વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 138

અથ ખંજરીટોપાખ્યાનમ્ ॥
સૂત ઉવાચ ॥
એતત્પુણ્યતમં શ્રુત્વા રમ્યે સૌકરવે તદા ॥
ગુણસ્તવં ચ માહાત્મ્યં જાત્યાનાં પરિવર્તનમ્

તતઃ કમલપત્રાક્ષી સર્વધર્મવિદાં વરા ॥
વિસ્મયં પરમં ગત્વા નિર્વૃતેનાન્તરાત્મના

પુનઃ પપ્રચ્છ તં દેવં વિસ્મયાવિષ્ટમાનસા॥
અહો તીર્થસ્ય માહાત્મ્યં ક્ષેત્રે સૌકરવે તવ

અકામાન્મ્રિયમાણસ્ય માનુષત્વમજાયત ॥
કિં વાન્યદ્વૃત્તમાખ્યાહિ ક્ષેત્રે સૌકરવેઽમલે

શૃણ્વન્ત્યા મે મહજ્જાતં ચિત્તે કૌતૂહલં પરમ્ ॥
ગાયમાનસ્ય કિં પુણ્યં વાદ્યમાનસ્ય કિં ફલમ્

નૃત્યતઃ કિ ભવેત્પુણ્યં જાગ્રતો વા ફલં નુ કિમ્ ॥
ગોદાતુરન્નદાતુર્વા જલદાતુસ્તુ કિં ફલમ્

સંમાર્જને લેપને વા ગન્ધપુષ્પાદિદાનતઃ ॥
ધૂપદીપાદિનૈવેદ્યૈઃ કિં ફલં સમુદીરિતમ્

અન્યેન કર્મણા ચૈવ જપયજ્ઞાદિનાઽથવા ॥
કાં ગતિં પ્રતિપદ્યન્તે યે શુદ્ધમનસો જનાઃ

તવ ભક્તસુખાર્યાય તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ ॥
તતો મહ્યા વચઃ શ્રુત્વા સર્વદેવમયો હરિઃ

ઉવાચ મધુરં વાક્યં ધર્મકામાં વસુન્ધરામ્ ॥
શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥
શૃણુ સુન્દરિ તત્ત્વેન યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ

સર્વં તે કથયિષ્યામિ પુણ્યકર્મ સુખાવહમ્ ॥
તસ્મિન્સૌકરવે પક્ષી ખઞ્જરીટસ્તુ કીટકાન્

બહૂન્ ભુક્ત્વા હિ વસુધે અજીર્ણભૃશપીડિતઃ ॥
મરણં સમનુપ્રાપ્તઃ પતિતઃ સ્વેન કર્મણા

સમ્પ્રાપ્તાસ્તત્ર વૈ બાલાઃ ક્રીડન્તસ્તં મૃતં ખગમ્ ॥
ગ્રહીષ્યામ ઇતિ પ્રોચ્ય ધાવન્તસ્તત્ર તત્ર હ

મમાયં વૈ મમાયં વૈ જિઘૃક્ષન્તઃ પરસ્પરમ ॥
સઙ્ઘર્ષાત્કલહં ચક્રુર્ભૃશં ક્રીડનકોત્સુકાઃ

તત એકો ગૃહીત્વૈનં ગઙ્ગામ્ભસિ સમાક્ષિપત્ ॥
યુષ્માકમેવ ભવતુ નાનેનાસ્મત્પ્રયોજનમ્

એવં સ ખઞ્જરીટો હિ ગઙ્ગાતોયાત્તતસ્તદા ॥
આદિત્યતીર્થસંક્લિન્નશરીરઃ સ વસુન્ધરે

વૈશ્યસ્ય તુ ગૃહે જાતો હ્યનેકક્રતુયાજિનઃ ॥
ધનરત્નસમૃદ્ધે તુ રૂપવાન્ ગુણવાન્ શુચિઃ

વિબુદ્ધશ્ચ પવિત્રશ્ચ મદ્ભક્તશ્ચ વસુન્ધરે ॥
જાતસ્ય તસ્ય વર્ષાણિ જગ્મુર્દ્વાદશ સુવ્રતે

