Varaha Purana · Chapter 126

atha kubjāmrakamāhātmyārambhaḥ //
tatra raibhyānugrahaḥ //
śrutvā māyābalaṃ hyetaddharaṇī saṃśitavratā//
varāharūpiṇaṃ devaṃ pratyuvāca vasundharā

dharaṇyuvāca //
yattatkubjāmrake deva bhāṣase tadanantakam //
na tatrāhaṃ vijānāmi pūrvamuktaṃ ca yattvayā

yacca kubjāmrake puṇyaṃ puṣṭistasya sanātanī //
etanme paramaṃ guhyaṃ bhagavanvaktumarhasi

varāha uvāca //
sarvaṃ tatkathayiṣyāmi sarvalokasukhāvaham //
yacca kubjāmrake puṣṭiryacca tīrthamanindite

tacca kārtsnyena me devi śṛṇu tattvena sundari //
yathā kubjāmrako jātastatastīrthaṃ yathākramam

yacca karma yato bhūme snāto yāti mṛto'pi ca //
yuge saptadaśe bhūme kṛtvā caikāṃ vasundharām

madhukaiṭabhau tathā hatvā brahmaṇo vacanāttadā //
jalasaṃharaṇaṃ kṛtvā mamādhāramupāgataḥ

paśyāmi taṃ nataṃ bhūme raibhyaṃ nāmamahāmunim //
mamaivārādhane yuktaṃ sarvakarmasu niṣṭhitam

yuktimantaṃ guṇajñaṃ ca śuciṃ dakṣaṃ jiteṃdriyam //
daśavarṣasahasrāṇi ūrdhvabāhuḥ sa tiṣṭhati

sahasraṃ cāṃbubhakṣeṇa tathā śaivālabhakṣaṇam //
varṣāṇāṃ ca śataṃ paṃca tiṣṭhate sa mahāmuniḥ

itaḥ prīto'smyahaṃ devi raibhyasya ca mahātmanaḥ //
bhaktyā ca parayā caiva tena cārādhito hyaham

tato vai tapyamānaṃ taṃ gaṅgādvāramupāgatam//
āmravṛkṣaṃ samāsādya dṛṣṭaḥ sa munipuṅgavaḥ

darśito'yaṃ mayā cātmā hetumātreṇa kenacit//
mayā yadāśritaścāmrastena kubjatvamāgataḥ

evaṃ kubjāmrakaṃ khyātaṃ sthānamatenmanasvini //
mṛtāpi tatra gacchanti mama lokāya kevalam

anyacca te pravakṣyāmi tacchṛṇuṣva vasundhare //
dṛṣṭvā sa māmṛṣiścaiva yāni vākyāni bhāṣate

evaṃ tatra mayā dṛṣṭaḥ kubjarūpaṃ samāsthitaḥ //
jānubhyāmavaniṅgatvā kiṃcideva prabhāṣate

namaskṛtya sthitaṃ taṃ tu muniṃ vai saṃśitavratam //
vareṇa chandayāmāsa ahaṃ prītamanā dhare

mamaiva vacanaṃ śrutvā sa munistapasānvitaḥ //
uvāca madhuraṃ vākyaṃ prasādārthī mahāyaśāḥ

yadi prasanno bhagavām̐llokanātho janārddanaḥ //
tava cātra nivāsaṃ vai deva icchāmi nityaśaḥ

yāvallokā dhariṣyanti tāvaccaiva mahāprabho //
sthānaṃ tava hṛṣīkeśa icchāmi madhusūdana

tvayi bhaktiḥ sadā bhūyādyāvatsthānaṃ janārddana //
anyabhaktirmama vibho rocate na kadācana

etadeva paraṃ citte mayā caiva vidhāryate //
upendra yadi tuṣṭo'si mamāyaṃ dīyatāṃ varaḥ

tatastasya vacaḥ śrutvā raibhyasyarṣerahaṃ punaḥ //
bāḍhamityeva brahmarṣe evametadbhaviṣyati

mamaivaṃ vacanaṃ śrutvā brāhmaṇaḥ sa vasundhare //
muhurttaṃ dhyānamāsthāya māmuvāca mudānvitaḥ

etasya tīrthavaryasya mahimānaṃ tvayā prabho //
śṛṇu vai kathyamānaṃ tu vada lokopakāraka

anyāni yāni tīrthāni etatkṣetrāśritāni tu //
tānyapi śrotumicchāmi kathyamānāni ca tvayā

