Varaha Purana · Chapter 138

atha khaṃjarīṭopākhyānam //
sūta uvāca //
etatpuṇyatamaṃ śrutvā ramye saukarave tadā //
guṇastavaṃ ca māhātmyaṃ jātyānāṃ parivartanam

tataḥ kamalapatrākṣī sarvadharmavidāṃ varā //
vismayaṃ paramaṃ gatvā nirvṛtenāntarātmanā

punaḥ papraccha taṃ devaṃ vismayāviṣṭamānasā//
aho tīrthasya māhātmyaṃ kṣetre saukarave tava

akāmānmriyamāṇasya mānuṣatvamajāyata //
kiṃ vānyadvṛttamākhyāhi kṣetre saukarave'male

śṛṇvantyā me mahajjātaṃ citte kautūhalaṃ param //
gāyamānasya kiṃ puṇyaṃ vādyamānasya kiṃ phalam

nṛtyataḥ ki bhavetpuṇyaṃ jāgrato vā phalaṃ nu kim //
godāturannadāturvā jaladātustu kiṃ phalam

saṃmārjane lepane vā gandhapuṣpādidānataḥ //
dhūpadīpādinaivedyaiḥ kiṃ phalaṃ samudīritam

anyena karmaṇā caiva japayajñādinā'thavā //
kāṃ gatiṃ pratipadyante ye śuddhamanaso janāḥ

tava bhaktasukhāryāya tadbhavānvaktumarhati //
tato mahyā vacaḥ śrutvā sarvadevamayo hariḥ

uvāca madhuraṃ vākyaṃ dharmakāmāṃ vasundharām //
śrīvarāha uvāca //
śṛṇu sundari tattvena yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

sarvaṃ te kathayiṣyāmi puṇyakarma sukhāvaham //
tasminsaukarave pakṣī khañjarīṭastu kīṭakān

bahūn bhuktvā hi vasudhe ajīrṇabhṛśapīḍitaḥ //
maraṇaṃ samanuprāptaḥ patitaḥ svena karmaṇā

samprāptāstatra vai bālāḥ krīḍantastaṃ mṛtaṃ khagam //
grahīṣyāma iti procya dhāvantastatra tatra ha

mamāyaṃ vai mamāyaṃ vai jighṛkṣantaḥ parasparama //
saṅgharṣātkalahaṃ cakrurbhṛśaṃ krīḍanakotsukāḥ

tata eko gṛhītvainaṃ gaṅgāmbhasi samākṣipat //
yuṣmākameva bhavatu nānenāsmatprayojanam

evaṃ sa khañjarīṭo hi gaṅgātoyāttatastadā //
ādityatīrthasaṃklinnaśarīraḥ sa vasundhare

vaiśyasya tu gṛhe jāto hyanekakratuyājinaḥ //
dhanaratnasamṛddhe tu rūpavān guṇavān śuciḥ

vibuddhaśca pavitraśca madbhaktaśca vasundhare //
jātasya tasya varṣāṇi jagmurdvādaśa suvrate

kadācidupaviṣṭau tau dṛṣṭvā bālo guṇānvitaḥ //
mātaraṃpitaraṃ cobhau harṣeṇa mahatānvitau

praṇamya śirasā bhūmau baddhāñjalirayācata //
matpriyaṃ yadi karttavyameko me dīyatāṃ varaḥ

na cāhaṃ vāraṇīyo vai pitrā mātrā kathaṃcana //
satyaṃ śapāmi guruṇā yathā nanu kṛtaṃ bhavet

putrasya vacanaṃ śrutvā dampatī tau mudānvitau //
ūcatustaṃ priyaṃ vākyaṃ bālaṃ kamalalocanam

yadyattvaṃ vakṣyase vatsa yadyatte hṛdi varttate //
sarvaṃ tattatkariṣyāvo visrabdhaṃ vada sāmpratam

triṃśatsahasraṃ gāvo hi sarvāśca śubhadohanāḥ //
yadyatra rocate putra dehi tvamavicāritam

punaranyatpravakṣyāmi āvayoḥ putra kāraṇāt //
vāṇijyaṃ naḥ smṛtaṃ karma tatte putre yadīpsitam