કદાચિદુપવિષ્ટૌ તૌ દૃષ્ટ્વા બાલો ગુણાન્વિતઃ ॥
માતરંપિતરં ચોભૌ હર્ષેણ મહતાન્વિતૌ

પ્રણમ્ય શિરસા ભૂમૌ બદ્ધાઞ્જલિરયાચત ॥
મત્પ્રિયં યદિ કર્ત્તવ્યમેકો મે દીયતાં વરઃ

ન ચાહં વારણીયો વૈ પિત્રા માત્રા કથંચન ॥
સત્યં શપામિ ગુરુણા યથા નનુ કૃતં ભવેત્

પુત્રસ્ય વચનં શ્રુત્વા દમ્પતી તૌ મુદાન્વિતૌ ॥
ઊચતુસ્તં પ્રિયં વાક્યં બાલં કમલલોચનમ્

યદ્યત્ત્વં વક્ષ્યસે વત્સ યદ્યત્તે હૃદિ વર્ત્તતે ॥
સર્વં તત્તત્કરિષ્યાવો વિસ્રબ્ધં વદ સામ્પ્રતમ્

ત્રિંશત્સહસ્રં ગાવો હિ સર્વાશ્ચ શુભદોહનાઃ ॥
યદ્યત્ર રોચતે પુત્ર દેહિ ત્વમવિચારિતમ્

પુનરન્યત્પ્રવક્ષ્યામિ આવયોઃ પુત્ર કારણાત્ ॥
વાણિજ્યં નઃ સ્મૃતં કર્મ તત્તે પુત્રે યદીપ્સિતમ્

તત્કુરુષ્વ યથાન્યાયં મિત્રેભ્યો દીયતાં ધનમ્ ॥
ધનધાન્યાનિ રત્નાનિ દેહિ પુત્ર અવારિતઃ

કન્યા વૈ રમણીયાશ્ચ સજાતીયાઃ કુલોદ્ભવાઃ ॥
આનયિષ્યાવ ભદ્રં તે ઉદ્વાહેન ક્રમેણ તે

યદીચ્છસિ પુનશ્ચાન્યદ્યજ્ઞૈર્યષ્ટું સુપુત્રક ॥
વિધિના પૂવર્દૃષ્ટેન વૈશ્યા યેન યજન્તિ ચ

અષ્ટૌ સમ્પૂર્ણધુર્યાણાં હલાનાં તાવતાં શતમ્ ॥
વૈશ્યકર્મ સમાદાય કિં પુનઃ પ્રાપ્તુમિચ્છસિ

યાવદ્ભોજનતૃપ્તાન્વા દ્વિજાનિચ્છસિ તર્પિતુમ્ ॥
સર્વં નિજેચ્છયા પુત્ર કર્ત્તુમર્હસિ સામ્પ્રતમ્

પિતૃમાતૃ વચઃ શ્રુત્વા સ બાલો ધર્મસંયુતઃ ॥
ચરણાવુપસંગૃહ્ય પિતરૌ પુનરબ્રવીત્

ગોપ્રદાને ન મે કાર્યં મિત્રં વાપિ ન ચિન્તિતમ્ ॥
કન્યાલાભે ન ચેચ્છાસ્તિ ન ચ યજ્ઞફલે તથા

નાહં વાણિજ્યમિચ્છામિ કૃષિગોરક્ષમેવ ચ ॥
ન ચ સર્વાતિથિત્વં વા મમ ચિત્તે પ્રસજ્જતિ

એકં મે પરમં ચિન્ત્યં યન્મમેચ્છા તપોધૃતૌ ॥
ચિન્તા નારાયણક્ષેત્રં ગાઢં સૌકરવં પ્રતિ

