Varaha Purana · Chapter 180

śrīvarāha uvāca //
punaranyatpravakṣyāmi pitṝṇāṃ tṛptikārakam //
dhruvatīrthe purāvṛttaṃ tacchṛṇuṣva vasundhare

asyāṃ puryāṃ tu rājāsīddhārmikaḥ satyavikramaḥ//
candraseneti nāmnā ca yajvā dānahite rataḥ

tasya nāryaḥ śate dve tu kulaśīlavayoyute //
tāsāṃ madhye'dhikā caikā pativrataparāyaṇā

nāmnā candraprabhā caiva vīrasūrvīraputrakā //
tasyā dāsīśatasyaikā dāsī nāmnā prabhāvatī

tasyāḥ parigrahāstvekoddiṣṭācāravihīnakāḥ //
tasyā pitṛgaṇāḥ sarve atītāḥ śatasaṃkhyayā

svadoṣaiḥ patitāḥ sarve narakaṃ prati bhāmini //
saṃkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya hi

kadācidapi tasyātho bhraṣṭaḥ prāṇijano mahān //
sūkṣmaḥ prāṇisamūho hi dhruvatīrthe tadāpatat

kṛṣṇarūpāścaṃkramanto maśakākārasannibhāḥ //
dṛṣṭāste ṛṣiṇā tatra trikālajñena bhāmini

ṣaṣṭhānnakālabhoktra payovratena mahātmanā //
mānairvratena sā devi sūryagatyā sthitena ca

tasminkṣaṇe na ca kṛtaṃ vrataṃ japyaṃ vimohanāt //
kṛpayā paribhūtasya kautukena nirīkṣatā

caturthāṃśāvaśeṣaśca divasaḥ paryavarttata //
eke tatra samāyānti pitaro nabhaso'vanim

anye pūrvottarāddeśāddakṣiṇātpaścimāttathā //
kecitsvabhāvato hṛṣṭāḥ kecitputraiḥ svadhākṛtāḥ

hṛṣṭāstuṣṭā supuṣṭāṃgā gacchanto divi saṅghaśaḥ //
tapasvinaḥ snānaratā rūkṣāḥ kṣāmaśarīriṇaḥ

vastrālaṅkārapuṣṭāṃgā hṛṣṭā gacchanti saṃghaśaḥ //
tathā'pare nagnadehāḥ supuṣṭā yānti tatra vai

anye yathāgataṃ yānti āyānti punareva hi //
yānairuccāvacaiḥ kecinnānārūpaiḥ khagaistayā

samāgacchanti gacchantīrayantaścāśiṣo mudā //
kecidyathāgatā yānti kruddhāḥ śāpapradāyinaḥ

nirgatodarasūkṣmāśca gacchanti suvimānitāḥ //
sammānitāstathānye tu pitaraḥ śrāddhapūjitāḥ

mahotsavamivālakṣya vismito munirutthitaḥ //
gate pitṛgaṇe putrāḥ sakalatrā gṛhānyayuḥ

nirjanaṃ dhruvatīrthaṃ tu vṛtavelamivābhavat //
tatraikānte kṛśāṃgo'tha kṣutkṣāmo gativihvalaḥ

vepathuḥ koṭarākṣaśca pṛṣṭhalagnalaghūdaraḥ //
ūrucarmāsthiruktrasto jṛmbhamāṇo bhṛśaṃ kṛśaḥ

na vākca śrūyate tasya kṣudrapakṣiravo yathā //
ko bhavānvikṛtākāro veṣṭito maśakairbahu

na gacchasi yathāsthānamāgatastu nirudyamaḥ //
yathāvatpṛcchate mahyaṃ kathayātmaviceṣṭitam

mamādya naityakaṃ karma tīrthe'sminnaśyate'niśam //
imānuccāvacāñjantūndṛṣṭvā māṃ moha āviśat

tvāṃ dṛṣṭvedṛksvarūpaṃ ca kriyā me sā gatā tvayi //
visrabdhaḥ kathayāsmākaṃ karomi ca hitaṃ tava

janturuvāca //
bṛhannimittamadyaiva pitṝṇāṃ tṛptikārakam //
dhruvatīrthe ca yaḥ śrāddhaṃ punaḥ kuryāttilodakam

tilatṛptā divaṃ yānti pitarastena putriṇaḥ //
so'haṃ svāntarikādattastṛptyarthastu bubhukṣitaḥ

yonisaṃkaradoṣeṇa narakaṃ samupāśritaḥ //
āśāpāśaśatairbaddhaḥ śatavarṣairihāgataḥ

