Varaha Purana · Chapter 187

atha sṛṣṭipitṛyajñau //
sūta uvāca //
evaṃ nārāyaṇācchrutvā sā mahī saṃśitavratā //
karābhyāmañjaliṃ kṛtvā mādhavaṃ punarabravīt

dharaṇyuvāca //
śrutametanmayākhyānaṃ kṣetrasya ca mahatphalam //
ekaṃ me paramaṃ guhyaṃ tadbhavānvaktumarhati

pitṛyajñasya māhātmyaṃ somadatto narādhipaḥ //
mṛgayāṃ samupāgamya yattvayā pūrvabhāṣitam

ko guṇaḥ pitṛyajñasya kathameva prayujyate //
kena cotpāditaṃ śrāddhaṃ kasminnarthe kimātmakam

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa vadasva me//
śrīvarāha uvāca //
sādhu bhūme mahābhāge yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

mohitāsi varārohe bhārākrāntā vasundhare //
divyāṃ dadāmi te buddhiṃ śṛṇu sundari tattvataḥ

kathayiṣyāmi te hyevaṃ śrāddhotpattiviniścayam //
ādau svargasya cotpattiṃ devānāṃ ca varānane

niṣprabhe'sminnirāloke sarvatastamasāvṛte //
sraṣṭuṃ vai buddhirutpannā trailokyaṃ sacarācaram

so'haṃ ca śeṣaparyaṅke ekaścaiva parāṅmukhaḥ //
svapāmi ca varārohe anantaśayane hyaham

nidrāṃ māyāmayīṃ kṛtvā jāgarmi ca svapāmi vā //
viṣṇumāyāmayaṃ kṛtvā jānāsi tvaṃ na dhāriṇi

yugaṃ yugasahasrāṇi yāsyanti ca gatāni ca //
na tvaṃ mama vijānāsi jñātuṃ māyāṃ yaśasvini

dhāritaṃ mama suśroṇi divā paṃcaśatāni ca //
vārāhaṃ rūpamādāya na jānāsi hi bhāmini

yanmāṃ pṛcchasi vai jñātumātmānaṃ ca yaśasvini //
ekamūrttistridhā jāto brahmaviṣṇu harātmakaḥ

krodhahetormayā sṛṣṭa īśvaro'suranāśanaḥ //
mama nābhyāmabhūtpadmaṃ padmagarbhaḥ pitāmahaḥ

evaṃ trayo vayaṃ devāḥ kṛtvā hyekārṇavāṃ mahīm //
tiṣṭhāma paramaprītyā māyāṃ kṛtvā tu vaiṣṇavīm

sarvaṃ tajjalapūrṇaṃ tu na cājñāyata kiñcana //
vaṭamekaṃ varjayitvā viṣṇumūlaṃ yaśodrumam

tiṣṭhāma vaṭavṛkṣe'haṃ māyayā bālarūpadhṛk //
paśyāmi ca jagatsarvaṃ trailokyaṃ yanmayā kṛtam

vārayāmi varārohe jānāsi tvaṃ dhare śubhe //
kālena tu tadā devi kṛtvā vai vaḍavāmukham

vinissṛtaṃ jalaṃ tatra māyayā tadanantaram //
pralaye ca vinirvṛtte brahmā lokapitāmahaḥ

muhūrttaṃ dhyānamāsthāya bhāṣito vacanaṃ mayā //
śīghramutpādaya brahmandevatāsuramānuṣān

evamukto mayā devi gṛhya tatra kamaṇḍalum //
upaspṛśya śucirbhūtvā brahmā cotpādayansurān

ādityā vasavo rudrā aśvinau ca marudgaṇāḥ //
tāraṇārthaṃ ca sarveṣāṃ brāhmaṇānbhuvi daivatān

bāhubhyāṃ kṣatramutpannaṃ vaiśyā ūruviniḥssṛtāḥ //
padbhyāṃ viniḥsṛtāḥ śūdrāḥ sarvavarṇopacārakāḥ

devatāścāsurā devi jātāste brahmaṇastathā //
devatā hyasurāḥ sarve tapovīryabalānvitāḥ