તતઃ પુત્રવચઃ શ્રુત્વા મમ કર્મપરાયણૌ ॥
કરુણં પરિદેવન્તૌ રુદન્તૌ તાવુભૌ તથા

અથ દ્વાદશ વર્ષાણિ તવ જાતસ્ય પુત્રક ॥
કિમિદં ચિન્તિતં વત્સ ત્વયા નારાયણાશ્રયમ્

ચિન્તયિષ્યતિ ભદ્રં તે યદા તત્પ્રાપ્નુયા વયઃ ॥
અદ્યાપિ ભોજનં ગૃહ્ય ધાવમાનાસ્મિ પૃષ્ઠતઃ

કિમિદં ચિન્તિતં વત્સ ગમને સૌકરં પ્રતિ ॥
અદ્યાપિ મત્સ્તનૌ ધન્યૌ પ્રસ્રુતૌ હિ દિવાનિશમ્

પુત્ર ત્વત્સ્પર્શનાશાયાઃ કિમેતચ્ચિન્તિતં ત્વયા ॥
રાત્રૌ સુપ્તોઽસિ વત્સ ત્વં શય્યાસુ પરિવર્ત્તિતઃ

અમ્બેતિ ભાષસેઽદ્યાપિ કથમેતદ્વિચિન્તિતમ્ ॥
સ્પૃશંતિ તવ નાર્યોઽપિ ક્રીડમાનસ્ય પુત્રક

।
અપરાધો ન વિદ્યેત પુત્ર ક્ષેત્રગૃહેષ્વપિ ॥
ન વા સ્વજનભૃત્યાદ્યૈઃ પરુષં તે પ્રભાષિતમ્

રુષ્ટેન વાપિ ભીષાયૈ ગૃહ્યતે ચૈવ યષ્ટિકા॥
પુત્રહર્તું ન પશ્યેહં તવ નિર્વેદકારણમ્

ઇતિ માતુર્વચઃ શ્રુત્વા સ વૈશ્યકુલનન્દનઃ ॥
ઉવાચ મધુરં વાક્યં જનનીં સંશિતવ્રતઃ

ઉષિતોઽસ્મિ તદંગેષુ ગર્ભસ્થઃ કુક્ષિસંભવઃ ॥
ક્રીડતોસ્મિ યથાન્યાયં તવોત્સંગે યશસ્વિનિ

સ્તનૌ હ્યેતૌ મયા પીતૌ લલિતેન વિજૃમ્ભિતૌ ॥
અઙ્ગં તવ સમારુહ્ય પાંસુભિર્ગુણ્ઠિતા તનુઃ

અમ્બ ત્વં મયિ કારુણ્યં કુરુષ્વ ખલુ ચોચિતમ્ ॥
મુંચ પુત્રકૃતં શોકં ત્યજ માતરનિન્દિતે

આયાન્તિ ચ પુનર્યાન્તિ ગતા ગચ્છન્તિ ચાપરે॥
દૃશ્યતે ચ પુનર્નષ્ટો ન દૃશ્યેત પુનઃ ક્વચિત્

કુતો જાતઃ ક્વ સંબદ્ધઃ કસ્ય માતા પિતાથવા ॥
ઇમાં યોનિમનુપ્રાપ્તો ઘોરે સંસારસાગરે

માતાપિતૃસહસ્રાણિ પુત્રદારશતાનિ ચ॥
જન્મજન્મનિ વર્ત્તન્તે કસ્ય તે કસ્ય વા વયમ્

એવં ચિન્તાં સમાસાદ્ય મા શુચો જનનિ ક્વચિત્ ॥
એવં તૌ પિતરૌ શ્રુત્વા વિસ્મયાત્પુનરૂચતુઃ

