વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 13

ધરણ્યુવાચ ।
એતત્ તન્મહદાશ્ચર્યં દૃષ્ટ્વા ગૌરમુખો મુનિઃ ।
તે ચાપિ મણિજાઃ પ્રાપ્તાઃ કિં ફલં તુ વરં ગુરોઃ

કોઽસૌ ગૌરમુખઃ શ્રીમાન્ મુનિઃ પરમધાર્મ્મિકઃ ।
કિં ચકાર હરેઃ કર્મ્મ દૃષ્ટ્વાઽસૌ મુનિપુંગવઃ

શ્રીવરાહ ઉવાચ ।
નિમિષેણ કૃતં કર્મ દૃષ્ટ્વા ભગવતો મુનિઃ ।
આરિરાધયિષુર્દેવં તમેવ પ્રયયૌ વનમ્ ।
પ્રભાસં નામ સોમસ્ય તીર્થં પરમદુર્લભમ્

તત્ર દૈત્યાન્તકૃદ્ દેવઃ પ્રોચ્યતે તીર્થચિન્તકૈઃ ।
આરાધયામાસ હરિં દૈત્યસૂદનસંજ્ઞિતમ્

તસ્યારાધયતો દેવં હરિં નારાયણં પ્રભુમ્ ।
આજગામ મહાયોગી માર્કણ્ડેયો મહામુનિઃ

તં દૃષ્ટ્વાઽભ્યાગતં દૂરાદર્ઘપાદ્યેન સો મુનિઃ ।
અર્ચયામાસ તં ભક્ત્યા મુદા પરમયા યુતઃ

કૌશ્યાં વૃષ્યાં તદાસીનં પપ્રચ્છેદં મુનિસ્તદા ।
શાધિં માં મુનિશાર્દૂલ કિં કરોમિ મહાવ્રત

એવમુક્તઃ સ વિપ્રેન્દ્રો માર્કણ્ડેયો મહાતપાઃ ।
ઉવાચ શ્લક્ષ્ણયા વાચા મુનિં ગૌરમુખં તદા

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।
એતદેવ મહત્કૃત્યં યત્સતાં સંગમો ભવેત્ ।
યત્તુ સાન્દેહિકં કાર્યં તત્પૃચ્છસ્વ મહામુને

ગૌરમુખ ઉવાચ ।
એતે હિ પિતરો નામ પ્રોચ્યન્તે વેદવાદિભિઃ ।
સર્વવર્ણષુ સામાન્યા ઉતાહોસ્વિત્ પૃથક્ પૃથક્

માર્કણ્ડેયઃ ।
સર્વેષામેવ દેવાનામાદ્યો નારાયણો ગુરુઃ ।
તસ્માદ્ બ્રહ્મા સમુત્પન્નઃ સોઽપિ સપ્તાસૃજન્મુનીન્

માં યજસ્વેતિ તેનોક્તાસ્તદા તે પરમેષ્ઠિના ।
આત્મનાત્માનમેવાગ્રે અયજન્ત ઇતિ શ્રુતિઃ

તેષાં વૈ બ્રહ્મજાતાનાં મહાવૈકારિકર્મણામ્ ।
અશપદ્ વ્યભિચારો હિ મહાનેષ કૃતો યતઃ ।
પ્રભ્રષ્ટજ્ઞાનિનઃ સર્વે ભવિષ્યથ ન સંશયઃ

એવં શપ્તાસ્તતસ્તે વૈ બ્રહ્મણાત્મસમુદ્ભવાઃ ।
સદ્યો વંશકરાન્ પુત્રાનુત્પાદ્ય ત્રિદિવં યયુઃ

તતસ્તેષુ પ્રયાતેષુ ત્રિદિવં બ્રહ્મવાદિષુ ।
તત્પુત્રાઃ શ્રાદ્ધદાનેન તર્પયામાસુરઞ્જસા

તે ચ વૈમાનિકાઃ સર્વે બ્રહ્મણઃ સપ્ત માનસાઃ ।
તત્ પિણ્ડદાનં મન્ત્રોક્તં પ્રપશ્યન્તો વ્યવસ્થિતાઃ