agatirgamane me syātte tritāpaiḥ samāgataḥ //
santānaiḥ puṣṭavapuṣo dattaśrāddhaiḥ kṛtodakaiḥ

balayuktā yayuḥ svargaṃ nirbalasya kuto gatiḥ //
yeṣāṃ santatirakṣayyā tiṣṭhatyevaṃ prajāvatī

te svadhāpūjitaiḥ putrairgacchanti paramāṃ gatim //
adya rājñastu pitaraścandrasenasya pūjitāḥ

dṛṣṭāstvayā trikālajña divyadṛṣṭyā divaṃ gatāḥ //
brāhmaṇānāṃ ca vaiśyānāṃ śūdrāṇāṃ pitarastathā

pratilomānulomānāṃ śūdrāṇāṃ śrāddhakarmiṇām //
sarveṣāṃ ca tvayā dṛṣṭaṃ yeṣāṃ santatiravyayā

evaṃ pṛṣṭaḥ sa vipreṇa kathayāmāsa kāraṇam //
punaḥ papraccha taṃ jantuḥ kautūhalasamanvitaḥ

tavāpi santatistāta nāsti daivādyathocitā //
yadi kaścidupāyo'tra mahyaṃ tava hitaiṣiṇe

vada sarvaṃ kariṣyāmi yadi satyaṃ vaco mama //
tataḥ sa kathayāmāsa duḥsthaḥ pitṛgaṇairvṛtaḥ

ime ye mama dehe tu bhavanti maśakāḥ kṛśāḥ //
santānaprakṣayādete mama dehaṃ samāśritāḥ

tantumantramahaṃ teṣāṃ mama tantumayī sakṛt //
āste nagaryā madhye tu candrasenasya veśmani

mahiṣyāḥ preṣaṇe nityaṃ dāsī nāmnā prabhāvatī //
tasyā dāsī karmakarī virūpanidhināmataḥ

asmākaṃ santatestantustasya śrāddhakṛte vayam //
āśayā baddhahṛdayāḥ śrāddhatarpaṇahetavaḥ

sthitā etāvadevaṃ tu kālaṃ yāsyāmahe'mbudhau //
narake tvapratiṣṭhe tu nirāśāḥ svena karmaṇā

śrutvaitatsa trikālajño mohāviṣṭo'bravīdidam //
kathaṃ nikṛṣṭayonyā yaddattaṃ cāpadyate haviḥ

vidhiratra kathaṃ tasyā yena yūyaṃ saputriṇaḥ //
provāca sa trikālajñaṃ jñānakliṣṭaṃ kṛpānvitam

pūrvakarmavipākena yāṃ yāṃ gatimadhomukhīm //
ūrddhvāṃ yāṃ cāpi pitaraḥ putriṇaḥ putramīhate

śrāddhaṃ piṇḍodakaṃ dānaṃ nityaṃ naimittikaṃ tathā //
nānyā gatiḥ pitṝṇāṃ syātpitarastena putriṇaḥ

api syātsa kule'smākaṃ yo no dadyājjalāñjalim //
nadīṣu bahutoyāsu śītalāsu viśeṣataḥ

viśeṣāttīrthamadhye tu tilamiśraṃ jalāñjalim //
raupyajuṣṭajalenātha nābhidaghne jale sthitaḥ

darbhapāṇistristrigotre pitṛnāma samuccaran //
tṛpyatvevaṃ nāma śarma svadhākāramudāharan

ādāvekāñjalirdve tu tisro vai tarpaṇe smṛtāḥ //
devarṣipitṛsaṃghānāṃ kramājjñeyaṃ vicakṣaṇaiḥ

tṛpyadhvamiti cānte vai mantraṃ mantrapratikriyāḥ //
udīratāmaṅgirasa āyantu na itīrayet

pitre prathamato dadyānmātre dadyāttathācaran //
gotraṃ mātā nāma devī tṛpyatvevaṃ svadhoccaran

evaṃ mātāmahaḥ śarmā gotre pitāmahastathā //
ūrddhvaṃ pitṛbhyo ye ceha te pitara ihocyate

madhuvātetyṛcaṃ tadvatpūrvavatsamudīrayet //
pitāmahīṃ prapitāmahīṃ patyā mātṛvatsa ha

evaṃ mātāmahānāṃ ca pūrvavatkramaśo budhaḥ //
namo va iti mantreṇa pratyekaṃ tritayaṃ triṣu

gotroccāraṃ prakurvīta asūryānnāśayāmahe //
gotrāya pitre mahāya śarmaṇe cedamāsanam

gotrāyai mātre mahyai tu devyai cāsanakarmaṇi //
gotraḥ pitāmahaḥ śarmā gotrā mātāmahī mahī