અહો બત મહદ્ગુહ્યં કિમેતત્તાત કથ્યતામ્ ॥
એતદ્વચનમાકર્ણ્ય સ વૈશ્યકુલબાલકઃ

ઉવાચ મધુરં વાક્યં જનનીં પિતરં તથા॥
યદિ શ્રુતેન વઃ કાર્યં ગુહ્યસ્ય પરિનિશ્ચયાત્

તત્પૃચ્છ્યતાં ભવદ્ભ્યાં હિ ગુહ્યં સૌકરવં પ્રતિ ॥
તત્રાહં કથયિષ્યામિ સ્વસ્ય ગુહ્યં મહૌજસમ્

સૂર્યતીર્થં સમાસાદ્ય યત્તાત પરિપૃચ્છસિ ॥
બાઢમિત્યેવ પુત્રં તૌ દમ્પતી પ્રોચતુશ્ચ તમ્

ગમને કૃતસંકલ્પૌ તતઃ સૌકરવં પ્રતિ ॥
સર્વદ્રવ્યસમાયુક્તૌ ગતૌ સૌકરવં પ્રતિ

ગતઃ સ પદ્મપત્રાક્ષ આભીરાણાં જનેશ્વરઃ ॥
ગાવો વિંશસહસ્રાણિ પ્રેષયત્યગ્રતો દ્રુતમ્

અગ્રે સર્વાસ્તાઃ પ્રયયુર્દ્રવ્યેણ ચ સમાયુતાઃ ॥
યચ્ચ કિંચિદ્ગૃહે વાસ્તિ કૃતં નારાયણં પ્રતિ

તતઃ પૂર્વાર્દ્ધયામેન માઘમાસે ત્રયોદશી ॥
સર્વં સ્વજનમામન્ત્ર્ય સમ્બદ્ધં ચ યથાવિધિ

મુહૂર્ત્તેન ચ તેનૈવ ગમનં કુરુતે તતઃ ॥
સ્નાત્વા ચ કૃતશૌચાસ્તે નારાયણમુદાવહાઃ

અથ દીર્ઘેણ કાલેન નારાયણમુદાવહાઃ ॥
વૈશાખસ્ય તુ દ્વાદશ્યાં મમ ક્ષેત્રમુપાગતાઃ

સ્નાતાઃ સન્તર્પ્ય ચ પિતૄન્મમ વસ્ત્રવિભૂષિતાઃ ॥
ગાવો વિંશતિસાહસ્રા યાઃ પૂર્વમુપકલ્પિતાઃ

તત્ર ભઙ્ગુરસો નામ મમ કર્મપરાયણઃ ॥
તેનૈવ તા ગૃહીતા વૈ વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા

તતઃ સ પ્રદદૌ તસ્ય વિંશા ગાવો મહાધનાઃ ॥
મઙ્ગલ્યાશ્ચ પવિત્રાશ્ચ સર્વાશ્ચ વરદોહનાઃ

પ્રદદૌ ધનરત્નાનિ નિત્યમેવ દિને દિને ॥
મોદતે સહ પુત્રેણ ભાર્યયા સ્વજનેન ચ

એવં તુ વસતસ્તસ્ય વર્ષાકાલ ઉપાગતઃ ॥
પ્રાવૃડુપસ્થિતા તત્ર સર્વસસ્યપ્રવર્દ્ધિની

પુષ્પિતાનિ કદમ્બાનિ કુટજાર્જ્જુનકાનિ ચ॥
એવં દુઃખમનુપ્રાપ્તા સ્ત્રિયો યા રહિતાઃ પ્રિયૈઃ

ગર્જ્જતાં ગુઞ્જતાં ચૈવ ધારાપાતનિપાતિતાઃ॥
મેઘાઃ સવિદ્યુતશ્ચૈવ બલાકાઙ્ગદભૂષિતાઃ

નદીનાં ચૈવ નિર્ઘોષો મયૂરાણાં ચ નિઃસ્વનઃ॥
કુટજાર્જ્જુનગન્ધાશ્ચ કદમ્બાર્જ્જુનપાદપાઃ

