Varaha Purana · Chapter 200

punaḥ narakayātanāsvarūpavarṇanam //
ṛṣiputra uvāca//
taptaṃ caiva mahātaptaṃ mahārauravarauravau //
saptatālaśca narako narakaḥ kālasūtrakaḥ

andhakāraśca narako andhakāravarastathā//
aṣṭāvete tu narakāḥ pacyante yatra pāpinaḥ

prathame prathamaṃ vidyāddvitīye dviguṇaṃ tathā//
tṛtīye triguṇaṃ vidyāccaturthe tu caturguṇam

pañcame tu guṇāḥ pañca ṣaṣṭhe ṣaṅguṇamucyate//
saptame tu guṇāḥ sapta aṣṭame'ṣṭavidhā guṇāḥ

ahorātreṇa cādhvānaṃ pretā gacchanti tatpuram//
duḥkhitānāṃ tato duḥkhaṃ duḥkhādduḥkhataraṃ tataḥ

duḥkhamevātra na sukhaṃ duḥkhairduḥkhaṃ vivardhyate //
upāyastatra naivāsti yena svalpaṃ sukhaṃ bhavet

mucyate ca mṛtastatra mārakāstatra durlabhāḥ //
śabde sparśe tathā rūpe rase gandhe tu pañcame

na sukhaṃ tatra tasyāsti kiñcidevātra vidyate //
śārīrairmānasaiścaiva duḥkhairduḥkhāṃtagāmibhiḥ

āyasaiḥ kaṇṭakaistīkṣṇaistaptaistaptāvṛtā mahī //
antarikṣaṃ khagānīkairagnijihvaiḥ samāvṛtam

atīva ca bubhukṣātra pipāsā cāpyatīva hi //
uṣṇamatyuṣṇamevātra śītalaṃ cātiśītalam

pātukāmaśca pānīyaṃ rākṣasairnīyate saraḥ //
haṃsasārasasaṃkīrṇaṃ padmotpalavibhūṣitam

pātukāmaśca pānīyaṃ sahasā tatra dhāvati //
salilaṃ prekṣate caiva tatra taptataraṃ tathā

tataḥ pakvāni māṃsāni rākṣasaiḥ pariṇīyate //
kṣārodake'pi ca tathā kṣipyate'tra mahāhrade

tatra caiva hrade naikā matsyāḥ khādanti sarvaśaḥ //
tataḥ kālāvasāne tu kathañcitprapalāyinaḥ

kiñcidantaramāgamya vedanārthāḥ patanti hi //
yātanārthaṃ punastatra māṃsaṃ caivopajāyate

śirasyevopaviṣṭasya prasthitasya pradhāvataḥ //
tasyārttāyāmavasthāyāṃ duḥkhaṃ bhavati dāruṇam

karīṣagarttastatraiva kumbhīpākaḥ sudāruṇaḥ //
padmapatrākṛtistasya peśī tatra śarīrajaḥ

pāṭayanti sumārgeṇa rākṣasāḥ karapatrikāḥ //
nipīḍya daśanai roṣaṃ bhīmanādāḥ suroṣitāḥ

asipatravanaṃ cātra śṛṅgāṭakavanaṃ tathā //
tatra śṛṅgāṭakāścaiva taptavālukamiśritāḥ

dahyate chidyate caiva vidhyate bhidyate pathā//
pātyate pīḍyate caiva kṛṣyate ca viśasyate

śyāmāśca śabalāścaiva śvānaste'tra durāsadāḥ //
khādanti ca susaṃrabdhāḥ sarpavṛścikasannibhaiḥ

kaṇṭakaiḥ pratikūlaiśca tatrānyā kūṭa śālmaliḥ //
karṣanti tatra caivainaṃ yāvadasthyavaśeṣitaḥ

yadduḥkhaṃ tasya durbuddheḥ pratikūlaṃ ca tasya yat //
tattadotpadyate śīghraṃ yātanārthāya yatnataḥ