ādityā vasavo rudrā aśvinau ca marudgaṇāḥ //
devatāstu trayastriṃśadadityāṃ janayanpurā

dityāṃ ca janitāḥ putrā asurāḥ suraśatravaḥ //
prajāpatiścājanayadṛṣīṃścaiva tapodhanān

tejasā bhāskarākārāḥ sarve śāstravido dvijāḥ //
teṣāṃ putrāśca pautrāśca janitā brahmasūnunā

nimestu vaṃśasambhūto ātreya iti viśrutaḥ //
jātamātro mahātmā sa śrīmāṃścāpi taponidhiḥ

ekacittaṃ samādhāya tapaścarati niścalaḥ //
paṃcāgnirvāyubhakṣaśca ekapādorddhvabāhukaḥ

śīrṇaparṇāmbubhakṣaśca śiśire ca jaleśayaḥ //
sa kṛcchre phalabhakṣaśca punaścāndrāyaṇaṃ caran

varṣāṇāṃ ca sahasrāṇi tapastaptvā vasundhare //
mṛtyukālamanuprāptastataḥ pañcatvamāgataḥ

naṣṭaṃ ca taṃ sutaṃ dṛṣṭvā nimeḥ śoka upāviśat //
putraśokābhisaṃyukto divā rātrau ca cintayan

nimiḥ kṛtvā tataḥ śokaṃ vidhānāttatra mādhavi //
taṃ manogatasaṃkalpaṃ trirātre pratyapadyata

tasya prativiśuddhasya māghamāse tu dvādaśīm //
mānasaṃ sṛjya viṣayaṃ buddhirvistāragāminī

sa nimiścintayāmāsa śrāddhakalpaṃ samāhitaḥ //
yāni tasyaiva bhojyāni mūlāni ca phalāni ca

yāni kāni ca bhakṣyāṇi navaśca rasasaṃbhavaḥ //
yāni tasyaiva ceṣṭāni sarvametadudāharet

āmantrya brāhmaṇaṃ pūrvaṃ śucirbhūtvā samāhitaḥ //
dakṣiṇāvartataḥ sarvamakarodṛṣisattamaḥ

saptakṛtvastatastatra yugapatsamupāviśat //
dattvā tu māṃsaśākāni mūlāni ca phalāni ca

pūjayitvā tu viprānsa saptakṛtvaśca sundari //
kṛtvā tu dakṣiṇāgrāṃśca kuśāṃśca prayataḥ śuciḥ

pradadau śrīmate piṇḍaṃ nāmagotramudāharan //
tatkṛtvā sa muniśreṣṭho dharmasaṃkalpamātmanaḥ

evaṃ dine gate bhadre hyastaṃ prāpte divākare //
brahma karmottamaṃ divyaṃ bhāvasādhyamupāsata

ekākī yatacittātmā nirāśī niṣparigrahaḥ //
śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ

nātyuccaṃ nātinīcaṃ ca celājinakuśottaram //
tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacitto jitendriyaḥ

upaviśyāsane'yuñjadyogamātmaviśuddhaye //
samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthitaḥ

saṃprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan //
prakāśātmā vigatabhīrbrahmacārī vrate sthitaḥ

saṃyamya mayi cittaṃ yo yukta āsīta matparaḥ //
prayuñjīta tadātmānaṃ madbhakto nānyamānasaḥ

evaṃ nivṛttasaṃdhyāyāṃ tato rātrirupāgatā //
punaścintitumārabdhaḥ śokasaṃvignamānasaḥ

kṛtvā tu piṇḍa saṃkalpaṃ paścāttāpaṃ cakāra ha //
akṛtaṃ munibhiḥ sarvaṃ kiṃ mayā tadanuṣṭhitam

nivāpakarma hyaśuci putrārthe viniyojitam //
aho snehaprabhāveṇa mayā cākṛtabuddhinā

kathaṃ te munayaḥ śāpātpradaheyurna māmiti //
sadevāsuragandharvapiśācoragarākṣasāḥ