śṛṇu tattvena me brahmanyanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi //
tīrthe kubjāmrake puṇye mama loke sukhāvahe

tīrthaṃ tu kumudākāraṃ tasmin kubjāmrake sthitam //
snānamātreṇa suśroṇi svargaṃ prāpnoti mānavaḥ

kaumudasya tu māsasya tathā mārgaśirasya ca //
vaiśākhasyaiva māsasya kṛtvā karma suduṣkaram

yo vai parityajetprāṇān strī pumānvā napuṃsakam //
niṣkalāṃ labhate siddhiṃ mama lokaṃ sa gacchati

anyacca te pravakṣyāmi tacchṛṇuṣva vasuṃdhare //
tīrthaṃ mānasamityeva vikhyātaṃ mama sundari

yasmin snātvā viśālākṣi gacchate naṃdanaṃ vanam //
divyaṃ varṣasahasraṃ vai modate cāpsaraiḥ saha

pūrṇe varṣasahasre tu jāyate vipule kule //
dravyavān guṇavāṃścaiva jāyate tatra mānavaḥ

tatrātha muṃcate prāṇān kaumudasya tu dvādaśī //
puṣkalāṃ labhate siddhiṃ mama lokaṃ ca gacchati

anyacca te pravakṣyāmi tacchṛṇuṣva vasuṃdhare //
māyātīrthamidaṃ khyātaṃ yena māyāṃ vijānate

tasmin kṛtodako brahmanmāyātīrthe mahāyaśāḥ //
daśavarṣasahasrāṇi madbhakto jāyate naraḥ

labhate paramāṃ puṣṭiṃ kuberabhavanaṃ yathā //
ekaṃ sahasraṃ varṣāṇāṃ svacchaṃdagamanāttrayam

athavā mriyate tatra māyātīrthe yaśasvini //
māyāyogī tato bhūtvā mama lokāya gacchati

anyacca te pravakṣyāmi tacchṛṇuṣva vasundhare //
tīrthaṃ sarvātmakaṃ nāma sarvatīrthaguṇānvitam

yastatra snāti kaścidvai vaiśākhasya tu dvādaśīm//
niṣkalaṃ labhate svargaṃ sahasraṃ daśa paṃca ca

athātra muṃcate prāṇāṃstīrthe sārṣapake tathā //
sarvasaṃgaṃ parityajya mama lokaṃ ca gacchati

punaranyat pravakṣyāmi śṛṇuṣva śubhalocane //
tīrthaṃ pūrṇamukhaṃ nāma tanna jānāti kaścana

tatra sarvā bhavedgaṅgā śītalaṃ jāyate jalam //
yatra coṣṇaṃ bhavatyambu jñeyaṃ pūrṇamukhaṃ tathā

snāto gacchati suśroṇī somaloke mahīyate //
tadā somaṃ paśyati tu sahasraṃ daśa paṃca ca

tataḥ svargātparibhraṣṭo brāhmaṇaścaiva jāyate //
madbhaktaḥ śucimāndakṣaḥ sarvakarmaguṇānvitaḥ

athavā mriyate tatra māsi mārgaśire tathā //
śuklapakṣe ca dvādaśyāṃ mama lokaṃ ca gacchati

tatra paśyati māṃ nityaṃ dīptimantaṃ caturbhujam //
na janma vidyate tasya maraṇaṃ ca kadācana

punaranyatpravakṣyābhi tacchṛṇuṣva vasundhare //
ananyamānaso bhūtvā bhakto bhāgavato mama /४८//
tasmiṃstīrthe tu yaḥ snāti kadācidapi mānavaḥ//
daśavarṣasahasrāṇi modate hyamarālaye

tataḥ svargātparibhraṣṭastattīrthasya prabhāvataḥ//
dravyavānguṇavāṃścaiva madbhaktaścaiva jāyate

vaiśākhasya tu māsasya śuklapakṣasya dvādaśī //
yadi muñcetsvakaṃ dehaṃ kṛtvā karma suduṣkaram

na janma maraṇaṃ tasya na glānirna ca vai bhayam //
sarvasaṅgavinirmukto mama lokāya gacchati

anyacca te pravakṣyāmi tacchṛṇuṣva vasuṃdhare//
karavīraṃ nāma tīrthaṃ sarvalokasukhāvaham

tasya cihnaṃ pravakṣyāmi yena jñāpayate śubhe //
puruṣo jñānavāṃstāvanmama bhaktiviniścitaḥ

māghamāse tu suśroṇi śuklapakṣe tu dvādaśī //
puṣpite karavīre vai madhyāhne tu na saṃśayaḥ

tasmiṃkṛtodakastīrthe svacchaṃdagamanālayaḥ//
bhramedvimānamārūḍho sahasrāṃtaranarttitaḥ

tatrātha mriyate bhūme māghamāsasya dvāśīm//
brahmāṇaṃ māṃ ca paśyeta paśyate ca vṛṣadhvajam

punaranyatpravakṣyāmi tacchṛṇuṣva vasuṃdhare//
tasya brāhmaṇamukhyasya pūrvaṃ yatkathitaṃ mayā

