ્ર ઉવાચ ।
ભગસ્ય નેત્રં ભવતુ પૂષ્ણો દન્તાસ્તથા મખઃ ।
દક્ષસ્યાચ્છિદ્રતાં યાતુ યજ્ઞશ્ચાપ્યદિતેઃ સુતાઃ ।
પશુભાવં તથા ચાપિ અપનેષ્યામિ વો સુરાઃ

મદ્દર્શનેન યો જાતઃ પશુભાવો દિવૌકસામ્ ।
સ મયાઽપહૃતઃ સદ્યઃ પતિત્વં વો ભવિષ્યતિ

અહં ચ સર્વવિદ્યાનાં પતિરાદ્યઃ સનાતનઃ ।
અહં વૈ પતિભાવેન પશુમધ્યે વ્યવસ્થિતઃ

અતઃ પશુપતિર્નામ મમ લોકે ભવિષ્યતિ ।
યે માં યજન્તિ તેષાં સ્યાદ્ દીક્ષા પાશુપતી ભવેત્

એવમુક્તેઽથ રુદ્રેણ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
ઉવાચ રુદ્રં સસ્નેહં સ્મિતપૂર્વમિદં વચઃ

ધ્રુવં પાશુપતિર્દેવ ત્વં લોકે ખ્યાતિમેસ્યતિ ।
અયં ચ દેવસ્ત્વન્નામ્ના લોકે ખ્યાતિં ગમિષ્યતિ ।
આરાધ્યશ્ચ સમસ્તાનાં દેવાદીનાં ગમિષ્યસિ

એવમુક્ત્વા તદા બ્રહ્મા દક્ષં પ્રોવાચ બુદ્ધિમાન્ ।
ગૌરીં પ્રયચ્છ રુદ્રાય પૂર્વમેવોપપાદિતામ્

એવમુક્ત્વા તદા દક્ષસ્તાં કન્યાં બ્રહ્મસન્નિધૌ ।
દદૌ રુદ્રાય મહતે ગૌરીં પરમશોભનામ્

સ તાં જગ્રાહ વિધિવદ્ રુદ્રઃ પરમશોભનામ્ ।
દક્ષસ્ય ચ પ્રિયં કુર્વન્ બહુમાનપુરઃસરમ્

ગૃહીતાયાં તુ કન્યાયાં દાક્ષાયણ્યાં પિતામહઃ ।
દદૌ રુદ્રસ્ય નિલયં કૈલાસં સુરસન્નિધૌ

રુદ્રોઽપિ પ્રયયૌ ભૂતૈઃ સમં કૈલાસપર્વતમ્ ।
દેવાશ્ચાપિ યથાસ્થાનં સ્વં સ્વં જગ્મુર્મુદાન્વિતાઃ ।
બ્રહ્માઽપિ દક્ષસહિતઃ પ્રાજાપત્યં પુરં યયૌ

॥ ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ભગવચ્છાસ્ત્રે એકવિંશોઽધ્યાયઃ