વાતાઃ પ્રવાન્તિ તે તત્ર શિખીનાં ચ સુખાવહાઃ॥
શોકેન કામિનીનાં ચ ભર્ત્રા ચ રહિતાશ્ચ યાઃ

ગચ્છત્યેવં સ કાલો હિ મેઘદુન્દુભિનાદિતઃ॥
તતઃ શરદનુપ્રાપ્તા અગસ્તિરુદિતો મહાન્

તડાગાનિ પ્રસન્નાનિ કુમુદોત્પલવન્તિ ચ॥
પદ્મષણ્ડૈઃ સુરમ્યાણિ પુષ્પિતાનિ સમન્તતઃ

પ્રવાન્તિ સુસુખા વાતાઃ સુગન્ધાશ્ચ સુશીતલાઃ॥
સપ્તપર્ણસુગન્ધાશ્ચ શીતલાઃ કામિવલ્લભાઃ

એવં શરદિ નિર્વૃત્તે કૌમુદે સમુપાગતે॥
સા તસ્મિન્માસિ સુશ્રોણિ શુક્લપક્ષાન્તરે તદા

એકાદશ્યાં તતઃ સુભ્રુ સ્નાતૌ ક્ષૌમવિભૂષિતૌ॥
ઉભૌ તૌ દમ્પતી તત્ર પુત્રમૂચતુરાત્મનઃ

ઉષિતાસ્ત્વત્ર ષણ્માસાન્સુખં ચ દ્વાદશી ભવેત્॥
કિન્નો ન વક્ષ્યસે ગુહ્યં યેન વૈ વારિતા વયમ્

પિત્રોસ્તુ વચનં શ્રુત્વા સ પુત્રો ધર્મનિષ્ઠિતઃ॥
ઉવાચ મધુરં વાક્યં તયોસ્તુ કૃતનિશ્ચયઃ

એવમેતન્મહાભાગ યત્ત્વયા પરિભાષિતમ્॥
કલ્યં તે કથયિષ્યામિ ઇદં ગુહ્યં મહૌજસમ્

એષા વૈ દ્વાદશી તાત પ્રભુનારાયણપ્રિયા॥
મંગલા ચ વિચિત્રા ચ વિષ્ણુભક્તસુખાવહા

દદતેઽસ્યાં પ્રહૃષ્ટાશ્ચ દ્વાદશ્યાં કૌમુદે સિતે॥
દીક્ષિતાસ્તે યોગિકુલે વિષ્ણુભક્તિપરાયણાઃ

તેન દાનપ્રભાવેણ વિષ્ણુતોષકરેણ ચ॥
તરન્તિ દુસ્તરં તાત ઘોરં સંસારસાગરમ્

એવં કથયતાં તેષાં પ્રભાતા રજની શુભા॥
તતઃ સન્ધ્યામુપાસ્યાથ ઉદિતે સૂર્યમણ્ડલે

શુચિર્ભૂત્વા યથાન્યાયં ક્ષૌમવસ્ત્રવિભૂષિતઃ॥
પ્રણમ્ય શિરસા દેવં શંખચક્રગદાધરમ્

ઉભૌ તચ્ચરણૌ ગૃહ્ય પિતરૌ સમભાષત॥
શૃણુ તાત મહાભાગ યદર્થં સમુપાગતઃ

યદ્ભવાન્પૃચ્છતે તાત ગુહ્યં સૌકરવં પ્રતિ॥
ખઞ્જરીટો હ્યહં તાત પક્ષિયોનિસમુદ્ભવઃ

ભક્ષિતાશ્ચ પતંગા મે અજીર્ણેનાતિપીડિતઃ॥
અહં તેનૈવ દોષેણ ન શક્નોમિ વિચેષ્ટિતુમ્

દૃષ્ટ્વા માં વિહ્વલં બાલા ગૃહીત્વા ક્રીડિતું ગતાઃ॥
હસ્તાદ્ધસ્તેન ક્રીડન્તશ્ચાન્યોન્યપરિહાસયા