śītakāmasya vai coṣṇamuṣṇakāmasya śītalam //
sukhakāmasya vai duḥkhaṃ sukhaṃ naivātra vidyate

chinnāśca śatadhāpyevaṃ hyaniśaṃ taiḥ sahasraśaḥ //
chinnāṅgāḥ sarvagātreṣu sarvameva sa vindati

salilaṃ ca nadīṃ ghorāṃ vyālākīrṇāṃ bhayānakām //
uttāryante ca tāṃ pretāṃ yāṃ dṛṣṭvaiva bhayaṃ bhavet

karambhavālukā nāma śatayojanamāyatā //
agnijvālāsamā ghorā yathā yena sa gacchati

tato vaitaraṇī nāma kṣārodā tu mahānadī //
yojanāni tu pañcāśadadhasthātpaṃcayojanam

agādhapaṅkā vai tatra carmamāṃsāsthibhedanā //
tatra karkaṭakā ghorā vajradaṃṣṭrā viśanti tām

ulūkāśca dhanurmātrā vajrajihvāsthibhedanāḥ //
mahāviṣā mahākrodhā durviṣahyāḥ sudāruṇāḥ

samuttīrya tu kṛcchreṇa tasmādyojanakardamāt //
vasantyatra dhare kecicchūnyāgāre nirāśraye

yatra vai mūṣikagaṇā bhakṣayanti hyanekaśaḥ //
mūṣakairjagdha gātrastu hyasthimātrāvaśeṣitaḥ

prabhāte vāyunā spṛṣṭaḥ punarmāṃsaṃ sa vindati //
śūnyāgārapraveśāttu gavyūternātidūrataḥ

sahakāravanaṃ nāma raudrā yatra ca pakṣiṇaḥ //
nistvagasthistaiḥ kriyate nirmāṃsaścaiva mānavaḥ

niḥśirājālakaścaiva nirakṣiśravaṇastathā //
vaṭavṛkṣo nātidūre dakṣiṇe tu triyojanam

sandhyābhra iva cābhāti pradīpto nityameva tu //
daśayojanavistārṇā adhaḥ śatasamāyatā

yamacullīti vikhyātā gambhīrā sā triyojanam //
nityaṃ prajvalitā sā tu nityaṃ dhūmāndhakāritā

tatra pretasahasrāṇi prayutānyarbudāni ca //
prakṣipyante tvahorātraṃ rākṣasairyamakiṅkaraiḥ

māsamekaṃ vasatyanyo tasyāṃ cullyāṃ paribhraman //
tataḥ śakunikā nāma vasāmedovahā nadī

cullīkukṣau tu viśrāntā veginī vahate tu sā //
tāṃ samuttīrya kṛcchreṇa yātanāḥ saptakāḥ punaḥ

ekaikaṃ dustaraṃ ghoraṃ yathāpūrvaṃ yathākramāt //
anubhuṅkte sa kṛcchreṇa duṣkṛtī tīvravedanāḥ

daśa tatra latāḥ śūlāḥ kumbhīpākāstrayodaśa //
yāti pāpamahorātraṃ tasminniyamitena tu

rākṣasairniranukrośairdurnirīkṣyaistatastataḥ //
aṅgāreṣu vidhūmeṣu śūlaprotastu pacyate

śuṣkodapāne dhūme ca adhaḥśīrṣo'valambate //
jvālyate tīkṣṇataile tu kaṭāhe sa tu pacyate

karīṣagartte sa punaḥ pacyate medavahninā //
ekaikasmindaśāhaṃ ca śūlādiṣu sa pacyate

yātanāḥ saptakāstasya niṣkrāntasya triyojane //
yato yamanadī nāma taptatrapujalormiṇī

samuttīrya tu kṛcchreṇa dahyamānastvacetanaḥ //
tato muhūrttaṃ viśrāntaḥ kiṃcidantaramāgataḥ

dīrghikāṃ mokṣate kāntāṃ śītodāṃ śītakānanām //
sarvakāmānsa labhate bhaginī sā yamasya tu

bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca sarvaistu pāpibhistatra labhyate //
sa sarvaṃ vismaratyatra trirātramuṣito'pi san

tataḥ śūlavaho nāma parvataḥ śatayojanaḥ //
nirāśrayaḥ sa satvānāmekapāṣāṇa eva ca

tatra varṣati parjanyastatra taptajalaṃ sadā //
tatra kṛcchreṇa tarati ahorātreṇa mānavaḥ

