Varaha Purana · Chapter 11
śrīvarāha uvāca /
tatastamīdṛśaṃ dṛṣṭvā tadā gauramukhāśramam /
durjjayaścintayāmāsa ramyamāśramamaṇḍalam
praviśāmyatra paśyāmi ṛṣīn paramadhārmikān /
cintayitvā tadā rājā praviveśa tamāśramam
tasya praviṣṭasya tato rājñaḥ paramaharṣitaḥ /
cakāra pūjāṃ dharmātmā tadā gauramukho muniḥ
svāgatādikriyāḥ kṛtvā kathānte taṃ mahāmuniḥ /
svaśaktyā'haṃ nṛpaśreṣṭha sānugasya ca bhojanam
kariṣyāmi pramucyantāṃ sādhu vāhā iti dvijaḥ /
evamuktvā sthitastūṣṇīṃ sa muniḥ saṃśitavrataḥ
rājā'pi tasthau tadbhaktyā svasahāyaiḥ samanvitaḥ /
akṣauhiṇyo balasyāsya pañcamātrāstadā sthitāḥ /
ayaṃ ca tāpasaḥ kiṃ me dāsyate bhojanaṃ tviha
nimantrya durjayaṃ viprastadā gauramukho nṛpam /
cintayāmāsa kiṃ cāsya mayā deyaṃ tu bhojanam
evaṃ cintayatastasya maharṣerbhāvitātmanaḥ /
sthito manasi deveśo harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ
tataḥ saṃsmṛtya manasā devaṃ nārāyaṇaṃ tadā /
toṣayāmāsa gaṅgāyāṃ praviśya munisattamaḥ
dharaṇyuvāca /
kathaṃ gauramukho viṣṇuṃ toṣayāmāsa bhūdhara /
etanme kautukaṃ śrotuṃ samyagicchā pravarttate
namo'stu viṣṇave nityaṃ namaste pītavāsase /
namaste cādyarūpāya namaste jalarūpiṇe
namaste sarvasaṃsthāya namaste jalaśāyine /
namaste kṣitirūpāya namaste tejasātmane
namaste vāyurūpāya namaste vyomarūpiṇe /
tvaṃ devaḥ sarvabhūtānāṃ prabhustvamasi hṛcchayaḥ
tvamoṅkāro vaṣaṭkāraḥ sarvatraiva ca saṃsthitaḥ /
tvamādiḥ sarvadevānāṃ tava cādirna vidyate
tvaṃ bhūstvaṃ ca bhuvo deva tvaṃ janastvaṃ mahaḥ smṛtaḥ /
tvaṃ tapastvaṃ ca satyaṃ ca tvayi deva carācaram
tvatto bhūtamidaṃ viśvaṃ tvadudbhūtā ṛgādayaḥ /
tvattaḥ śāstrāṇi jātāni tvatto yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ
tvatto vṛkṣā vīrudhaśca tvattaḥ sarvā vanauṣadhīḥ /
paśavaḥ pakṣiṇaḥ sarpāstvatta eva janārdana
mamāpi devadeveśa rājā durjayasaṃjñitaḥ /
āgato'bhyāgatastasya ātithyaṃ karttumutsahe
tasya me nirdhanasyādya devadeva jagatpate /
bhaktinamrasya deveśa kuruṣvānnādyasaṃcayam
yaṃ yaṃ spṛśāmi hastena yaṃ yaṃ paśyāmi cakṣuṣā /
vṛkṣaṃ vā tṛṇakandaṃ vā tattadannaṃ caturvidham
tathā tvanyatamaṃ vā'pi yad dhyātaṃ manasā mayā /
tat sarvaṃ siddhyatāṃ mahyaṃ namaste parameśvara
iti stutyā tu deveśastutoṣa jagatāṃ patiḥ /
munestasya svakaṃ rūpaṃ darśayāmāsa keśavaḥ
uvāca suprasannātmā brūhi vipra varaṃ param /
evaṃ śrutvā'kṣiṇī yāvadunmīlayati vai muniḥ
tadā śaṅkhagadāpāṇiḥ pītavāsā janārdanaḥ /
garuḍastho'pi tejasvī dvādaśādityasaprabhaḥ
divi sūryasahastrasya bhavedyugapadutthitā /
yadi bhāḥ sadṛśī sā syādbhāsastasya mahātmanaḥ
tatraikasthaṃ jagat kṛtsnaṃ pravibhaktamanekadhā /
dadarśa sa munirdevi vismayotphullalocanaḥ
jagāma śirasā devaṃ kṛtāñjalirathābravīt /
yadi me varado devo bhūyād bhaktasya keśava
idānīmeṣa nṛpatiryathā sabalavāhanaḥ /
