વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 200

પુનઃ નરકયાતનાસ્વરૂપવર્ણનમ્ ॥
ઋષિપુત્ર ઉવાચ॥
તપ્તં ચૈવ મહાતપ્તં મહારૌરવરૌરવૌ ॥
સપ્તતાલશ્ચ નરકો નરકઃ કાલસૂત્રકઃ

અન્ધકારશ્ચ નરકો અન્ધકારવરસ્તથા॥
અષ્ટાવેતે તુ નરકાઃ પચ્યન્તે યત્ર પાપિનઃ

પ્રથમે પ્રથમં વિદ્યાદ્દ્વિતીયે દ્વિગુણં તથા॥
તૃતીયે ત્રિગુણં વિદ્યાચ્ચતુર્થે તુ ચતુર્ગુણમ્

પઞ્ચમે તુ ગુણાઃ પઞ્ચ ષષ્ઠે ષઙ્ગુણમુચ્યતે॥
સપ્તમે તુ ગુણાઃ સપ્ત અષ્ટમેઽષ્ટવિધા ગુણાઃ

અહોરાત્રેણ ચાધ્વાનં પ્રેતા ગચ્છન્તિ તત્પુરમ્॥
દુઃખિતાનાં તતો દુઃખં દુઃખાદ્દુઃખતરં તતઃ

દુઃખમેવાત્ર ન સુખં દુઃખૈર્દુઃખં વિવર્ધ્યતે ॥
ઉપાયસ્તત્ર નૈવાસ્તિ યેન સ્વલ્પં સુખં ભવેત્

મુચ્યતે ચ મૃતસ્તત્ર મારકાસ્તત્ર દુર્લભાઃ ॥
શબ્દે સ્પર્શે તથા રૂપે રસે ગન્ધે તુ પઞ્ચમે

ન સુખં તત્ર તસ્યાસ્તિ કિઞ્ચિદેવાત્ર વિદ્યતે ॥
શારીરૈર્માનસૈશ્ચૈવ દુઃખૈર્દુઃખાંતગામિભિઃ

આયસૈઃ કણ્ટકૈસ્તીક્ષ્ણૈસ્તપ્તૈસ્તપ્તાવૃતા મહી ॥
અન્તરિક્ષં ખગાનીકૈરગ્નિજિહ્વૈઃ સમાવૃતમ્

અતીવ ચ બુભુક્ષાત્ર પિપાસા ચાપ્યતીવ હિ ॥
ઉષ્ણમત્યુષ્ણમેવાત્ર શીતલં ચાતિશીતલમ્

પાતુકામશ્ચ પાનીયં રાક્ષસૈર્નીયતે સરઃ ॥
હંસસારસસંકીર્ણં પદ્મોત્પલવિભૂષિતમ્

પાતુકામશ્ચ પાનીયં સહસા તત્ર ધાવતિ ॥
સલિલં પ્રેક્ષતે ચૈવ તત્ર તપ્તતરં તથા

તતઃ પક્વાનિ માંસાનિ રાક્ષસૈઃ પરિણીયતે ॥
ક્ષારોદકેઽપિ ચ તથા ક્ષિપ્યતેઽત્ર મહાહ્રદે

તત્ર ચૈવ હ્રદે નૈકા મત્સ્યાઃ ખાદન્તિ સર્વશઃ ॥
તતઃ કાલાવસાને તુ કથઞ્ચિત્પ્રપલાયિનઃ

કિઞ્ચિદન્તરમાગમ્ય વેદનાર્થાઃ પતન્તિ હિ ॥
યાતનાર્થં પુનસ્તત્ર માંસં ચૈવોપજાયતે

શિરસ્યેવોપવિષ્ટસ્ય પ્રસ્થિતસ્ય પ્રધાવતઃ ॥
તસ્યાર્ત્તાયામવસ્થાયાં દુઃખં ભવતિ દારુણમ્