tasminkubjāmrake bhadre sthānaṃ tu mama rocate//
puṇḍarīka iti khyātaṃ tīrthaṃ caiva mahatphalam

tasya cihnaṃ pravakṣyāmi tacchṛṇuṣva śucismite//
tasya tīrthasya suśroṇi madhyāhne dvādaśīdine

rathacakrapramāṇo vai carate tatra kacchapaḥ//
anyacca te pravakṣyāmi tacchṛṇuṣva vasuṃdhare

snātvā prāpnoti suśroṇi phalaṃ tatra mahāguṇam//
puṇḍarīkasya yajñasya yajamānasya yatphalam

prāpnoti vasudhe tatra evameva na saṃśayaḥ//
athavā mriyate tatra labdhasaṃjño mahāyaśāḥ

daśānāṃ puṇḍarīkāṇāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ//
bhuktvā yajñaphalaṃ tatra jātiśuddho mahātapāḥ

siddhasya labhate nityaṃ mama lokāya gacchati //
anyacca te pravakṣyāmi priye tadvai śṛṇuṣva me

agnitīrthamiti khyātaṃ siddhaṃ kubjāmrake sthitam //
yadvai prajñāyate devi dvādaśyāṃ pāpavarjitaiḥ

kaumudasya tu māsasya māso mārgaśirasya ca //
āṣāḍhasya ca māsasya śuklapakṣasya dvādaśīm

yaścaiva mādhave māsi samaye yadi varttate //
tasyāṃ tu śukladvādaśyāṃ tīrthe tiṣṭhati yatrataḥ

tasya cihnaṃ pravakṣyāmi śṛṇuṣva hi vasundhare //
yena cihnena vijñeyaṃ tīrthaṃ tatraiva māmakam

ekāgraṃ tu manaḥ kṛtvā tacchṛṇuśva vasundhare //
muktvā bhāgavatānśuddhāntsaṃhitāpāṭhakānmama

na hi kaścidvijānāti śāstraṃ mama na yaśca vai //
phalaṃ tasya pravakṣyāmi mṛto'pi snātako'pi vā

ekacittaṃ samādhāya tacchṛṇuṣva vasundhare //
agnitīrtheṣu snāto vai tasminkubjāmrakeṣu ca

agnitīrthaṃ mahābhāge dīptamantaṃ savaiṣṇavam //
sapta kṛtvāgnimedhānāṃ yatphalaṃ bhavati priye

prāpnoti tanmahābhāge snānamātrānna saṃśayaḥ //
athavā mriyate tatra ekaikāndvādaśīkṛtān

sthitvā viṃśatyahorātrānmama lokāya gacchati //
tīrthasya tasya vakṣyāmi cihnāni śṛṇu sundari

yena vijñāyate prājñairmama bhaktaṃ sukhāvaham //
uṣṇaṃ bhavati hemante vasudhe tajjalaṃ tathā

uṣṇakāle bhavecchītamevaṃ cihnaṃ tu tadbhavet //
eṣa vahnirmahābhāge tīrthamāgneyamuttare

taranti mānavā yena ghoraṃ saṃsārasāgaram //
anyacca te pravakṣyāmi devi kubjāmrake mahat

vāyavyamitivikhyātaṃ tīrthaṃ dharmādvinissṛtam /
tasmiṃstīrthe tu yaḥ snātaḥ kṛtanityodakakriyaḥ

vājapeyasya yajñasya phalaṃ prāpnoti niṣkalam //
athavā mriyate tatra vāyutīrthe mahāhrade

dināni daśa paṃcaitatkṛtameva hi māmakam//
janma vā maraṇaṃ vāpi bhūmau naiva punarbhavet

jāyate ca caturbāhurmama loke pratiṣṭhitaḥ//
tasya cihnaṃ pravakṣyāmi vāyu tīrthasya sundari

yena cihnena vijñeyaṃ tīrthaṃ tacca mahattaram //
aśvatthavṛkṣapatrāṇi calanti nityaśo vane

caturviṃśatirdvādaśyāṃ yena vijñāyate khalu //
punaranyatpravakṣyāmi tīrthaṃ kubjāmrake dhare

śakratīrthamiti khyātaṃ sarvasaṃsāramokṣaṇam //
tasmiṃstīrthe varārohe śakratīrthe vasuṃdhare

śakrastu vasate loke vajrahasto na saṃśayaḥ //
athavā mriyate tatra śakratīrthe mahātape

upoṣya daśarātrāṇi mama lokāya gacchati //
tasya cihnaṃ pravakṣyāmi yena vijñāyate tataḥ

ekacittaṃ samādhāya śṛṇu sundari tattvataḥ //
pañca vṛkṣāstu tiṣṭhanti taddakṣiṇadiśe kṣite