arghyapātrasaṃkalpe tu piṇḍadāne'vanejane //
gotrasya piturmahasya śarmaṇoktasya karmaṇi

gotrāyai māturmahāyai devyāścājñeyakarmaṇi //
āvāhane dvitīyā ca caturthī pūjyakarmaṇi

prathamā cāśiṣi proktā dattasyākṣayyakārikā //
śrāddhapakṣe tathā ṣaṣṭhī akṣayyāsanayoḥ smṛtā

piturakṣayakāle tu pitṝṇāṃ dattamakṣayam //
evametattu putreṇa bhaktipūrvaṃ dvijena tu

vāryapi śraddhayā dattaṃ tadānantyāya kalpate //
śraddhayā brāhmaṇenaiva yathā śrāddhavidhikriyā

kṛtvā śrāddhaṃ tu pitaro hṛṣṭā mumudire sadā //
joṣamāssva trikālajña gacchāmo narakāya vai/६१//
pūrvakarmavipākena ciraṃ tu vasituṃ mune //
trikālajña uvāca //
ye mayā cāgatā dṛṣṭāstīrthe'sminpitaro'tha vai

bahavaḥ svasthamanaso bahavo duḥsthamānasāḥ //
putradattaṃ tathā śrāddhaṃ jagrāsodvignarūpiṇaḥ

maunena gacchatāṃ teṣāṃ kimetadvada niścayam //
agastiruvāca //
atra yanniścayaṃ śrāddhe putrasya viphalaṃ bhavet

narasya karaṇaṃ kiñcittanme nigadataḥ śṛṇu //
adeśakāle yaddattaṃ vidhihīnamadakṣiṇam

apātre malinaṃ dravyaṃ mahatpāpāya jāyate //
aśraddheyamapāṅkteyaṃ duṣṭaprekṣitamīkṣitam

tilamantrakuśairhīnamāsuraṃ tadbhavediti //
vairocanāya devena vāmanena vibhūtaye

/
sacchūdrasya ca śrāddhasya phalaṃ dattaṃ purā kila //
tathā dāśarathī rāmo hatvā rākṣasamīśvaram

rāvaṇaṃ sagaṇaṃ ghoraṃ tuṣṭena saha sītayā //
śrutvā bhaktiṃ ca rākṣasyāstrijaṭāyāstrilokakṛt

sītāvākyapratuṣṭena tasyai prādādvaraṃ vibhuḥ //
aśucīni gṛhāṇyeva tathā śrāddhahavīṃṣi ca

krodhāviṣṭāni dānāni vidhipātrayutāni ca //
pākṣiśaucamanabhyaṅgapratiśrayamabhojanam

trijaṭe tvatprayacchāmi yacca śrāddhamadakṣiṇam //
tathaiva śambhunā dattaṃ nāgarājāya bhaktitaḥ

tuṣṭena vai vāsukaye tanme nigadataḥ śṛṇu //
anujñāpya vrataṃ janturvārṣikī sakalā kriyā

yajñasya yocitā deyā dakṣiṇā nādadāddvijaḥ //
vṛthāśapathakārā yā devabrāhmaṇasannidhau

aśrotriyāṇi śrāddhāni kriyā mantrairvināpi ca //
rātrau savāsasā snānaṃ yathāsattvasvarūpataḥ

yaḥ śiṣyo na namedbhaktyā guruṃ jñānapradāyakam //
tathaiva prākṛtaṃ dharmamagre geyaṃ kariṣyataḥ

sarvaṃ tubhyaṃ mayā dattaṃ nāgarājāya vārṣikam //
ityetadvai purāṇeṣu setihāseṣu paṭhyate

tadvadalīkakaraṇaṃ śrāddhaṃ dānaṃ vrataṃ tathā //
nopatiṣṭhati teṣāṃ vai tena nagnādayastvamī

muṣitācchidrakaraṇaistaddānaphalabhoktṛbhiḥ //
yathā gatāstathā te tu śrāddha hūtāstu niṣphalāḥ

maunavratadharā yānti punaḥ prāpyārthahetave //
evametanmahāprājña yanmāṃ tvāṃ paripṛcchasi

trikālajña uvāca //
ṣaṭkāle bhojanaṃ tvadya nāhaṃ bhoktumihotsahe //
yāvattṛptirna te bhūyāddṛṣṭvā hanta sthiro bhava

tāvatkālaṃ pratīkṣasva yāvadāgamanaṃ mama //
asmiṃstīrthe sadaivāhaṃ divārātramatandritaḥ