ગૌરમુખ ઉવાચ ।
યે ચ તે પિતરો બ્રહ્મન્ યં ચ કાલં સમાસતે ।
કિં યતો વૈ પિતૃગણાસ્તસ્મિંલ્લોકે વ્યવસ્થિતાઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।
પ્રવર્ત્તન્તે વરાઃ કેચિદ્ દેવાનાં સોમવર્દ્ધનાઃ ।
તે મરીચ્યાદયઃ સપ્ત સ્વર્ગે તે પિતરઃ સ્મૃતાઃ

ચત્વારો મૂર્ત્તિમન્તો વૈ ત્રયસ્ત્વન્યે હ્યમૂર્ત્તયઃ ।
તેષાં લોકનિસર્ગં ચ કીર્ત્તયિષ્યામિ તચ્છૃણુ

પ્રભાવં ચ મહર્ધિ ચ વિસ્તરેણ નિબોધ મે ।
ધર્મમૂર્તિધરાસ્તેષાં ત્રયોઽન્યે પરમા ગણાઃ ।
તેષાં નામાનિ લોકાંશ્ચ કીર્તયિષ્યામિ તચ્છૃણુ

લોકાઃ સંતાનકા નામ યત્ર તિષ્ઠન્તિ ભાસ્વરાઃ ।
અમૂર્ત્તયઃ પિતૃગણાસ્તે વૈ પુત્રાઃ પ્રજાપતેઃ

વિરાજસ્ય પ્રજાશ્રેષ્ઠા વૈરાજા ઇતિ તે સ્મૃતાઃ ॥
દેવાનાં પિતરસ્તે હિ તાન્ યજન્તીહ દેવતાઃ

એતે વૈ લોકવિભ્રષ્ટા લોકાન્ પ્રાપ્ય સનાતનાન્ ।
પુનર્યુગશતાન્તેષુ જાયન્તે બ્રહ્મવાદિનઃ

તે પ્રાપ્ય તાં સ્મૃતિં ભૂયઃ સાધ્ય યોગમનુત્તમમ્ ।
ચિન્ત્ય યોગગતિં શુદ્ધાં પુનરાવૃત્તિદુર્લભામ્

એતે સ્મ પિતરઃ શ્રાદ્ધે યોગિનાં યોગવર્દ્ધનાઃ ।
આપ્યાયિતાસ્તુ તે પૂર્વં યોગં યોગબલે રતૌ

તસ્માચ્છ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ યોગિનાં યોગિસત્તમ ।
એષ વૈ પ્રથમઃ સર્ગઃ સોમપાનામનુત્તમઃ

એતે ત એકતનવો વર્તન્તે દ્બિજસત્તમાઃ ।
ભૂર્લોકવાસિનાં યાજ્યાઃ સ્વર્ગલોકનિવાસિનઃ ॥
બ્રહ્મપુત્રા મરીચ્યાદ્યાસ્તેષાં યાજ્યા મહદ્ગતાઃ

કલ્પવાસિકસંજ્ઞાનાં તેષામપિ જને ગતાઃ ।
સનકાદ્યાસ્તતસ્તેષાં વૈરાજાસ્તપસિ સ્થિતાઃ ।
તેષાં સત્યગતા મુક્તા ઇત્યેષા પિતૃસંતતિઃ

અગ્નિષ્વાત્તેતિ મારીચ્યા વૈરાજા બર્હિસંજ્ઞિતાઃ ।
સુકાલેયાપિ પિતરો વસિષ્ઠસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
તેઽપિ યાજ્યાસ્ત્રિભિર્વર્ણૈર્ન શૂદ્રેણ પૃથક્કૃતમ્

વર્ણત્રયાભ્યનુજ્ઞાતઃ શૂદ્રઃ સર્વાન્ પિતૃન્ યજેત્ ।
ન તુ તસ્ય પૃથક્ સન્તિ પિતરઃ શૂદ્રજાતયઃ

મુક્તશ્ચેતનકો બ્રહ્મન્ નનુ વિપ્રેષુ દૃશ્યતે ।
વિશેષશાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા તુ પુરાણાનાં ચ દર્શનાત્

એવં ઋષિસ્તુતૈઃ શાસ્ત્રં જ્ઞાત્વા યાજ્યકસંભવાન્ ।
સ્વયં સૃષ્ટ્યાં સ્મૃતિર્લબ્ધા પુત્રાણાં બ્રહ્મણા તતઃ ।
પરં નિર્વાણમાપન્નાસ્તેઽપિ જ્ઞાનેન એવ ચ