śakratīrthasya cihnaṃ te vasudhe parikīrttitam //
anyacca tīrthaṃ vakṣyāmi tasmin kubjāmrake param

varuṇena tapastaptaṃ sahasraṃ pañca sapta ca //
tatra snātasya vakṣyāmi jāyate tatra yatphalam

yatprāpnoti mṛto vāpi puruṣaḥ saṃśitavrataḥ //
aṣṭa varṣa sahasrāṇi gatvā vai varuṇālayam //

svacchandagamano bhūtvā evameva na saṃśayaḥ //
atha vai mriyate tatra viṃśavarṣoṣito naraḥ

sarvasaṅgaṃ parityajya mama lokaṃ sa gacchati //
tasya cihnaṃ pravakṣyāmi tacchṛṇuṣva vasundhare

tatra dhārā patatyekā ekarūpā sadā bhavet //
na varddhate ca varṣāsu gharme na hrasate punaḥ

saptasāmudrakaṃ nāma tasminkubjāmrake param //
tasminkṛtodako bhūme naro dharmaparāyaṇaḥ

trayāṇāmaśvamedhānāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ //
śīghraṃ gacchati vai svargaṃ sahasraṃ daśa pañca ca

tataḥ svargātparibhraṣṭaḥ kulavāñjāyate dvijaḥ //
vedavedāṅgakuśalaḥ somapaścaiva jāyate

athātra muñcate prāṇānmuktasaṅgo jitendriyaḥ //
uṣitvā saptarātraṃ vai mama lokaṃ sa gacchati

tasya cihnaṃ pravakṣyāmi tīrthasya śṛṇu sundari //
vaiśākhaśukladvādaśyāṃ vibhūtistatra yā bhavet

vimalā gāṅgatā yatra gaṅgājalavimiśritam //
tasmin tīrthe tadevaitatkṣīravarṇaṃ punarbhavet

punaśca pītavarṇābhā punā raktaḥ kadā bhavet //
punarmarakatābhāsaṃ punarmuktāsamaprabham

etaiścihnaistu vijñeyaṃ tattīrthaṃ viditātmabhiḥ //
anyacca te pravakṣyāmi tīrthaṃ kubjāmrake mahat

tīrthaṃ mānasaro nāma sarvabhāgavatapriyam //
tasmin snāto varārohe gacchate mānasaṃ saraḥ

devānpaśyati vai sarvānrudreṃdrasamarudgaṇān//
atha tatra mṛto bhūme triṃśadrātroṣito naraḥ

sarvasaṅgavinirmukto mama lokaṃ sa gacchati //
tasya cihnaṃ pravakṣyāmi yena tajjñāyate naraiḥ

paṃcāśatkrośavitataṃ mānuṣāṇāṃ durāsadam //
etattu bhūme vijñeyaṃ yathaitanmānasaṃ saraḥ

śuddhairbhāgavatairjñeyaṃ mama karmasu niṣṭhitaiḥ //
etattīrthaṃ mahābhāge tasmin kubjāmrakaṃ smṛtam

siddhikāmasya viprasya raibhyasya parikīrtitam//
anyacca te pravakṣyāmi tacchṛṇuṣva vasuṃdhare

tatra kubjāmrake vṛttaṃ purāścaryaṃ mahādbhutam //
mama nirmālyapārśve vai vyālī tiṣṭhati nirbhayā

gaṃdhamālyopahāryāṇi bhakṣayaṃtī yadṛcchayā//
kasyacittvatha kālasya nakulastatra cāgataḥ

paśyate ca tatastatra ramamāṇaṃ yadṛcchayā//
nakulena saha vyālyā tadā yuddhamabhūcca tat //१ १ //
sampūrṇe te tu madhyāhne māghamāse tu dvādaśīm //
tayā sa daṣṭo nakulo nāśāya mama maṃdire

tenāpi viṣadigdhena vyālī śīghraṃ nipātitā //
ubhau cānyonya yuddhena tadā paṃcatvamāgatau

vyālī prāgjotiṣe jātā rājaputrī yaśasvinī //
nakulo'jāyata tadā kosaleṣu janādhipaḥ

rūpavānguṇavāndevi sarvaśāstrakalānvitaḥ //
tau tu dīrgheṇa kālena saukhyena parirañjitau

avarddhatāṃ yathākālaṃ śuklapakṣe yathā śaśī //
sā kanyā nakulaṃ dṛṣṭvā sadyo hantuṃ tathecchati

vyālīṃ dṛṣṭvā rājaputraḥ sahasā hantumicchati //
atha tasyāstu kālena kosalādhipatistathā

pāṇiṃ jagrāha vidhivanmatprasādādvasundhare //
kosalādhipateścāpi rājñaḥ prāgjotiṣasya ca