mamāśrame kṛtāhāraḥ śvaḥ prayātā svakaṃ gṛham
ityuktastasya deveśo varadaḥ saṃbabhūva ha /
cittasiddhiṃ dadau tasmai maṇiṃ ca sumahāprabham
taṃ dattvā'ntardadhe devaḥ sa ca gauramukho muniḥ /
jagāma cāśramaṃ puṇyaṃ nānā ṛṣiniṣevitam
tatra gatvā sa viprendraścintayamāsa vai muniḥ /
himavacchikharākāraṃ mahābhramiva connatam /
śaśāṅkaraśmisaṅkāśaṃ gṛhaṃ vai śatabhūmikam
tādṛśānāṃ sahastrāṇi lakṣakoṭyaśca sarvaśaḥ /
gṛhāṇi nirmame vipro viṣṇorlabdhavarastadā
prākārāṇi tatopānte tallagnodyānakāni ca /
kokilākulaghuṣṭāni nānādvijavarāṇi ca /
campakāśokapunnāganāgakeśaravanti ca
nānājātyastathā vṛkṣā gṛhodyāneṣu sarvaśaḥ /
hastināṃ hastiśālāśca turagāṇāṃ ca mandurāḥ
cakāra saṃcayān vipro nānābhakṣyāṇi sarvaśaḥ /
bhakṣyaṃ bhojyaṃ tathā lehyaṃ coṣyaṃ bahuvidhaṃ tathā /
cakārānnādyanicayaṃ hemapātryaśca sarvataḥ
evaṃ kṛtvā sa viprastu rājānaṃ bhūritejasam /
uvāca sarvasainyāni praviśantu gṛhāniti
evamuktastato rājā tadgṛhaṃ parvatopamam /
praviveśāntareṣvanye bhṛtyā viviśurāśu vai
tatasteṣu praviṣṭeṣu tadā gauramukho muniḥ /
pragṛhya taṃ maṇiṃ divyaṃ rājānaṃ cedamabravīt
majjanābhyavahārārthaṃ pathi śramakṛte tathā /
vilāsinīstathā dāsān preṣayiṣyāmi te nṛpa
evamuktvā sa viprendrastaṃ maṇiṃ vaiṣṇavaṃ śubham /
ekānte sthāpayāmāsa rājñastasya prapaścataḥ
tasmin sthāpitamātre tu maṇau śuddhasamaprabhe /
niśceruryoṣitastatra divyarūpāḥ sahastraśaḥ
sukumārāṅgarāgādyāḥ sukumāravarāṅaganāḥ /
sukapolāḥ sucārvyaṅgyaḥ sukeśāntāḥ sulocanāḥ /
kāścitsauvarṇapātrīśca gṛhītvā saṃpratasthire
evaṃ yoṣidgaṇāstatra narāḥ karmakarāstathā /
nirjagmustasya nṛpateḥ sarve bhṛtyā nṛpasya ha /
kevalaṃ bhojanaṃ pūrvaṃ paridhānaṃ ca sarvaśaḥ
tāḥ striyaḥ sarvabhṛtyānāṃ rājamārgeṇa majjanam /
daduste ca narāśvānāṃ hastināṃ ca tvarānvitāḥ
nānāvidhāni tūryāṇi tatrāvādyanta sarvaśaḥ /
majjane nṛpatestatra nanṛtuścānyayoṣitaḥ /
aparāśca jagustatra śakrasyeva pramajjataḥ
evaṃ divyopacāreṇa snātvā rājā mahāmanāḥ /
cintayāmāsa rājendro vismayāviṣṭacetanaḥ /
kimidaṃ munisāmarthyaṃ tapaso vā'tha vā maṇeḥ
evaṃ snātvā śubhe vastre paridhāyottame tathā /
vividhānnaṃ tu vidhinā bubhuje sa nṛpottamaḥ
/50
yathā ca nṛpateḥ pūjā kṛtā tena maharṣiṇā /
tadvad bhṛtyajanasyāpi cakāra munisattamaḥ
yāvat sa rājā bubhuje sabhṛtyabalavāhanaḥ /
tāvadastagiriṃ bhānurjagāmāruṇasaprabhaḥ
tatastu rātriḥ samapadyatā'dhunā
śaracchaśāṅkojjvalaṛkṣamaṇḍitā /
karoti rāgaṃ sa ca rohiṇīdhavaḥ
susaṅgataṃ saumyaguṇeṣu tāpi ca
bhṛgūdvahaḥ kṛṣṇatarāṃśubhānunā
sahodyato daityaguruḥ surādhipaḥ /
athāntarātpakṣagato na rājate
svabhāvayogena matistu dehinām
suraktatāṃ bhūmisutaśca muñcate
rāhuḥ sitī candramasoṃśubhiḥ sitaiḥ /
muktaḥ svabhāvo jagataḥ surāsurai-
ranusvabhāvo balavān sukṛnnṛpaḥ