kiṃ vakṣyanti ca māṃ sarve ye vai pitṛpade sthitāḥ //
evaṃ vicintyamānasya gatā rātrirvasundhare

pūrvasandhyānu samprāptā udite ca divākare //
sandhyāvidhiṃ vinirvarttya hutvāgnīndvijasattamaḥ

punaścintāṃ prapannaḥ sa ātreyo hyatiduḥkhitaḥ //
ekākī bhāṣate tatra śokapīḍitamānasaḥ

dhigvayo dhikca me karma dhigbalaṃ dhikca jīvitam //
putraṃ sarvasukhairyuktaṃ jīvitaṃ hi na dṛśyate

narakaṃ pūtikākhyātaṃ hṛdi duḥkhaṃ vidurbudhāḥ //
paritrāṇaṃ tataḥ putrādicchantīha paratra ca

pūjayitvā tu devāṃśca dattvā dānaṃ tvanekaśaḥ //
hutvāgniṃ vidhivaccaiva svargaṃ tu labhate naraḥ

putreṇa labhate yena pautreṇa ca pitāmahāḥ //
atha putrasya pautreṇa modante prapitāmahāḥ

putreṇa śrīmatā hīnaṃ nāhaṃ jīvitumutsahe //
etasminnantare devi nārado dvijasattamaḥ

jagāma tāpasāraṇyamṛṣyāśramavibhūṣitam //
sarvakāmayutaṃ ramyaṃ bahupuṣpaphalodakam

tatpraviśyāśramapadaṃ bhrājamānaṃ svatejasā //
taṃ dṛṣṭvā pūjayāmāsa svāgatenātha dharmavit

tasmai dattvā pādyamarghyaṃ āsane copaveśya ca //
upaviśyāsane devi nārado vākyamabravīta

nārada uvāca //
nime śṛṇu mahāprājña śokamutsṛjya dūrataḥ //
aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvānnāvabudhyase

gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ //
mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yo yāntamanuśocati

amitrāstasya hṛṣyanti sa cāpi na nivarttate //
amaratvaṃ na paśyāmi trailokye sacarācare

devatāsuragandharvā mānuṣā mṛgapakṣiṇaḥ //
sarve kālavaśaṃ yānti sarve kālamudīkṣate

jātasya sarvabhūtasya kālo mṛtyurupasthitaḥ //
avaśyaṃ caiva gantavyaṃ kṛtāntavihitena ca

tava putro mahātmā vai śrīmānnāma śriyo nidhiḥ //
pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu tapaḥ kṛtvā suduścaram

mṛtyukālamanuprāpya gato divyāṃ parāṃ gatim //
etatsarvaṃ viditvā tu nānuśocitumarhati

nāradenaivamukte tu śrutvā sa dvijasattamaḥ //
praṇamya śirasā pādau nimirudvignamānasaḥ

bhīto gadgadayā vācā niḥśvasaṃśca muhurmuhuḥ //
savrīḍo bhāṣate vipraḥ kāruṇyena samanvitaḥ

aho munivaraśreṣṭha aho dharmavidāṃ vara //
sāntvito'smi tvayā vipra vacanairmadhurākṣaraiḥ

praṇayātsauhṛdādvāpi snehādvakṣyāmi tacchṛṇu //
śoko nirantaraṃ citte mamaitaddhṛdi varttate

kṛtasnehasya putrārthe mayā saṃkalpya yatkṛtam //
tarpayitvā dvijānsapta annādyena phalena ca

paścādvisarjitaṃ piṇḍaṃ darbhānāstīrya bhūtale //
udakānayanaṃ caiva hyapasavyena vāsitam