mahotsavena saṃvṛttaḥ sambandho matprasādataḥ //
dṛḍhaprītistayorjātā yathā ca jatukāṣṭhayoḥ

ramato dhūmaketośca vahneścaiva yathā tathā //
yathā śacī ca śakraśca ramantau nandane vane

evaṃ ca dīrghakālaṃ hi tayoḥ prītirna hīyate //
evaṃ tau viharantau tu tasminnupavane tataḥ

vasete ca yathānyāyaṃ velāmiva mahodadhiḥ //
evaṃ tayorgataḥ kālo varṣāṇāṃ saptasaptatiḥ

na budhyatostathātmānaṃ mama māyāvimohitau //
evaṃ tau viharantau tu tasminnupavane tataḥ

dṛṣṭvā vyālīṃ rājaputrastato hantuṃ vyavasthitaḥ //
sa tayā vāryamāṇo'pi vyālī hantumihodyataḥ

garuḍo hanti nāgānvai dṛṣṭvaiva vinatātmajaḥ //
evaṃ sa vāryamāṇo'pi vyālīṃ hanti sma dāruṇam

tadā sā ruṣitā devī na kiñcidapi bhāṣate //
tatastasyāṃ tu velāyāṃ rājaputryagrato bilāt

nakulastu vinirgatya āhārārthaṃ samudyataḥ //
dṛṣṭvā tu rājaputrī sā nakulaṃ sarpakāṃkṣiṇam

hṛṣṭaṃ caṃkramamāṇaṃ sā nakulaṃ śubhadarśanam //
krodhāttaṃ nakulaṃ cāpi vinihantuṃ pracakrame

vāritā rājaputreṇa sutā prājyotiṣasya vai //
nakulaṃ ghātitaṃ dṛṣṭvā maṅgalyaṃ śubhadarśanam

kupito rājaputro vai rājaputrīmabhāṣata //
strīṇāṃ bharttā sadā mānyastaṃ māmullaṅghya niṣṭhuram

darśanīyaḥ priyo rājñāṃ maṅgalyaḥ śubhadarśanaḥ //
ghātito nakulaḥ kasmānmayā vai vāryamāṇayā

iti bhartṛvacaḥ śrutvā prāgjyotiṣasutā tadā //
pratyuvāca tataḥ krodhātkosalādhipateḥ sutam

asakṛdvāryamāṇo'pi vyālī ghātitavānyataḥ //
tasmānmayāpi nakulo ghātitaḥ sarpaghātakaḥ

rājaputryā vacaḥ śrutvā rājaputrastato'bravīt //
vāgbhiḥ sa kaṭukābhiśca tarjjayanniva tāṃ dhare

sarpastīvraviṣo bhadre tīkṣṇadaṃṣṭro durāsadaḥ //
daśate mānuṣaṃ duṣṭo yenā'sau mriyate janaḥ

tasmānmayā hato bhadre'hitakārī viṣoddhataḥ //
prajāpālā vayaṃ bhadre ye'pi caivāpathe sthitāḥ

sarvāṃstāndaṇḍayāmo hi tīvradaṇḍairyathocitam //
sādhūnye cāpi hiṃsanti hyaparādhavivarjjitān

striyaṃ caivāpi hiṃsanti kāmakārāśca ye narāḥ //
te daṇḍyāścaiva vadhyāśca rājadharmādyathārhataḥ

mayāpi rājadharmo vai karttavyo rājakarmaṇi //
nakulenāparāddhaṃ kiṃ tadvada tvaṃ mamāpi hi

darśanīyaḥ surūpaśca rājñāṃ yogyo gṛheṣu ca //
maṅgalyaśca pavitraśca nakulaḥ kiṃ hatastvayā //

vāryamāṇo'pi hi mayā ghātito nakulastataḥ //
tato mama na bhāryāsi na cāhaṃ te patiḥ sthitaḥ

kiñca tena na hanmi tvāṃ striyo'vadhyāḥ tadaiva yat //
ityuktvā rājaputrastāṃ nivṛtya nagaraṃ prati

evaṃ krodhaṃ samādāya naṣṭasnehaiḥ parasparam //
evaṃ gacchati kāle vai kosalāyāṃ janādhipaḥ

śṛṇoti tāṃ kathāṃ sarvāṃ vadhaṃ nakulasarpayoḥ //
evaṃ śrutvā yathānyāyaṃ sakrodhau tāvubhāvapi

tataḥ kañcukinaścaiva svāmātyānagrataḥ sthitān //
putraṃ mama vadhūṃ caiva samānayata satvaram

tato vai rājabhṛtyāstu rājño vai priyakāriṇaḥ //
rājājñāṃ tāṃ puraskṛtya vadhūṃ putraṃ ca sādaram