tatkuruṣva yathānyāyaṃ mitrebhyo dīyatāṃ dhanam //
dhanadhānyāni ratnāni dehi putra avāritaḥ

kanyā vai ramaṇīyāśca sajātīyāḥ kulodbhavāḥ //
ānayiṣyāva bhadraṃ te udvāhena krameṇa te

yadīcchasi punaścānyadyajñairyaṣṭuṃ suputraka //
vidhinā pūvardṛṣṭena vaiśyā yena yajanti ca

aṣṭau sampūrṇadhuryāṇāṃ halānāṃ tāvatāṃ śatam //
vaiśyakarma samādāya kiṃ punaḥ prāptumicchasi

yāvadbhojanatṛptānvā dvijānicchasi tarpitum //
sarvaṃ nijecchayā putra karttumarhasi sāmpratam

pitṛmātṛ vacaḥ śrutvā sa bālo dharmasaṃyutaḥ //
caraṇāvupasaṃgṛhya pitarau punarabravīt

gopradāne na me kāryaṃ mitraṃ vāpi na cintitam //
kanyālābhe na cecchāsti na ca yajñaphale tathā

nāhaṃ vāṇijyamicchāmi kṛṣigorakṣameva ca //
na ca sarvātithitvaṃ vā mama citte prasajjati

ekaṃ me paramaṃ cintyaṃ yanmamecchā tapodhṛtau //
cintā nārāyaṇakṣetraṃ gāḍhaṃ saukaravaṃ prati

tataḥ putravacaḥ śrutvā mama karmaparāyaṇau //
karuṇaṃ paridevantau rudantau tāvubhau tathā

atha dvādaśa varṣāṇi tava jātasya putraka //
kimidaṃ cintitaṃ vatsa tvayā nārāyaṇāśrayam

cintayiṣyati bhadraṃ te yadā tatprāpnuyā vayaḥ //
adyāpi bhojanaṃ gṛhya dhāvamānāsmi pṛṣṭhataḥ

kimidaṃ cintitaṃ vatsa gamane saukaraṃ prati //
adyāpi matstanau dhanyau prasrutau hi divāniśam

putra tvatsparśanāśāyāḥ kimetaccintitaṃ tvayā //
rātrau supto'si vatsa tvaṃ śayyāsu parivarttitaḥ

ambeti bhāṣase'dyāpi kathametadvicintitam //
spṛśaṃti tava nāryo'pi krīḍamānasya putraka

/
aparādho na vidyeta putra kṣetragṛheṣvapi //
na vā svajanabhṛtyādyaiḥ paruṣaṃ te prabhāṣitam

ruṣṭena vāpi bhīṣāyai gṛhyate caiva yaṣṭikā//
putrahartuṃ na paśyehaṃ tava nirvedakāraṇam

iti māturvacaḥ śrutvā sa vaiśyakulanandanaḥ //
uvāca madhuraṃ vākyaṃ jananīṃ saṃśitavrataḥ

uṣito'smi tadaṃgeṣu garbhasthaḥ kukṣisaṃbhavaḥ //
krīḍatosmi yathānyāyaṃ tavotsaṃge yaśasvini

stanau hyetau mayā pītau lalitena vijṛmbhitau //
aṅgaṃ tava samāruhya pāṃsubhirguṇṭhitā tanuḥ

amba tvaṃ mayi kāruṇyaṃ kuruṣva khalu cocitam //
muṃca putrakṛtaṃ śokaṃ tyaja mātaranindite

āyānti ca punaryānti gatā gacchanti cāpare//
dṛśyate ca punarnaṣṭo na dṛśyeta punaḥ kvacit

kuto jātaḥ kva saṃbaddhaḥ kasya mātā pitāthavā //
imāṃ yonimanuprāpto ghore saṃsārasāgare

mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca//
janmajanmani varttante kasya te kasya vā vayam

evaṃ cintāṃ samāsādya mā śuco janani kvacit //
evaṃ tau pitarau śrutvā vismayātpunarūcatuḥ

aho bata mahadguhyaṃ kimetattāta kathyatām //
etadvacanamākarṇya sa vaiśyakulabālakaḥ

uvāca madhuraṃ vākyaṃ jananīṃ pitaraṃ tathā//
yadi śrutena vaḥ kāryaṃ guhyasya pariniścayāt