śṛṅgārakavanaṃ nāma tatra paśyanti śādvalam //
nīlamakṣikadaṃśaiśca suvyāptaṃ tadvanaṃ mahat

yaistu spṛṣṭaśca daṣṭaśca kṛmirūpaśca jāyate //
preto varṣati māṃsāsṛgasmātkṛcchrāttu nirgataḥ

tato'nyallabhate caiva yātanārthaṃ prayatnataḥ //
tataḥ paśyati putrāṃstu mahadduḥkhaṃ sudāruṇam

mātaraṃ pitaraṃ caiva putrāndārāṃstathā priyān//
purastādbadhyamānaṃ sa krandamānamacetanam

hā trāhi trāhi putreti krandamānastatastataḥ //
laguḍairmudgarairdaṇḍairjānubhirveṇubhistathā

muṣṭibhiśca kaśābhiśca vyālairaṅkagatairapi //
taddṛṣṭvā tādṛśaṃ duḥkhaṃ tato mohaṃ sa gacchati

evamevātmakarmāṇi paryāyeṇa punaḥ punaḥ //
prāpnuvantīha te'traiva narā duṣkṛtakāriṇaḥ

pātakāni ca catvāri samācāreṇa paṃcamam //
kṛtvā tāni narā yānti taṃ deśaṃ pāpakāriṇaḥ

tadādiṣu ca sarveṣu guṇāntarapathaṃ gataḥ //
yadā bhavati sa pretastadā sthāvaratāṃ vrajet

tadā vā sthāvare teṣu jātasya hi bhavennaraḥ //
kramaśaḥ sa bhavetpretastadā paśugaṇeṣvapi

ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca //
gataḥ sa vasati preto narake tu punaḥpunaḥ

tato nivṛttakarmā tu svedajaḥ sambhavetpunaḥ //
svedajānāṃ tato nityaṃ sarvasaṃsāracaṃkramāt

tataśca pakṣiṇāṃ yoniṃ sarvāṃ saṃtarate punaḥ //
goyonau tu tato gatvā punarmānuṣatāṃ vrajet

mānuṣe śūdratāṃ yāti labdhvā yadi tu tuṣyati //
tato vaiśyatvamāgacchetkamarṇā'nena veṣṭitaḥ

vaiśyātkṣatriyatāṃ yāti tasmācca brāhmaṇo bhavet //
brāhmaṇatvamapi prāptaḥ pāpakarmā durātmavān

duḥśikṣitena manasā hyātmadrogdhā bhavettadā //
śarīraṃ mānasaṃ ghoraṃ vyasanairupapāditam

upayukto naro jātaḥ pūrvakarmabhiranvitaḥ //
jñeyaśca brahmahā kuṣṭhī kākākṣaḥ kākatālukaḥ

surāpaḥ śyāvadantaśca pūtigandhaśca pāpakṛt //
rājahā pitṛhā caiva surāpaścāpi yo bhavet

suvarṇahartā ca naro brahmaghnena samo hi saḥ //
kvaciccātra virūpāṇāṃ narāṇāṃ pāpakarmiṇām

yāvadbhiḥ karmabhistaistaisteṣu niryāṇaveśmasu //
chinnabhinnaviśastānāṃ rudhireṇa samantataḥ

vyāptaṃ mahītalaṃ sarvamāpagāścāpi nirgatāḥ //
ajasraṃ kliśyamānānāṃ krandatāṃ ca sudāruṇam

samuttasthau mahānādo hāhākārasamākulaḥ //
badhnato vividhairbandhairghātayantaśca dāruṇam

lauhayaṣṭiprahāraiśca āyudhaiśca sudāruṇaiḥ //
chedanairbhedanaiścograiḥ pīḍanābhiśca sarvaśaḥ

śrāntāḥ karmakarā dūtā mohenāyattacetasaḥ //
yadā śrāntāśca khinnāśca hantāraḥ pāpakarmiṇām

vijñāpayettadā dūtāścitraguptaṃ mahaujasam

iti śrīvarāhapurāṇe saṃsāracakre narakayātanāsvarūpavarṇanaṃ nāma dviśatatamo'dhyāyaḥ