કરીષગર્ત્તસ્તત્રૈવ કુમ્ભીપાકઃ સુદારુણઃ ॥
પદ્મપત્રાકૃતિસ્તસ્ય પેશી તત્ર શરીરજઃ

પાટયન્તિ સુમાર્ગેણ રાક્ષસાઃ કરપત્રિકાઃ ॥
નિપીડ્ય દશનૈ રોષં ભીમનાદાઃ સુરોષિતાઃ

અસિપત્રવનં ચાત્ર શૃઙ્ગાટકવનં તથા ॥
તત્ર શૃઙ્ગાટકાશ્ચૈવ તપ્તવાલુકમિશ્રિતાઃ

દહ્યતે છિદ્યતે ચૈવ વિધ્યતે ભિદ્યતે પથા॥
પાત્યતે પીડ્યતે ચૈવ કૃષ્યતે ચ વિશસ્યતે

શ્યામાશ્ચ શબલાશ્ચૈવ શ્વાનસ્તેઽત્ર દુરાસદાઃ ॥
ખાદન્તિ ચ સુસંરબ્ધાઃ સર્પવૃશ્ચિકસન્નિભૈઃ

કણ્ટકૈઃ પ્રતિકૂલૈશ્ચ તત્રાન્યા કૂટ શાલ્મલિઃ ॥
કર્ષન્તિ તત્ર ચૈવૈનં યાવદસ્થ્યવશેષિતઃ

યદ્દુઃખં તસ્ય દુર્બુદ્ધેઃ પ્રતિકૂલં ચ તસ્ય યત્ ॥
તત્તદોત્પદ્યતે શીઘ્રં યાતનાર્થાય યત્નતઃ

શીતકામસ્ય વૈ ચોષ્ણમુષ્ણકામસ્ય શીતલમ્ ॥
સુખકામસ્ય વૈ દુઃખં સુખં નૈવાત્ર વિદ્યતે

છિન્નાશ્ચ શતધાપ્યેવં હ્યનિશં તૈઃ સહસ્રશઃ ॥
છિન્નાઙ્ગાઃ સર્વગાત્રેષુ સર્વમેવ સ વિન્દતિ

સલિલં ચ નદીં ઘોરાં વ્યાલાકીર્ણાં ભયાનકામ્ ॥
ઉત્તાર્યન્તે ચ તાં પ્રેતાં યાં દૃષ્ટ્વૈવ ભયં ભવેત્

કરમ્ભવાલુકા નામ શતયોજનમાયતા ॥
અગ્નિજ્વાલાસમા ઘોરા યથા યેન સ ગચ્છતિ

તતો વૈતરણી નામ ક્ષારોદા તુ મહાનદી ॥
યોજનાનિ તુ પઞ્ચાશદધસ્થાત્પંચયોજનમ્

અગાધપઙ્કા વૈ તત્ર ચર્મમાંસાસ્થિભેદના ॥
તત્ર કર્કટકા ઘોરા વજ્રદંષ્ટ્રા વિશન્તિ તામ્

ઉલૂકાશ્ચ ધનુર્માત્રા વજ્રજિહ્વાસ્થિભેદનાઃ ॥
મહાવિષા મહાક્રોધા દુર્વિષહ્યાઃ સુદારુણાઃ

સમુત્તીર્ય તુ કૃચ્છ્રેણ તસ્માદ્યોજનકર્દમાત્ ॥
વસન્ત્યત્ર ધરે કેચિચ્છૂન્યાગારે નિરાશ્રયે

યત્ર વૈ મૂષિકગણા ભક્ષયન્તિ હ્યનેકશઃ ॥
મૂષકૈર્જગ્ધ ગાત્રસ્તુ હ્યસ્થિમાત્રાવશેષિતઃ

પ્રભાતે વાયુના સ્પૃષ્ટઃ પુનર્માંસં સ વિન્દતિ ॥
શૂન્યાગારપ્રવેશાત્તુ ગવ્યૂતેર્નાતિદૂરતઃ

સહકારવનં નામ રૌદ્રા યત્ર ચ પક્ષિણઃ ॥
નિસ્ત્વગસ્થિસ્તૈઃ ક્રિયતે નિર્માંસશ્ચૈવ માનવઃ

નિઃશિરાજાલકશ્ચૈવ નિરક્ષિશ્રવણસ્તથા ॥
વટવૃક્ષો નાતિદૂરે દક્ષિણે તુ ત્રિયોજનમ્

સન્ધ્યાભ્ર ઇવ ચાભાતિ પ્રદીપ્તો નિત્યમેવ તુ ॥
દશયોજનવિસ્તાર્ણા અધઃ શતસમાયતા

યમચુલ્લીતિ વિખ્યાતા ગમ્ભીરા સા ત્રિયોજનમ્ ॥
નિત્યં પ્રજ્વલિતા સા તુ નિત્યં ધૂમાન્ધકારિતા