tatpṛcchyatāṃ bhavadbhyāṃ hi guhyaṃ saukaravaṃ prati //
tatrāhaṃ kathayiṣyāmi svasya guhyaṃ mahaujasam

sūryatīrthaṃ samāsādya yattāta paripṛcchasi //
bāḍhamityeva putraṃ tau dampatī procatuśca tam

gamane kṛtasaṃkalpau tataḥ saukaravaṃ prati //
sarvadravyasamāyuktau gatau saukaravaṃ prati

gataḥ sa padmapatrākṣa ābhīrāṇāṃ janeśvaraḥ //
gāvo viṃśasahasrāṇi preṣayatyagrato drutam

agre sarvāstāḥ prayayurdravyeṇa ca samāyutāḥ //
yacca kiṃcidgṛhe vāsti kṛtaṃ nārāyaṇaṃ prati

tataḥ pūrvārddhayāmena māghamāse trayodaśī //
sarvaṃ svajanamāmantrya sambaddhaṃ ca yathāvidhi

muhūrttena ca tenaiva gamanaṃ kurute tataḥ //
snātvā ca kṛtaśaucāste nārāyaṇamudāvahāḥ

atha dīrgheṇa kālena nārāyaṇamudāvahāḥ //
vaiśākhasya tu dvādaśyāṃ mama kṣetramupāgatāḥ

snātāḥ santarpya ca pitṝnmama vastravibhūṣitāḥ //
gāvo viṃśatisāhasrā yāḥ pūrvamupakalpitāḥ

tatra bhaṅguraso nāma mama karmaparāyaṇaḥ //
tenaiva tā gṛhītā vai vidhidṛṣṭena karmaṇā

tataḥ sa pradadau tasya viṃśā gāvo mahādhanāḥ //
maṅgalyāśca pavitrāśca sarvāśca varadohanāḥ

pradadau dhanaratnāni nityameva dine dine //
modate saha putreṇa bhāryayā svajanena ca

evaṃ tu vasatastasya varṣākāla upāgataḥ //
prāvṛḍupasthitā tatra sarvasasyapravarddhinī

puṣpitāni kadambāni kuṭajārjjunakāni ca//
evaṃ duḥkhamanuprāptā striyo yā rahitāḥ priyaiḥ

garjjatāṃ guñjatāṃ caiva dhārāpātanipātitāḥ//
meghāḥ savidyutaścaiva balākāṅgadabhūṣitāḥ

nadīnāṃ caiva nirghoṣo mayūrāṇāṃ ca niḥsvanaḥ//
kuṭajārjjunagandhāśca kadambārjjunapādapāḥ

vātāḥ pravānti te tatra śikhīnāṃ ca sukhāvahāḥ//
śokena kāminīnāṃ ca bhartrā ca rahitāśca yāḥ

gacchatyevaṃ sa kālo hi meghadundubhināditaḥ//
tataḥ śaradanuprāptā agastirudito mahān

taḍāgāni prasannāni kumudotpalavanti ca//
padmaṣaṇḍaiḥ suramyāṇi puṣpitāni samantataḥ

pravānti susukhā vātāḥ sugandhāśca suśītalāḥ//
saptaparṇasugandhāśca śītalāḥ kāmivallabhāḥ

evaṃ śaradi nirvṛtte kaumude samupāgate//
sā tasminmāsi suśroṇi śuklapakṣāntare tadā

ekādaśyāṃ tataḥ subhru snātau kṣaumavibhūṣitau//
ubhau tau dampatī tatra putramūcaturātmanaḥ

uṣitāstvatra ṣaṇmāsānsukhaṃ ca dvādaśī bhavet//
kinno na vakṣyase guhyaṃ yena vai vāritā vayam

pitrostu vacanaṃ śrutvā sa putro dharmaniṣṭhitaḥ//
uvāca madhuraṃ vākyaṃ tayostu kṛtaniścayaḥ

evametanmahābhāga yattvayā paribhāṣitam//
kalyaṃ te kathayiṣyāmi idaṃ guhyaṃ mahaujasam

eṣā vai dvādaśī tāta prabhunārāyaṇapriyā//
maṃgalā ca vicitrā ca viṣṇubhaktasukhāvahā

dadate'syāṃ prahṛṣṭāśca dvādaśyāṃ kaumude site//
dīkṣitāste yogikule viṣṇubhaktiparāyaṇāḥ

tena dānaprabhāveṇa viṣṇutoṣakareṇa ca//
taranti dustaraṃ tāta ghoraṃ saṃsārasāgaram

evaṃ kathayatāṃ teṣāṃ prabhātā rajanī śubhā//
tataḥ sandhyāmupāsyātha udite sūryamaṇḍale