વસ્વાદીનાં કશ્યપાદ્યા વર્ણાનાં વસવાદયઃ ।
અવિશેષેણ વિજ્ઞેયા ગન્ધર્વાદ્યા અપિ ધ્રુવમ્

એષ તે પૈતૃકઃ સર્ગ ઉદ્દેશેન મહામુને ।
કથિતો નાન્ત એવાસ્ય વર્ષકોટ્યા હિ દૃશ્યતે

શ્રાદ્ધસ્ય કાલાન્ વક્ષ્યામિ તાન્ શ્રૃણુષ્વ દ્વિજોત્તમ ।
શ્રાદ્ધાર્હમાગતં દ્રવ્યં વિશિષ્ટમથવા દ્વિજમ્

શ્રાદ્ધં કુર્વીત વિજ્ઞાય વ્યતીપાતેઽયને તથા ।
વિષુવે ચૈવ સંપ્રાપ્તે ગ્રહણે શશિસૂર્યયોઃ ।
સમસ્તેષ્વેવ વિપ્રેન્દ્ર રાશિષ્વર્કેઽતિગચ્છતિ

નક્ષત્રગ્રહપીડાસુ દુષ્ટસ્વપ્નાવલોકને ।
ઇચ્છાશ્રાદ્ધાનિ કુર્વીત નવસસ્યાગમે તથા

અમાવાસ્યા યદા આર્દ્રાવિશાખાસ્વાતિયોગિનો ।
શ્રાદ્ધૈઃ પિતૃગણસ્તૃપ્તિં તદાપ્નોત્યષ્ટવાર્ષિકીમ્

અમાવસ્યા યદા પુષ્યે રૌદ્રેઽથર્ક્ષે પુનર્વસૌ ।
દ્વાદશાબ્દં તથા તૃપ્તિં પ્રયાન્તિ પિતરોઽર્ચ્ચિતાઃ

વાસવાજૈકપાદર્ક્ષે પિતૄણાં તૃપ્તિમિચ્છતામ્ ।
વારુણે ચાપ્યમાવાસ્યા દેવાનામપિ દુર્લભા

નવસ્વર્ક્ષેષ્વમાવાસ્યા યદા તેષુ દ્વિજોત્તમ ।
તદા શ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ અક્ષય્યફલમિચ્છતામ્ ।
અપિ કોટિસહસ્ત્રેણ પુણ્યસ્યાન્તો ન વિદ્યતે

અથાપરં પિતરઃ શ્રાદ્ધકાલં
રહસ્યમસ્મત્ પ્રવદન્તિ પુણ્યમ્ ।
વૈશાખમાસસ્ય તુ યા તૃતીયા
નવમ્યસૌ કાર્ત્તિકશુક્લપક્ષે

નભસ્યમાસસ્ય તમિસ્ત્રપક્ષે
ત્રયોદશી પઞ્ચદશી ચ માઘે ।
ઉપપ્લવે ચન્દ્રમસો રવેશ્ચ
તથાષ્ટકાસ્વપ્યયનદ્વયે ચ

પાનીયમપ્યત્ર તિલૈર્વિમિશ્રં
દદ્યાત્પિતૃભ્યઃ પ્રયતો મનુષ્યઃ ।
શ્રાદ્ધં કૃતં તેન સમાઃસહસ્ત્રં
રહસ્યમેતત્ પિતરો વદન્તિ

માઘાસિતે પઞ્ચદશી કદાચિ-
દુપૈતિ યોગં યદિ વારુણેન ।
ઋક્ષેણ કાલઃ પરમઃ પિતૄણાં
ન ત્વલ્પપુણ્યૈર્દ્વિજ લભ્યતેઽસૌ

કાલે ધનિષ્ઠા યદિ નામ તસ્મિન્
ભવેત્તુ વિપ્રેન્દ્ર સદા પિતૃભ્યઃ ।
દત્તં જલાન્નં પ્રદદાતિ તૃપ્તિં
વર્ષાયુતં તત્કુલજૈર્મનુષ્યૈઃ