તત્ર પ્રેતસહસ્રાણિ પ્રયુતાન્યર્બુદાનિ ચ ॥
પ્રક્ષિપ્યન્તે ત્વહોરાત્રં રાક્ષસૈર્યમકિઙ્કરૈઃ

માસમેકં વસત્યન્યો તસ્યાં ચુલ્લ્યાં પરિભ્રમન્ ॥
તતઃ શકુનિકા નામ વસામેદોવહા નદી

ચુલ્લીકુક્ષૌ તુ વિશ્રાન્તા વેગિની વહતે તુ સા ॥
તાં સમુત્તીર્ય કૃચ્છ્રેણ યાતનાઃ સપ્તકાઃ પુનઃ

એકૈકં દુસ્તરં ઘોરં યથાપૂર્વં યથાક્રમાત્ ॥
અનુભુઙ્ક્તે સ કૃચ્છ્રેણ દુષ્કૃતી તીવ્રવેદનાઃ

દશ તત્ર લતાઃ શૂલાઃ કુમ્ભીપાકાસ્ત્રયોદશ ॥
યાતિ પાપમહોરાત્રં તસ્મિન્નિયમિતેન તુ

રાક્ષસૈર્નિરનુક્રોશૈર્દુર્નિરીક્ષ્યૈસ્તતસ્તતઃ ॥
અઙ્ગારેષુ વિધૂમેષુ શૂલપ્રોતસ્તુ પચ્યતે

શુષ્કોદપાને ધૂમે ચ અધઃશીર્ષોઽવલમ્બતે ॥
જ્વાલ્યતે તીક્ષ્ણતૈલે તુ કટાહે સ તુ પચ્યતે

કરીષગર્ત્તે સ પુનઃ પચ્યતે મેદવહ્નિના ॥
એકૈકસ્મિન્દશાહં ચ શૂલાદિષુ સ પચ્યતે

યાતનાઃ સપ્તકાસ્તસ્ય નિષ્ક્રાન્તસ્ય ત્રિયોજને ॥
યતો યમનદી નામ તપ્તત્રપુજલોર્મિણી

સમુત્તીર્ય તુ કૃચ્છ્રેણ દહ્યમાનસ્ત્વચેતનઃ ॥
તતો મુહૂર્ત્તં વિશ્રાન્તઃ કિંચિદન્તરમાગતઃ

દીર્ઘિકાં મોક્ષતે કાન્તાં શીતોદાં શીતકાનનામ્ ॥
સર્વકામાન્સ લભતે ભગિની સા યમસ્ય તુ

ભક્ષ્યં ભોજ્યં ચ સર્વૈસ્તુ પાપિભિસ્તત્ર લભ્યતે ॥
સ સર્વં વિસ્મરત્યત્ર ત્રિરાત્રમુષિતોઽપિ સન્

તતઃ શૂલવહો નામ પર્વતઃ શતયોજનઃ ॥
નિરાશ્રયઃ સ સત્વાનામેકપાષાણ એવ ચ

તત્ર વર્ષતિ પર્જન્યસ્તત્ર તપ્તજલં સદા ॥
તત્ર કૃચ્છ્રેણ તરતિ અહોરાત્રેણ માનવઃ

શૃઙ્ગારકવનં નામ તત્ર પશ્યન્તિ શાદ્વલમ્ ॥
નીલમક્ષિકદંશૈશ્ચ સુવ્યાપ્તં તદ્વનં મહત્

યૈસ્તુ સ્પૃષ્ટશ્ચ દષ્ટશ્ચ કૃમિરૂપશ્ચ જાયતે ॥
પ્રેતો વર્ષતિ માંસાસૃગસ્માત્કૃચ્છ્રાત્તુ નિર્ગતઃ

તતોઽન્યલ્લભતે ચૈવ યાતનાર્થં પ્રયત્નતઃ ॥
તતઃ પશ્યતિ પુત્રાંસ્તુ મહદ્દુઃખં સુદારુણમ્

માતરં પિતરં ચૈવ પુત્રાન્દારાંસ્તથા પ્રિયાન્॥
પુરસ્તાદ્બધ્યમાનં સ ક્રન્દમાનમચેતનમ્

હા ત્રાહિ ત્રાહિ પુત્રેતિ ક્રન્દમાનસ્તતસ્તતઃ ॥
લગુડૈર્મુદ્ગરૈર્દણ્ડૈર્જાનુભિર્વેણુભિસ્તથા

મુષ્ટિભિશ્ચ કશાભિશ્ચ વ્યાલૈરઙ્કગતૈરપિ ॥
તદ્દૃષ્ટ્વા તાદૃશં દુઃખં તતો મોહં સ ગચ્છતિ