śucirbhūtvā yathānyāyaṃ kṣaumavastravibhūṣitaḥ//
praṇamya śirasā devaṃ śaṃkhacakragadādharam

ubhau taccaraṇau gṛhya pitarau samabhāṣata//
śṛṇu tāta mahābhāga yadarthaṃ samupāgataḥ

yadbhavānpṛcchate tāta guhyaṃ saukaravaṃ prati//
khañjarīṭo hyahaṃ tāta pakṣiyonisamudbhavaḥ

bhakṣitāśca pataṃgā me ajīrṇenātipīḍitaḥ//
ahaṃ tenaiva doṣeṇa na śaknomi viceṣṭitum

dṛṣṭvā māṃ vihvalaṃ bālā gṛhītvā krīḍituṃ gatāḥ//
hastāddhastena krīḍantaścānyonyaparihāsayā

tvayā dṛṣṭo mayā dṛṣṭo hyaṃ ceti kaliḥ kṛtaḥ//
tata ekena bālena bhrāmayitvā'kṣayembhasi

na mameti tavetyuktvā hyādityaṃ tīrthamuttamam//
krodhenādāya tīvreṇa kṣipto gaṅgāmbhasi tvarā

tatra muktā mayā prāṇāḥ sūryatīrthe mahaujasi//
akāmena viśālākṣi tatprabhāvādahaṃ tataḥ

jātastava suto mātastadetaddinamuttamam //
akāmānmriyamāṇasya varṣāṇyadya trayodaśa

vyatītāni ca guhyaṃ te kathanaṃ mama caiva yat //
etatte kathitaṃ tāta guhyamāgamanaṃ prati

ahaṃ karma kariṣyāmi gaccha tāta namo'stu te //
tato mātā pitā caiva putraṃ punaruvāca ha

viṣṇuproktāni karmāṇi yaṃ yaṃ kārayitā bhavān //
tānvayaṃ ca kariṣyāmo vidhidṛṣṭena karmaṇā

vaṭamālā yathānyāyaṃ karmasaṃsāramokṣaṇam //
te'pi dīrgheṇa kālena mama karmaparāyaṇāḥ

kṛtvā tu vipulaṃ karma tataḥ paṃcatvamāgatāḥ //
mama kṣetraprabhāveṇa cātmanaḥ karmaniścayāt

vimuktāḥ sarvasaṃsārācchvetadvīpamupāgatāḥ //
yo'sau parijanaḥ kaścidgṛhebhyaśca samāgataḥ

sarvaḥ śriyā yutastatra rogavyādhivivarjitaḥ //
sarve ca yoginastatra sarve cotpalagaṃdhayaḥ //

modante tu yathānyāyaṃ prasādātkṣetrajānmama //
etatte kathitaṃ devi mahākhyānaṃ mahaujasam

punaranyatpravakṣyāmi yadvṛttaṃ saukare mama //
eṣā vyuṣṭirmahābhāge kṣetre yatkriyate mahat

tiryagyonivinirmuktāḥ śvetadvīpamupāgatāḥ //
ya etatpaṭhate nityaṃ kalyamutthāya mānavaḥ

sa kulaṃ tārayettūrṇaṃ daśa pūrvāndaśāvarān //
na paṭhenmūrkhamadhye tu pāpiṣṭhe śāstradūṣake

na paṭhetpiśunānāṃ ca ekākī tu paṭhedgṛhe //
paṭhedbrāhmaṇamadhye ca ye ca vedavidāṃ varāḥ

vaiṣṇavānāṃ ca purato yai va śāstraguṇānvitāḥ //
viśuddhānāṃ vinītānāṃ sarvasaṃsāramokṣaṇam

iti śrīvarāhapurāṇe khañjarīṭopākhyānaṃ nāmāṣṭatriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