so'hamadya vrataṃ tyaktvā tava kāruṇyapūritaḥ //
gatvāhamānayiṣyāmi tvayoktāṃ tāṃ varāṃ striyam

anayā kārayiṣyāmi śrāddhaṃ tu vidhinā saha //
evamuktvā sa ṣaṣṭhāśī maunavāksaṃyayau drutam //
rājā samīpagaṃ dṛṣṭvā akasmādāgataṃ ṛṣim

kṣityāstale vilulitaḥ pādau kṛtvā tu mūrddhani //
dhanyo'smyanugṛhīto'smi yadbhavāngṛhamāgataḥ

sadā yajñaṃ kariṣyāmi gṛhamāgamane tava //
adya me saphalaṃ janma yadbhavāṃstvamihāgataḥ

idaṃ pādyamidaṃ cārghyaṃ madhuparkamimāṃ ca gām //
gṛhāṇa muniśārdūla yenāhaṃ śāntimāpnuyām

tasya tatpratigṛhyāśu sa munistvarito'bravīt //
madīyāgamane rājan śṛṇu tvaṃ kāraṇaṃ mahat

tacchrutvā kuru tatsarvaṃ yenāhaṃ toṣito'bhavam //
evamuktastu rājarṣirabravīttaṃ tapodhanam

kiṃ tadvada yathākāryaṃ yena siddhaṃ bhavedidam //
trikālajña uvāca //
yā sā te rājamahiṣī tāmānaya varānanām

tasyā dāsī varārohā prabhāvatyapi viśrutā //
sāpi devyā tu sahitā āyātu mama sannidhau

tataścāntaḥpurāddevī sadāsī tatra cāgatā //
kṣitau vilulitā sādhvī praṇāmamakarodṛṣeḥ

samāsīnāṃ ca viprendraḥ provāca vinatānanām //
dhruvatīrthe mayāścaryaṃ yaddṛṣṭaṃ kathayāmi vaḥ

ye kecitpitaro loke lokānāṃ sarvataḥ sthitāḥ//
ye pūjitāḥ śrāddhakṛdbhiḥ putraiḥ prītā divaṃ yayuḥ

eko vṛddho narastatra sūkṣmaprāṇibhirāvṛtaḥ //
kṣutkṣāmadehaḥ śuṣkāsyo nirgatodarasūkṣmadṛk ///

nirāśo gantukāmaśca punaḥ sa niraye'śucau //
kāruṇyātsa mayā pṛṣṭaḥ kastvaṃ brūhi kimicchasi

tenātmakarmajanitaṃ mama karma niveditam //
tatastatraiva tacchrutvā tasya kāruṇyayantritaḥ

tava dāsyāśca yā dāsī tasyāstantuḥ kilocyate //
nāmnā virūpakanidhistāmānaya varānane

iti śrutvānavadyāṅgī tasyā ānayane'tvarat //
preṣayāmāsa sarvatra tasyā ānayane bahūn

sā caikānte ca divase pānamāṃsaratā sadā //
puruṣeṇa sahāsīnā śayyāyāṃ madavihvalā

sevakaiḥ sā kare gṛhya ānītā munisannidhau //
tāṃ dṛṣṭvā madirāmattāṃ sa muniḥ prāha dharmavit

pratyayārthaṃ tu tasyā vai muniḥ prāha kriyāṃ prati //
pitṝṇāṃ ca kṛte dattaṃ dānaṃ vāri na vā svadhā

tarpaṇaṃ cāpi no dattaṃ pitṝṇāṃ cātimuktidam //
sā naivamityuvācedaṃ taṃ muniṃ saṃśitavratam

na jānāmi pitṝnsvānvai kriyāṃ kāryaṃ ca vai vibho //
iti bruvāṇāṃ tā dāsīṃ trikālajño'bhyuvāca ha

patnī ca mathureśasya nṛpaḥ sapurasajjanaḥ //
sarve drakṣyatha māhātmyaṃ pitṝṇāṃ santateḥ phalam

sakautukā mahābhāgāḥ śrāddhadānaṃ ca naiva ha //
nagarasthāśca te sarve brāhmaṇā bhāvapūjitāḥ //१ ०६ //
rājñā nītāstatra tīrthe śrāddhārthaṃ muninā saha //
lokaiḥ parivṛto rājā dhruvatīrthaṃ gataḥ prabhuḥ

tatra dṛṣṭaḥ sa vai janturna ca tanturvicetanaḥ //
maśakairveṣṭitaḥ kṣudraiḥ kṣudhayā cātipīḍitaḥ