ānīya darśayāmāsuryatra rājā svayaṃ sthitaḥ //
vadhūputrau tato dṛṣṭvā rājā vacanamabravīt

putra kutra gataṃ prema yuvayostatsamāhitam //
snehaśca kva gataḥ pūrvo viruddhācaraṇau katham

āsīdyā yuvayoḥ prītiranyo'nyaṃ jatukāṣṭhavat //
darpaṇe pratibimbaṃ ca dṛśyate yadvadātmanaḥ

sanmukhatvena ca sadā tadvadvāṃ yā'bhavatpurā //
dakṣā suśīlā dharmiṣṭhā naināṃ tyaktuṃ tvamarhasi

apriyaṃ noktapūrvaṃ tu yayā parijane'pi ca //
miṣṭānnasādhane dakṣā tvayā tyaktaṃ na yujyate

dhanapūrvastu te dharmaḥ sa ca yoṣitkṛtaḥ khalu //
aho satyaṃ janānāṃ ca sa tu strībhyaḥ sutaḥ kulam

tataḥ piturvacaḥ śrutvā rājaputro yaśasvini//
ubhau taccaraṇau gṛhya pitaraṃ pratyabhāṣata

doṣo na vidyate tāta snuṣāyāṃ ko'pi kutracit //
kiṃ me tu vāryamāṇāpi nakulaṃ me'grato'hanat

tato'bhavanmama krodho dṛṣṭvā pātitamagrataḥ //
krodhāsaktena tu mayā yatheyaṃ paribhāṣitā

mama bhāryā na bhavatī na cāhaṃ tava vai patiḥ //
etacca kāraṇaṃ nānyatkiñcidrājanna saṃśayaḥ

tataḥ pativacaḥ śrutvā prāgjyotiṣakulodbhavā //
śirasā praṇatiṃ kṛtvā idaṃ vacanamabravīt

aparādhavihīnaśca bhītaśca bhujagastathā //
śataśo vāryamāṇena śīghrameva nipātitaḥ

tataḥ sarpavadhaṃ dṛṣṭvā kodhasaṃtaptamānasā //
nābhāṣitaḥ kimapi no mayaitadavadhehi vai

vadhūputravacaḥ śrutvā kosalānāṃ janeśvaraḥ //
uvāca madhuraṃ vākyamubhayorjanasaṃsadi

anena nihataḥ sarpastvayā ca nakulo hataḥ //
kathaṃ vā kriyate krodhastanme vaktumihārhatha

hate tu nakule putra kiṃ te krodhasya kāraṇam //
rājaputri hate sarpe kiṃ vā te manyukāraṇam

tataḥ piturvacaḥ śrutvā kosaleśvaranaṃdanaḥ //
uvāca madhuraṃ vākyaṃ rājaputro mahayaśāḥ

etena kiṃ vā praśnena naitatpraṣṭuṃ tvamarhasi //
enāṃ pṛccha mahārāja jñāsyate kāyaceṣṭitam

putrasya vacanaṃ śrutvā kosalānāṃ janeśvaraḥ //
uvāca madhuraṃ vākyaṃ dharmasaṃyogasādhanam

brūhi putra yathānyāyaṃ yatte manasi vartate //
prītivicchedakaraṇamubhayoriha kathyatām

jātāḥ samvardhitāḥ putrāḥ sarvakāmeṣu niṣṭhitāḥ //
pitṛpṛṣṭaṃ tu yadguhyaṃ gopayaṃti sutādhamāḥ

satyaṃ vā yadi vā'satyaṃ na bruvaṃti kadācana //
pataṃti narake ghore raurave taptavāluke

pitrā pṛṣṭaṃ tu ye brūyuḥ śubhaṃ vāśubhameva vā //
divyāṃ ca te gatiṃ yāṃti yā gatiḥ satyavādinām

avaśyameva tadvākyaṃ vaktavyaṃ mama sannidhau //
yasya doṣeṇa te putra naṣṭā prītirguṇākarā

tataḥ piturvacaḥ śrutvā kosalānandivarddhanaḥ //
uvāca ślakṣṇayā vācā tatraiva janasaṃsadi

gacchatveṣa janaḥ sarvo yathānyāyaṃ gṛhāṇi vai //
prātastvāṃ kathayiṣyāmi yadvaktavyamavaśyakam