એવમેવાત્મકર્માણિ પર્યાયેણ પુનઃ પુનઃ ॥
પ્રાપ્નુવન્તીહ તેઽત્રૈવ નરા દુષ્કૃતકારિણઃ

પાતકાનિ ચ ચત્વારિ સમાચારેણ પંચમમ્ ॥
કૃત્વા તાનિ નરા યાન્તિ તં દેશં પાપકારિણઃ

તદાદિષુ ચ સર્વેષુ ગુણાન્તરપથં ગતઃ ॥
યદા ભવતિ સ પ્રેતસ્તદા સ્થાવરતાં વ્રજેત્

તદા વા સ્થાવરે તેષુ જાતસ્ય હિ ભવેન્નરઃ ॥
ક્રમશઃ સ ભવેત્પ્રેતસ્તદા પશુગણેષ્વપિ

ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ ષષ્ટિવર્ષશતાનિ ચ ॥
ગતઃ સ વસતિ પ્રેતો નરકે તુ પુનઃપુનઃ

તતો નિવૃત્તકર્મા તુ સ્વેદજઃ સમ્ભવેત્પુનઃ ॥
સ્વેદજાનાં તતો નિત્યં સર્વસંસારચંક્રમાત્

તતશ્ચ પક્ષિણાં યોનિં સર્વાં સંતરતે પુનઃ ॥
ગોયોનૌ તુ તતો ગત્વા પુનર્માનુષતાં વ્રજેત્

માનુષે શૂદ્રતાં યાતિ લબ્ધ્વા યદિ તુ તુષ્યતિ ॥
તતો વૈશ્યત્વમાગચ્છેત્કમર્ણાઽનેન વેષ્ટિતઃ

વૈશ્યાત્ક્ષત્રિયતાં યાતિ તસ્માચ્ચ બ્રાહ્મણો ભવેત્ ॥
બ્રાહ્મણત્વમપિ પ્રાપ્તઃ પાપકર્મા દુરાત્મવાન્

દુઃશિક્ષિતેન મનસા હ્યાત્મદ્રોગ્ધા ભવેત્તદા ॥
શરીરં માનસં ઘોરં વ્યસનૈરુપપાદિતમ્

ઉપયુક્તો નરો જાતઃ પૂર્વકર્મભિરન્વિતઃ ॥
જ્ઞેયશ્ચ બ્રહ્મહા કુષ્ઠી કાકાક્ષઃ કાકતાલુકઃ

સુરાપઃ શ્યાવદન્તશ્ચ પૂતિગન્ધશ્ચ પાપકૃત્ ॥
રાજહા પિતૃહા ચૈવ સુરાપશ્ચાપિ યો ભવેત્

સુવર્ણહર્તા ચ નરો બ્રહ્મઘ્નેન સમો હિ સઃ ॥
ક્વચિચ્ચાત્ર વિરૂપાણાં નરાણાં પાપકર્મિણામ્

યાવદ્ભિઃ કર્મભિસ્તૈસ્તૈસ્તેષુ નિર્યાણવેશ્મસુ ॥
છિન્નભિન્નવિશસ્તાનાં રુધિરેણ સમન્તતઃ

વ્યાપ્તં મહીતલં સર્વમાપગાશ્ચાપિ નિર્ગતાઃ ॥
અજસ્રં ક્લિશ્યમાનાનાં ક્રન્દતાં ચ સુદારુણમ્

સમુત્તસ્થૌ મહાનાદો હાહાકારસમાકુલઃ ॥
બધ્નતો વિવિધૈર્બન્ધૈર્ઘાતયન્તશ્ચ દારુણમ્

લૌહયષ્ટિપ્રહારૈશ્ચ આયુધૈશ્ચ સુદારુણૈઃ ॥
છેદનૈર્ભેદનૈશ્ચોગ્રૈઃ પીડનાભિશ્ચ સર્વશઃ

શ્રાન્તાઃ કર્મકરા દૂતા મોહેનાયત્તચેતસઃ ॥
યદા શ્રાન્તાશ્ચ ખિન્નાશ્ચ હન્તારઃ પાપકર્મિણામ્

વિજ્ઞાપયેત્તદા દૂતાશ્ચિત્રગુપ્તં મહૌજસમ્

ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે સંસારચક્રે નરકયાતનાસ્વરૂપવર્ણનં નામ દ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