Varaha Purana · Chapter 13

dharaṇyuvāca /
etat tanmahadāścaryaṃ dṛṣṭvā gauramukho muniḥ /
te cāpi maṇijāḥ prāptāḥ kiṃ phalaṃ tu varaṃ guroḥ

ko'sau gauramukhaḥ śrīmān muniḥ paramadhārmmikaḥ /
kiṃ cakāra hareḥ karmma dṛṣṭvā'sau munipuṃgavaḥ

śrīvarāha uvāca /
nimiṣeṇa kṛtaṃ karma dṛṣṭvā bhagavato muniḥ /
ārirādhayiṣurdevaṃ tameva prayayau vanam /
prabhāsaṃ nāma somasya tīrthaṃ paramadurlabham

tatra daityāntakṛd devaḥ procyate tīrthacintakaiḥ /
ārādhayāmāsa hariṃ daityasūdanasaṃjñitam

tasyārādhayato devaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum /
ājagāma mahāyogī mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ

taṃ dṛṣṭvā'bhyāgataṃ dūrādarghapādyena so muniḥ /
arcayāmāsa taṃ bhaktyā mudā paramayā yutaḥ

kauśyāṃ vṛṣyāṃ tadāsīnaṃ papracchedaṃ munistadā /
śādhiṃ māṃ muniśārdūla kiṃ karomi mahāvrata

evamuktaḥ sa viprendro mārkaṇḍeyo mahātapāḥ /
uvāca ślakṣṇayā vācā muniṃ gauramukhaṃ tadā

mārkaṇḍeya uvāca /
etadeva mahatkṛtyaṃ yatsatāṃ saṃgamo bhavet /
yattu sāndehikaṃ kāryaṃ tatpṛcchasva mahāmune

gauramukha uvāca /
ete hi pitaro nāma procyante vedavādibhiḥ /
sarvavarṇaṣu sāmānyā utāhosvit pṛthak pṛthak

mārkaṇḍeyaḥ /
sarveṣāmeva devānāmādyo nārāyaṇo guruḥ /
tasmād brahmā samutpannaḥ so'pi saptāsṛjanmunīn

māṃ yajasveti tenoktāstadā te parameṣṭhinā /
ātmanātmānamevāgre ayajanta iti śrutiḥ

teṣāṃ vai brahmajātānāṃ mahāvaikārikarmaṇām /
aśapad vyabhicāro hi mahāneṣa kṛto yataḥ /
prabhraṣṭajñāninaḥ sarve bhaviṣyatha na saṃśayaḥ

evaṃ śaptāstataste vai brahmaṇātmasamudbhavāḥ /
sadyo vaṃśakarān putrānutpādya tridivaṃ yayuḥ

tatasteṣu prayāteṣu tridivaṃ brahmavādiṣu /
tatputrāḥ śrāddhadānena tarpayāmāsurañjasā

te ca vaimānikāḥ sarve brahmaṇaḥ sapta mānasāḥ /
tat piṇḍadānaṃ mantroktaṃ prapaśyanto vyavasthitāḥ

gauramukha uvāca /
ye ca te pitaro brahman yaṃ ca kālaṃ samāsate /
kiṃ yato vai pitṛgaṇāstasmiṃlloke vyavasthitāḥ

mārkaṇḍeya uvāca /
pravarttante varāḥ kecid devānāṃ somavarddhanāḥ /
te marīcyādayaḥ sapta svarge te pitaraḥ smṛtāḥ

catvāro mūrttimanto vai trayastvanye hyamūrttayaḥ /
teṣāṃ lokanisargaṃ ca kīrttayiṣyāmi tacchṛṇu

prabhāvaṃ ca mahardhi ca vistareṇa nibodha me /
dharmamūrtidharāsteṣāṃ trayo'nye paramā gaṇāḥ /
teṣāṃ nāmāni lokāṃśca kīrtayiṣyāmi tacchṛṇu

lokāḥ saṃtānakā nāma yatra tiṣṭhanti bhāsvarāḥ /
amūrttayaḥ pitṛgaṇāste vai putrāḥ prajāpateḥ