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ duṃdubhīnāṃ vinādanaiḥ //
nibuddhaḥ kosalaśreṣṭhaḥ sūtamāgadhabandibhiḥ

tadā kamalapatrākṣo rājaputro mahāyaśāḥ //
snātvā ca maṅgalairyukto rājadvāramupāgataḥ

tatastu kaṃcukī gatvā rājñe caiva nyavedayat //
dvāri tiṣṭhati putraste tava darśanalālasaḥ

kaṃcukestu vacaḥ śrutvā kosalānāṃ janeśvaraḥ //
śīghraṃ praveśaya sutaṃ kaṃcuke sādhuvādinam

ityukto rājaputraṃ tu prāveśayadanujñayā //
rājaputraḥ piturveśma praviśya niyataḥ śuciḥ

vavande caraṇau mūrdhnā niṣīdeti sutaṃ tataḥ //
tamabravītpitā jīva jayetyuktā mudānvitaḥ

pitṛputrau tu vijñeyau janaistvekatra saṃsthitau //
harṣitastvāntaro bāhyaḥ kṛtakautukamaṅgalaḥ

tataḥ putraṃ prahasyāha kumāraṃ sa janādhipaḥ // //
vada putra mahābhāga pūrvaṃ pṛṣṭaṃ mayā hi yat

yuvayoḥ prītivicchede kāraṇaṃ gopitaṃ hi yat //
tato rājakumārastaṃ pitaraṃ pratyabhāṣata

avaśyameva vaktavyaṃ tvayā pṛṣṭhena niṣphalam //
tadguhyaṃ hi mahārāja prītivicchedakārakam

yadīcchasi mahārāja śrotuṃ guhyamidaṃ mahat //
āgaccha tāta kubjāmre mayā saha mahīpate

tatra te kathayiṣyāmi kosalādhipate tvaran //
yattvayā pṛcchitaṃ hyetadguhyaṃ pūrvamaninditam

tatastasya vacaḥ śrutvā rājaputrasya vai nṛpaḥ //
bāḍhamityeva tatrāha putrapremṇā samanvitaḥ

rājaputre gate subhru amātyānāṃ ca sannidhau //
uvāca madhuraṃ vākya ye vai tatra samāgatāḥ

amātyāḥ śṛṇutemaṃ me vacanaṃ kṛtaniścayam //
kubjāmrakaṃ prati vayaṃ gacchāmastasya sādhanam

śīghraṃ sampādyatāṃ caiva yujyantāṃ gajavājinaḥ //
rājño vacaste saṃśrutya tamūcuḥ kṛtameva tat

ityuktvā saptarātreṇa sarvaṃ sampādya sādhanam //
gajāśvapaśuyānādikārṣāpaṇakadhenukam

suvarṇaratnavastrāṇi annaṃ cānyadapekṣitam //
rājānaṃ te samāgatya siddhamityūcurīśvaram

tataḥ sa rājaśārdūlaḥ putramāha vasundhare //
rājyaṃ śūnyaṃ kathaṃ tyaktvā gamiṣyāmo vayaṃ suta

tataḥ piturvacaḥ śrutvā rājaputro mahāyaśāḥ //
uvāca madhuraṃ vākyaṃ gṛhītvā caraṇau pituḥ

kanīyāneṣa me bhrātā ekodara samudbhavaḥ //
etasya dīyatāṃ rājyaṃ yathānyāyena cāgatam

putrasya vacanaṃ śrutvā kosalānāṃ kulodvahaḥ //
varttamāne'pi ca jyeṣṭhe kanīyān kathamarhati

tataḥ piturvacaḥ śrutvā kosalāyāḥ kulodbhavaḥ //
uvāca madhuraṃ vākyaṃ pitaraṃ dharmakāraṇāt

anujānāmi te tāta dīyamānāṃ vasundharām //
nāsya dharmavilopastu bhuñjamānasya medinīm

nāhaṃ kubjāmrakaṃ gatvā nivartiṣye kadācana //
etatsatyaṃ ca dharmaśca tāta te kathitaṃ mayā

putreṇa cābhyanujñātaḥ kanīyānabhiṣecitaḥ //
sa mukhyenābhyanujñāto bhūme bhūpatisattamaḥ

tato dīrgheṇa kālena sthānaṃ kubjāmrakaṃ gataḥ //
antaḥpureṇa sahitaḥ sarvadravyasamanvitaḥ

tatastīrthāvadhiṃ kṛtvā dattvā dānāni bhūriśaḥ //
annavastra suvarṇāni gohastyaśvabhuvastathā

tato bahutithe kāle vyatīte sati dhīmatām //
tataḥ kadācidbhūpālo rājaputramupasthitam

dampatyoḥ prītivicchedaṃ guhyaṃ tatsamapṛcchata //
sthānaṃ pāvanakaṃ vatsa viṣṇoḥ pādasamāśrayam

dattāni dhanaratnāni jātastasya vidhiḥ paraḥ //
idānīṃ brūhi satyaṃ tadyatkṛte sundarī snuṣā

aduṣṭakāriṇī yuktā kulaśīlaguṇānvitā //
tvayā mithyaiva kiṃ tyaktā tadguhyaṃ vada putraka