તત્રૈવ ચેદ્ ભાદ્રપદાસ્તુ પૂર્વાઃ
કાલે તદા યૈઃ ક્રિયતે પિતૃભ્યઃ ।
શ્રાદ્ધં પરા તૃપ્તિમુપેત્ય તેન
યુગં સમગ્રં પિતરઃ સ્વપન્તિ ॥
શ્રાદ્ધં તુ યત્પક્ષમુદાહરન્તિ
તત્પૈતૃકં મુનિગણાઃ પ્રવદન્તિ તુષ્ટિમ્

ગઙ્ગાસરયૂમથવા વિપાશાં
સરસ્વતીં નૈમિષગોમતીં વા ।
તતોઽવગાહ્યાર્ચનમાદરેણ
કૃત્વા પિતૄણામહિતાનિ હન્તિ

ગાયન્તિ ચૈતત્ પિતરઃ કદા તુ
વર્ષામઘાતૃપ્તિમવાપ્ય ભૂયઃ ।
માઘાસિતાન્તે શુભતીર્થતોયૈ-
ર્યાસ્યામ તૃપ્તિં તનયાદિદત્તૈઃ

ચિત્તં ચ વિત્તં ચ નૃણાં વિશુદ્ધં
શસ્તશ્ચ કાલઃ કથિતો વિધિશ્ચ ।
પાત્રં યથોક્તં પરમા ચ ભક્તિ-
ર્નૃણાં પ્રયચ્છન્ત્યભિવાઞ્છિતાનિ

પિતૃગીતાસ્તથૈવાત્ર શ્લોકાસ્તાન્ શ્રૃણુ સત્તમ ।
શ્રુત્વા તથૈવ ભવિતા ભાવ્યં તત્ર વિધાત્મના

અપિ ધન્યઃ કુલે જાયાદસ્માકં મતિમાન્ નરઃ ।
અકુર્વન્ વિત્તશાઠ્યં યઃ પિણ્ડાન્ યો નિર્વપિષ્યતિ

રત્નવસ્ત્રમહાયાનં સર્વં ભોગાદિકં વસુ ।
વિભવે સતિ વિપ્રેભ્યો અસ્માનુદ્દિશ્ય દાસ્યતિ

અન્નેન વા યથાશક્ત્યા કાલેઽસ્મિન્ ભક્તિનમ્રધીઃ ।
ભોજયિષ્યતિ વિપ્રાગ્ર્યાંસ્તન્માત્રવિભવો નરઃ

અસમર્થોઽન્નદાનસ્ય વન્યશાકં સ્વશક્તિતઃ ।
પ્રદાસ્યતિદ્વિજાગ્ર્યેભ્યઃ સ્વલ્પાં યો વાપિ દક્ષિણામ્

તત્રાપ્યસામર્થ્યયુતઃ કરાગ્રાગ્રસ્થિતાંસ્તિલાન્ ।
પ્રણમ્ય દ્વિજમુખ્યાય કસ્મૈચિદ્ દ્વિજ દાસ્યતિ

તિલૈઃ સપ્તાષ્ટભિર્વાપિ સમવેતાં જલાઞ્જલિમ્ ।
ભક્તિનમ્રઃ સમુદ્દિશ્યાપ્યસ્માકં સંપ્રદાસ્યતિ

યતઃ કુતશ્ચિત્ સંપ્રાપ્ય ગોભ્યો વાપિ ગવાહ્નિકમ્ ।
અભાવે પ્રીણયત્યસ્માન્ ભક્ત્યા યુક્તઃ પ્રદાસ્યતિ

સર્વાભાવે વનં ગત્વા કક્ષામૂલપ્રદર્શકઃ ।
સૂર્યાદિલોકપાલાનામિદમુચ્ચૈઃ પઠિષ્યતિ

ન મેઽસ્તિ વિત્તં ન ધનં ન ચાન્ય-
ચ્છ્રાદ્ધસ્ય યોગ્યં સ્વપિતૄન્ નતોઽસ્મિ ।
તૃપ્યન્તુ ભક્ત્યા પિતરો મયૈતૌ
ભુજૌ તતૌ વર્ત્મનિ મારુતસ્ય

ઇત્યેતત્ પિતૃભિર્ગીતં ભાવાભાવપ્રયોજનમ્ ।
કૃતં તેન ભવેચ્છ્રાદ્ધં ય એવં કુરુતે દ્વિજ

॥ ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ભગવચ્છાસ્ત્રે ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