virājasya prajāśreṣṭhā vairājā iti te smṛtāḥ //
devānāṃ pitaraste hi tān yajantīha devatāḥ

ete vai lokavibhraṣṭā lokān prāpya sanātanān /
punaryugaśatānteṣu jāyante brahmavādinaḥ

te prāpya tāṃ smṛtiṃ bhūyaḥ sādhya yogamanuttamam /
cintya yogagatiṃ śuddhāṃ punarāvṛttidurlabhām

ete sma pitaraḥ śrāddhe yogināṃ yogavarddhanāḥ /
āpyāyitāstu te pūrvaṃ yogaṃ yogabale ratau

tasmācchrāddhāni deyāni yogināṃ yogisattama /
eṣa vai prathamaḥ sargaḥ somapānāmanuttamaḥ

ete ta ekatanavo vartante dbijasattamāḥ /
bhūrlokavāsināṃ yājyāḥ svargalokanivāsinaḥ //
brahmaputrā marīcyādyāsteṣāṃ yājyā mahadgatāḥ

kalpavāsikasaṃjñānāṃ teṣāmapi jane gatāḥ /
sanakādyāstatasteṣāṃ vairājāstapasi sthitāḥ /
teṣāṃ satyagatā muktā ityeṣā pitṛsaṃtatiḥ

agniṣvātteti mārīcyā vairājā barhisaṃjñitāḥ /
sukāleyāpi pitaro vasiṣṭhasya prajāpateḥ /
te'pi yājyāstribhirvarṇairna śūdreṇa pṛthakkṛtam

varṇatrayābhyanujñātaḥ śūdraḥ sarvān pitṛn yajet /
na tu tasya pṛthak santi pitaraḥ śūdrajātayaḥ

muktaścetanako brahman nanu vipreṣu dṛśyate /
viśeṣaśāstradṛṣṭyā tu purāṇānāṃ ca darśanāt

evaṃ ṛṣistutaiḥ śāstraṃ jñātvā yājyakasaṃbhavān /
svayaṃ sṛṣṭyāṃ smṛtirlabdhā putrāṇāṃ brahmaṇā tataḥ /
paraṃ nirvāṇamāpannāste'pi jñānena eva ca

vasvādīnāṃ kaśyapādyā varṇānāṃ vasavādayaḥ /
aviśeṣeṇa vijñeyā gandharvādyā api dhruvam

eṣa te paitṛkaḥ sarga uddeśena mahāmune /
kathito nānta evāsya varṣakoṭyā hi dṛśyate

śrāddhasya kālān vakṣyāmi tān śrṛṇuṣva dvijottama /
śrāddhārhamāgataṃ dravyaṃ viśiṣṭamathavā dvijam

śrāddhaṃ kurvīta vijñāya vyatīpāte'yane tathā /
viṣuve caiva saṃprāpte grahaṇe śaśisūryayoḥ /
samasteṣveva viprendra rāśiṣvarke'tigacchati

nakṣatragrahapīḍāsu duṣṭasvapnāvalokane /
icchāśrāddhāni kurvīta navasasyāgame tathā

amāvāsyā yadā ārdrāviśākhāsvātiyogino /
śrāddhaiḥ pitṛgaṇastṛptiṃ tadāpnotyaṣṭavārṣikīm

amāvasyā yadā puṣye raudre'tharkṣe punarvasau /
dvādaśābdaṃ tathā tṛptiṃ prayānti pitaro'rccitāḥ

vāsavājaikapādarkṣe pitṝṇāṃ tṛptimicchatām /
vāruṇe cāpyamāvāsyā devānāmapi durlabhā

navasvarkṣeṣvamāvāsyā yadā teṣu dvijottama /
tadā śrāddhāni deyāni akṣayyaphalamicchatām /
api koṭisahastreṇa puṇyasyānto na vidyate

athāparaṃ pitaraḥ śrāddhakālaṃ
rahasyamasmat pravadanti puṇyam /
vaiśākhamāsasya tu yā tṛtīyā
navamyasau kārttikaśuklapakṣe