tataḥ sa pitaraṃ prāha rātrigarcchatu supyatām //
śvaḥ prabhāte tataḥ sarvaṃ kathayiṣyāmi tatpunaḥ

tato rātryāṃ vyatītāyāmudite ca divākare //
kṛtodakastu gaṅgāyāṃ kṣaumavastravibhūṣitaḥ

arcayitvā yathānyāyaṃ māṃ caiva guruvatsalaḥ //
pituḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā vākyametadudāharat

ehyehi tāta gacchāmaḥ yastvaṃ guhyāni pṛcchasi //
śṛṇu tattvena me rājanyattvayā pūrvapṛcchitam

rājaputraśca vai rājā sā ca paṅkajalocanā //
gatvā nirmālyakūṭaṃ te yattvṛttaṃ purātanam

nirmālyaṃ tu samāsādya rājaputro mahātapāḥ //
ubho tau caraṇau gṛhya pitaraṃ pratyabhāṣata

nakulo'haṃ mahārāja vasāmi kadalītale //
tato'haṃ kālasaṃyuktaḥ prāpto nirmālyakūṭakam

tatastvāśīviṣā sarpī sarpate'tra janādhipa//
bhakṣayantī sugandhāni puṣpāṇi vividhāni ca

dṛṣṭvā tu tāṃ mahāvyālīṃ krodhasaṃraktalocanaḥ //
acireṇaiva kālena tasyāṅkaṃ sahasā gataḥ

tayā saha mahārāja ghoraṃ yuddhamavarttata //
māghamāsasya dvādaśyāṃ tatra kaścinna paśyati

yudhyamānasya me tatra gātraṃ caiva nigūhataḥ //
nāsāvaṃśe tayā daṣṭo bhujaṅgyā ca tadantare

mayāpi viṣadigdhena nihatā ca bhujaṃgamā //
ubhau prāṇānparityajya ubhau paṃcatvamāgatau

mṛtau sva kāle rājendra krodhamohaparicyutau //
jāto'haṃ tava putrastu kosalādhipateḥ priyaḥ

evaṃ me ghātitaḥ sarpastatkrodhavaśaniścayāt //
etadguhyaṃ mayā rājanyattvayā pūrvapṛcchitam

rājaputravacaḥ śrutvā vadhūrvacanamabravīt //
ahaṃ sarpī mahārāja purā nirmālyakūṭake

yudhyamānā tu tenaiva nakulena nipātitā //
prāgjyotiṣakule jātā jātā tava vadhūstataḥ

tena krodhena nṛpate mūrcchitā maraṇaṃ prati //
ghātito nakulaścaitadguhyaṃ proktaṃ tava prabho

vadhūputravacaḥ śrutvā sa rājā saṃśitavrataḥ //
māyātīrthaṃ samāsādya tataḥ paṃcatvamāgataḥ

rājaputro viśālākṣī rājaputrī yaśasvinī

pauṇḍarīke tatastīrthe te'pi paṃcatvamāgatāḥ

gatāste paramaṃ sthānaṃ yatra devo janārddanaḥ //
rājā vā rājaputraśca rājaputrī yaśasvinī

mama caiva prasādena tapasaśca balena ca //
kṛtvā suduṣkaraṃ karma śvetadvīpamupāgatāḥ

yo'sau parijano devi kṛtvā tu sukṛtaṃ mahat //
so'pi siddhiṃ parā prāptaḥ śvetaddvīpamupāgataḥ

eṣa te kathitā devi puṣṭiḥ kubjāmrakasya ca //
tasya brāhmaṇamukhyasya raibhyasya kathitā mayā

etatpuṇyaṃ paraṃ japyaṃ cāturvarṇyena sarvadā //
sarvakarmasu mukhyaṃ ca etadeva viśiṣyate

tejasāṃ ca mahattejastapasāṃ ca mahattapaḥ //
etanna mūrkhamadhye tu paṭheccāpi kadācana

na paṭhedgoghnamadhye tu vedavedāṅganindake //
na paṭhedguruvidviṣṭe na paṭhecchāstradūṣake

paṭhedbhāgavatānāṃ ca madhye dīkṣāvatāṃ tathā //
ya etatpaṭhate bhūme kalyamutthāya mānavaḥ

/
tārayecca svakulajān daśapūrvāndaśāparān //
etattu paṭhamāno vai yastu prāṇānvimuṃcati

caturbhujaśca jāyeta mallokeṣu pratiṣṭhitaḥ //
etatte kathitaṃ bhūme sthānaṃ kubjāmrake tathā //
mama bhaktasukhārthāya kimanyatparipṛcchasi

iti śrīvarāhapurāṇe bhagavacchāstre kubjāmraka māhātmye raibhyānugrahaṇaṃ nāma ṣaḍviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