uvāca te tadā vipro'bhavatsantānajāḥ striyaḥ //
ānītāstava puṣṭyarthaṃ yathecchasi tathā kuru //१ ०९//
agastya uvāca //
snātvaiṣā dhruvatīrthe tu brahmaṇoktakrameṇa ca//
karotu tarpaṇaṃ cāsminpūrvoktavidhinā tviyam

tataḥ śrāddhaṃ saraupyaṃ ca savastraṃ savilepanam//
arcitvā piṇḍadānena karotveṣā ca bhaktitaḥ

atraiva sarve sthitvā vai māmīkṣatha sukhānvitam //
kārayitvā yathāsarvaṃ śrāddhadānaṃ hi tantunā

tasya tadvacanaṃ śrutvā rājapatnī yaśasvinī//
kārayāmāsa dāsyā vai śrāddhaṃ subahudakṣiṇam

paṭṭavastraṃ tathā dhūpaṃ karpūrāgurucandanam//
tilottaraṃ tathānnaṃ ca bahurūpaṃ sapiṇḍakam // १ १४//
kṛte śrāddhe piṇḍadāne sa jantuḥ sukṛtī yathā //
divyakāntiradīnātmā tathābhūtaiḥ pṛthak pṛthak //१ १५ //
veṣṭitaḥ śuśubhe'tīva dīkṣito'vabhṛthe yathā //
svargāgatairvimānaiśca chāditaṃ tatra vai nabhaḥ

teṣāṃ maśakagātrāṇāṃ sugātrāṇāṃ surūpiṇām//
tatastuṣṭamanā janturvimānaṃ prekṣya cāgatam//१ १७//
gantuṃ svargamuvācedaṃ trikālajñaṃ muniṃ nṛpam//
śṛṇvantu vacanaṃ sarve madīyaṃ pitṛtuṣṭidam // १ १८//
tīrthāni saritaḥ śreṣṭhāḥ parvatāśca sarāṃsi ca //
kurukṣetraṃ gayā caiva sthānānyāyatanāni ca

pitṝṇāṃ muktidaṃ cānyanna bhūtaṃ na bhaviṣyati //
āṣāḍhyāḥ pañcame pakṣe pratipatprabhṛtitvatha

śuklapratipadantaṃ ca tīrthaṃ prāpya sasatvarāḥ //
pitaraḥ śrāddhapiṇḍādā āśvine dhruvamāsthitāḥ

kṛtvā pretapurīṃ śūnyāṃ svarga pātālameva ca //
īhamānāḥ svakaṃ putraṃ gotratantumathānujam

kanyāṃ gate savitari yaḥ śrāddhaṃ sampradāsyati //
tarpaṇaṃ dhruvatīrthe te pitṝṇāṃ ṣoḍaśāntare

sutṛptāḥ smo vayaṃ śaśvadyāsyāmaḥ paramāṃ gatim //
eṣa eva prabhāvo'tra dhruvasya kathito mayā

dṛṣṭo bhavadbhiḥ sarvaṃ yadasmākaṃ suduratyayam //
dustaraṃ tāritaṃ pāpaṃ tvatprasādānmahāmune

iti viśrāvya vacanaṃ rājānaṃ sa ṛṣiṃ janān //
rājaputrīṃ tathā dāsīṃ svāṃ sutāṃ śivamastu vaḥ

āruhya varayānaṃ te gatāḥ svargaṃ vṛtā suraiḥ //
śrīvarāha uvāca //
tataḥ sa rājaśārdūlaḥ sagaṇaḥ parivārakaiḥ

dṛṣṭvā tīrthasya māhātmyaṃ praṇamya ṛṣisattamam //
praviṣṭo nagarīṃ ramyāṃ saṃsmarannityamacyutam

etatte kathitaṃ bhadre māhātmyaṃ mathurābhavam //
smaraṇādyasya pāpāni naśyante pūrvajanmani

paṭhati śraddhayā yukto brāhmaṇānāṃ ca sannidhau //
sa pitṝṃstarpayetsarvānabhigamya gayāśire

etattvayānāvratine na cāśuśrūṣaye tathā //
kathanīyaṃ mahābhāge yaśca nārccayate harim

tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ dharmāṇāṃ dharmamuttamam //
jñānānāṃ paramaṃ jñānaṃ lābhānāṃ lābha uttamaḥ

kathanīyaṃ mahābhāge puṇyānbhāgavatānsadā //
sūta uvāca //
etacchrutvā prabhorvākyaṃ dharaṇī vismayānvitā

papraccha muditā devī pratimāsthāpanaṃ prati

iti śrīvarāhapurāṇe bhagavacchāstre mathurāvarṇanaṃ nāmāśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