ત્વયા દૃષ્ટો મયા દૃષ્ટો હ્યં ચેતિ કલિઃ કૃતઃ॥
તત એકેન બાલેન ભ્રામયિત્વાઽક્ષયેમ્ભસિ

ન મમેતિ તવેત્યુક્ત્વા હ્યાદિત્યં તીર્થમુત્તમમ્॥
ક્રોધેનાદાય તીવ્રેણ ક્ષિપ્તો ગઙ્ગામ્ભસિ ત્વરા

તત્ર મુક્તા મયા પ્રાણાઃ સૂર્યતીર્થે મહૌજસિ॥
અકામેન વિશાલાક્ષિ તત્પ્રભાવાદહં તતઃ

જાતસ્તવ સુતો માતસ્તદેતદ્દિનમુત્તમમ્ ॥
અકામાન્મ્રિયમાણસ્ય વર્ષાણ્યદ્ય ત્રયોદશ

વ્યતીતાનિ ચ ગુહ્યં તે કથનં મમ ચૈવ યત્ ॥
એતત્તે કથિતં તાત ગુહ્યમાગમનં પ્રતિ

અહં કર્મ કરિષ્યામિ ગચ્છ તાત નમોઽસ્તુ તે ॥
તતો માતા પિતા ચૈવ પુત્રં પુનરુવાચ હ

વિષ્ણુપ્રોક્તાનિ કર્માણિ યં યં કારયિતા ભવાન્ ॥
તાન્વયં ચ કરિષ્યામો વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા

વટમાલા યથાન્યાયં કર્મસંસારમોક્ષણમ્ ॥
તેઽપિ દીર્ઘેણ કાલેન મમ કર્મપરાયણાઃ

કૃત્વા તુ વિપુલં કર્મ તતઃ પંચત્વમાગતાઃ ॥
મમ ક્ષેત્રપ્રભાવેણ ચાત્મનઃ કર્મનિશ્ચયાત્

વિમુક્તાઃ સર્વસંસારાચ્છ્વેતદ્વીપમુપાગતાઃ ॥
યોઽસૌ પરિજનઃ કશ્ચિદ્ગૃહેભ્યશ્ચ સમાગતઃ

સર્વઃ શ્રિયા યુતસ્તત્ર રોગવ્યાધિવિવર્જિતઃ ॥
સર્વે ચ યોગિનસ્તત્ર સર્વે ચોત્પલગંધયઃ ॥

મોદન્તે તુ યથાન્યાયં પ્રસાદાત્ક્ષેત્રજાન્મમ ॥
એતત્તે કથિતં દેવિ મહાખ્યાનં મહૌજસમ્

પુનરન્યત્પ્રવક્ષ્યામિ યદ્વૃત્તં સૌકરે મમ ॥
એષા વ્યુષ્ટિર્મહાભાગે ક્ષેત્રે યત્ક્રિયતે મહત્

તિર્યગ્યોનિવિનિર્મુક્તાઃ શ્વેતદ્વીપમુપાગતાઃ ॥
ય એતત્પઠતે નિત્યં કલ્યમુત્થાય માનવઃ

સ કુલં તારયેત્તૂર્ણં દશ પૂર્વાન્દશાવરાન્ ॥
ન પઠેન્મૂર્ખમધ્યે તુ પાપિષ્ઠે શાસ્ત્રદૂષકે

ન પઠેત્પિશુનાનાં ચ એકાકી તુ પઠેદ્ગૃહે ॥
પઠેદ્બ્રાહ્મણમધ્યે ચ યે ચ વેદવિદાં વરાઃ

વૈષ્ણવાનાં ચ પુરતો યૈ વ શાસ્ત્રગુણાન્વિતાઃ ॥
વિશુદ્ધાનાં વિનીતાનાં સર્વસંસારમોક્ષણમ્

ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ખઞ્જરીટોપાખ્યાનં નામાષ્ટત્રિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