śokasya tu prabhāveṇa etatkarma mayā kṛtam //
anāryajuṣṭamasvargyamakīrttikaraṇaṃ dvija

naṣṭabuddhismṛtisattvo hyajñānena vimohitaḥ //
na ca śrutaṃ mayā pūrvaṃ na devairṛṣibhiḥ kṛtam

bhayaṃ tīvraṃ prapaśyāmi muniśāpātsudāruṇāt //
nārada uvāca //
na bhetavyaṃ dvijaśreṣṭha pitaraṃ śaraṇaṃ vraja

adharmaṃ na ca paśyāmi dharmo naivātra saṃśayaḥ //
nāradenaivamuktastu nimirdhyānamupāviśat

karmaṇā manasā vācā pitaraṃ śaraṇaṃ gataḥ //
tato'ticintayāmāsa vaṃśakarttāramātmanaḥ

dhyāyamānastato'pyāśu ājagāma tapodhanam //
putraśokena santaptaṃ putraṃ dṛṣṭvā tapodhanam

putramāśvāsayāmāsa vāgbhiriṣṭābhiravyayaiḥ //
nime saṃkalpitaste'yaṃ pitṛyajñastapodhana

pitṛyajñeti nirdiṣṭā dharmo'yaṃ brahmaṇā svayam //
tato hyatitaro dharmaḥ kraturekaḥ pratiṣṭhitaḥ

kṛtaḥ svayaṃbhuvā pūrvaṃ śrāddhaṃ yo vittvittamaḥ //
śṛṇvato nāradasyāpi vidhiṃ vidhividāṃ varaḥ

śrāddhakarmavidhiṃ caiva pretakarma ca yā kriyā//
śṛṣu sundari tattvena yathā dātā saputrakaḥ

mama caiva prasādena tasya buddhiṃ dadāmyaham //
jātasya sarvabhūtasya kālamṛtyurupasthitaḥ

avaśyameva gantavyaṃ dharmarājasya śāsanāt //
amaratvaṃ na paśyāmi pipīlādīni jantavaḥ

jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca //
mokṣaḥ karmaviśeṣeṇa prāyaścittena ca dhruvam

sattvaṃ rajastamaścaiva trayaḥ śārīrajāḥ smṛtāḥ //
alpāyuṣo narāḥ paścādbhaviṣyanti yugakṣaye

sāttvikaṃ nāvabuddhyanti karmadoṣeṇa tāmasaḥ //
tāmasaṃ narakaṃ vindyāttiryagyoniṃ ca rākṣasīm

sāttvikaṃ muktiyānāya yānti vedavido janāḥ//
dharmajñānaṃ tathaiśvaryaṃ vairāgyamiti sātvikam

krūro bhīrurviṣādi ca hiṃsako nirapatrapaḥ//
ajñānāndhaśca paiśācameteṣāṃ tāmasā guṇāḥ

tāmasaṃ tadvijānīyāducyamāno na buddhyati //
durmado'śraddhadhānaśca vijñeyāstāmasā narāḥ

/
prabalo vāci yuktaścācalabuddhiḥ sadāyataḥ //
śūraḥ sarveṣu vyaktātmā vijñeyā rājasā narāḥ

kṣānto dānto viśuddhātmā vijñeyaḥ śraddhayānvitaḥ//
tapaḥsvādhyāśīlaśca eteṣāṃ sātvikā guṇāḥ

evaṃ sañcintayānastu na śokaṃ kartumarhasi //
tyaja śokaṃ mahābhāga śokaḥ sarvavināśanaḥ // ९५ ///
śoko dahati gātrāṇi buddhiḥ śokena naśyati //
lajjā dhṛtiśca dharmaśca śrīḥ kīrtiśca smṛtirnayaḥ

tyajanti sarvadharmaśca śokenopahataṃ naram//
evaṃ śokaṃ tyajitvā tu niḥśoko bhava putraka

mūḍha: snehaprabhāveṇa kṛtvā hiṃsānṛte tathā //
pacyate narake ghore hyātmadoṣairvasundhare

snehaṃ sarveṣu saṃyamya buddhiṃ dharme niyojayet //
dharmaloka hitārthāya śṛṇu satyaṃ bravīmyaham

cāturvarṇasya vakṣyāmi yaśca svāyaṃbhuvo'bravīt //
nemiprabhṛtināmevaṃ yena śrāddhaṃ pravarttate

kaṇṭhasthānaṃ gate jīve bhītivibhrāntamānasaḥ //
jñātvā ca vihvalaṃ tatra śīghraṃ niḥsārayedgṛhāt // १० १ //
kuśāstaraṇaśāyī ca diśaḥ sarvā na paśyati//
labdhasmṛtirmuhūrtaṃ tu yāvajjīvo na paśyati