nabhasyamāsasya tamistrapakṣe
trayodaśī pañcadaśī ca māghe /
upaplave candramaso raveśca
tathāṣṭakāsvapyayanadvaye ca

pānīyamapyatra tilairvimiśraṃ
dadyātpitṛbhyaḥ prayato manuṣyaḥ /
śrāddhaṃ kṛtaṃ tena samāḥsahastraṃ
rahasyametat pitaro vadanti

māghāsite pañcadaśī kadāci-
dupaiti yogaṃ yadi vāruṇena /
ṛkṣeṇa kālaḥ paramaḥ pitṝṇāṃ
na tvalpapuṇyairdvija labhyate'sau

kāle dhaniṣṭhā yadi nāma tasmin
bhavettu viprendra sadā pitṛbhyaḥ /
dattaṃ jalānnaṃ pradadāti tṛptiṃ
varṣāyutaṃ tatkulajairmanuṣyaiḥ

tatraiva ced bhādrapadāstu pūrvāḥ
kāle tadā yaiḥ kriyate pitṛbhyaḥ /
śrāddhaṃ parā tṛptimupetya tena
yugaṃ samagraṃ pitaraḥ svapanti //
śrāddhaṃ tu yatpakṣamudāharanti
tatpaitṛkaṃ munigaṇāḥ pravadanti tuṣṭim

gaṅgāsarayūmathavā vipāśāṃ
sarasvatīṃ naimiṣagomatīṃ vā /
tato'vagāhyārcanamādareṇa
kṛtvā pitṝṇāmahitāni hanti

gāyanti caitat pitaraḥ kadā tu
varṣāmaghātṛptimavāpya bhūyaḥ /
māghāsitānte śubhatīrthatoyai-
ryāsyāma tṛptiṃ tanayādidattaiḥ

cittaṃ ca vittaṃ ca nṛṇāṃ viśuddhaṃ
śastaśca kālaḥ kathito vidhiśca /
pātraṃ yathoktaṃ paramā ca bhakti-
rnṛṇāṃ prayacchantyabhivāñchitāni

pitṛgītāstathaivātra ślokāstān śrṛṇu sattama /
śrutvā tathaiva bhavitā bhāvyaṃ tatra vidhātmanā

api dhanyaḥ kule jāyādasmākaṃ matimān naraḥ /
akurvan vittaśāṭhyaṃ yaḥ piṇḍān yo nirvapiṣyati

ratnavastramahāyānaṃ sarvaṃ bhogādikaṃ vasu /
vibhave sati viprebhyo asmānuddiśya dāsyati

annena vā yathāśaktyā kāle'smin bhaktinamradhīḥ /
bhojayiṣyati viprāgryāṃstanmātravibhavo naraḥ

asamartho'nnadānasya vanyaśākaṃ svaśaktitaḥ /
pradāsyatidvijāgryebhyaḥ svalpāṃ yo vāpi dakṣiṇām

tatrāpyasāmarthyayutaḥ karāgrāgrasthitāṃstilān /
praṇamya dvijamukhyāya kasmaicid dvija dāsyati

tilaiḥ saptāṣṭabhirvāpi samavetāṃ jalāñjalim /
bhaktinamraḥ samuddiśyāpyasmākaṃ saṃpradāsyati

yataḥ kutaścit saṃprāpya gobhyo vāpi gavāhnikam /
abhāve prīṇayatyasmān bhaktyā yuktaḥ pradāsyati

sarvābhāve vanaṃ gatvā kakṣāmūlapradarśakaḥ /
sūryādilokapālānāmidamuccaiḥ paṭhiṣyati

na me'sti vittaṃ na dhanaṃ na cānya-
cchrāddhasya yogyaṃ svapitṝn nato'smi /
tṛpyantu bhaktyā pitaro mayaitau
bhujau tatau vartmani mārutasya

ityetat pitṛbhirgītaṃ bhāvābhāvaprayojanam /
kṛtaṃ tena bhavecchrāddhaṃ ya evaṃ kurute dvija

// iti śrīvarāhapurāṇe bhagavacchāstre trayodaśo'dhyāyaḥ