vācayetsnehabhāvena bhūmidevā dvijātayaḥ //
suvarṇaṃ ca hiraṇyaṃ ca yathotpannena mādhavi

paralokahitārthāya gopradānaṃ viśiṣyate //
sarvadevamayā gāva īśvareṇāvatāritāḥ // १०४ ///
amṛtaṃ kṣarayantyaśca pracaranti mahītale //
etāsāṃ caiva dānena śīghraṃ mucyeta kilbiṣāt

paścāchrutipathaṃ divyamutkarṇena ca śrāvayet //
yāvatprāṇānpramuñceta kṛtvā karma suduṣkaram

dṛṣṭvā suvihvalaṃ hyenaṃ mama mārgānusāriṇam//
prayāṇakāle tu naro mantreṇa vidhipūrvakam

maṃtreṇānena kartavyaṃ sarvasaṃsāramokṣaṇam //
madhuparkaṃ tvaran gṛhya cemaṃ mantramudāharet

mantraḥ-
ॐ gṛhṇīṣva me suvimalaṃ madhuparkamādyaṃ saṃsāranāśanakaraṃ tvamṛtena tulyam //
nārāyaṇena racitaṃ bhagavatpriyāṇāṃ dāhe ca śāntikaraṇaṃ suralokapūjyam

tata etena mantreṇa dadyādvai madhuparkakam //
mṛtyukāle tu puruṣo paralokasukhāvaham

evaṃ vinissṛte prāṇe saṃsāraṃ ca na gacchati //
naṣṭasaṃjñaṃ samuddiśya jñātvā mṛtyuvaśaṅgatam

mahāvanaspatiṃ gatvā gandhāṃśca vividhānapi //
ghṛtatailasamāyuktaṃ kṛtvā vai dehaśodhanam

/
tejo'vyayakaraṃ cāsya tatsarvaṃ parikalpya ca //
dakṣiṇāyāṃ śiraḥ kṛtvā salile sannidhāpya ca

tīrthādyāvāhnaṃ kṛtvā snāpanaṃ tasya kārayet //
gayādīni ca tīrthāni ye ca puṇyāḥ śiloccayāḥ

kurukṣetraṃ ca gaṅgā ca yamunā ca saridvarā//
kauśikī ca payoṣṇī ca sarvapāpapraṇāśinī

gaṇḍakī bhadranāmā ca sarayūrbaladā tathā //
vanāni nava vārāhe tīrthe piṇḍārake tathā

|
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni catvāraḥ sāgarāstathā //
sarvāṇi manasā dhyātvā snānamevaṃ tu kārayet // ११७ ///
prāṇairhṛtaṃ tu taṃ jñātvā citāṃ kṛtvā vidhānataḥ //
tasyā upari saṃsthāpya dakṣiṇāgraṃ śirastathā

divyānagnimukhāndhyātvā gṛhya haste hutāśanam //
prajvālya vidhivattatra mantrametamudāharet

/
kṛtvā suduṣkaraṃ karma jānatā vāpyajānatā//
mṛtyukālavaśaṃ prāpya naraḥ paṃcatvamāgataḥ

dharmādharmasamāyukto lobhamohasamāvṛtaḥ //
daha caitasya gātrāṇi devalokaṃ sa gacchatu // १२१ ///
evamuktvā tataḥ śīghraṃ kṛtvā caiva pradakṣiṇām //
jvalamānaṃ tadā vahniṃ śiraḥsthāne pradāpayet

/
cāturvarṇyeṣu saṃskāramevaṃ bhavati putraka //
gātrāṇi vāsasī caiva prakṣālya vinivartayet

mṛtaṃ nāma tathoddiśya dadyātpiṇḍaṃ mahītale//
tadāprabhṛti cāśeocaṃ devakarma na kārayet

iti śrīvarāhapurāṇe bhagavacchāstre śrāddhotpatinirūpaṇaṃ nāma saptāśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