siteśvarākhyāpitaraśmimaṇḍale
sūryatvasiddhāntakaṣeva nirmale /
karoti keturna pare mahattama-
stadā kuśīleṣu gatiśca nirmalā
budhoccabuddhirjagato vibhāvayan
rarāja rājño tanayaḥ svakarmabhiḥ /
bhṛtecchakaḥ kakṣavivāhitaściraṃ
bhavediyaṃ sādhuṣu sammitirdhruvam
karoti ketuḥ kapilaṃ viyacciraṃ
rājñaḥ surāṇāṃ pathi saṃsthitaṃ bhṛśam /
na durjanaḥ sajjanasaṃsadi kvacit
karoti śuddhaṃ nijakarmakauśalam
śaśāṅkaraśmipravibhāsitā api
prakāśamīyurniratāḥ pade pade /
kulaṃbhavāḥ saṃbhavadharmapattayo
mahāṃśuyogānmahatāṃ samunnatim
tridoṣasaktānnikṛto'sya sarvaśaḥ
sutena rājño varuṇasya sūryajaḥ /
virājate kauśikasanniveśitā
na vedakarma kvacidanyathā bhavet
dvandvaḥ sametān mama yaḥ śiśuḥ purā
harirya ārādhitavān nṛpāsanam /
lakṣmyāpi buddhyā suciraṃ prakāśate
dhruveṇa viṣṇusmaraṇena durlabham
itīdṛśī rātrirabhūdṛṣeḥ śubhe
varāśrame durjayabhūpateḥ śubhā /
sabhṛtyasāmantavarāśvadantinaḥ
subhaktavastrābharaṇādipūjayā
itīdṛśāyāṃ vararatnacitritāḥ
supaṭṭasaṃvītavarāstṛtāstadā /
gṛheṣu paryaṅkavarāḥ samāśritāḥ
surūpayoṣitkṛtabhaṅgabhāsurāḥ
sa tatra rājā visasarja bhūbhṛtaḥ
svayaṃ sabhṛtyānapi sarvato gṛhān /
gateṣu suṣvāpa varastriyā vṛtaḥ
sureśavatsvargagataḥ pratāpavān
evaṃ sumanasastasya sabhṛtyasya mahātmanaḥ /
ṛṣestasya prabhāvena hṛṣṭāstu suṣupustadā
tato rātryāṃ vyatītāyāṃ sa rājā tāḥ striyaḥ punaḥ /
antarddhānaṃ gatāstatra dṛṣṭvā tāni gṛhāṇi ca
adṛśyāni mahārhāṇi varāsanajalāni ca /
rājā sa vismayāviṣṭaścintayāmāsa duḥkhitaḥ
kathamevaṃ maṇirmahyaṃ bhavatīti punaḥ punaḥ /
cintayannadhigamyātha sa rājā durjayastadā
cintāmaṇimimaṃ cāsya harāmīti vicintya saḥ /
prayāṇaṃ nodayāmāsa sa rājāśramabāhyataḥ /
āśramasya bahirgatvā nātidūre savāhanaḥ
tato virocanākhyaṃ vai preṣayāmāsa mantriṇam /
ṛṣergauramukhasyāpi maṇeryācanakarmaṇi
ṛṣiṃ taṃ ca samāgatya maṇiṃ yācitumudyataḥ /
ratnānāṃ bhājanaṃ rājā maṇiṃ tasmai pradīyatām
amātyenaivamuktastu kruddho gauramukho'bravīt /
pratigṛhṇāti viprastu rājā caiva dadāti ca /
tvaṃ ca rājā punarbhūtvā yācase dīnavat katham
evaṃ brūhi durācāraṃ rājānaṃ durjayaṃ svayam /
gaccha drutaṃ durācāra mā tvāṃ loko'tyagāditi
(evamuktvā muniḥ prāgāt kuśedhmāharaṇāya vai /
cintayan manasā taṃ ca maṇiṃ śatruvināśanam )
evamuktastadā dūto jagāma ca nṛpāntikam /
kathayāmāsa tatsarvaṃ yaduktaṃ brāhmaṇena ca
tataḥ krodhaparītātmā śrutvā brāhmaṇabhāṣitam /
durjayaḥ prāha nīlākhyaṃ sāmantaṃ gaccha māciram /
brāhmaṇasya maṇiṃ gṛhya tūrṇamehi yadṛcchayā
evamuktastadā nīlo bahusenāparicchadaḥ /
jagāma sa ca viprasya vanyamāśramamaṇḍalam
tatrāgnihotraśālāyāṃ dṛṣṭvā taṃ maṇimāhitam /
uttīrya syandanānnīlaḥ so'varohata bhūtale
avatīrṇe tatastasmin nīle paramadāruṇe /
krūrabuddhyā maṇestasmānnirjagmuḥ śastrapāṇayaḥ
sarathāḥ sadhvajāḥ sāśvāḥ sabāṇāḥ sāsicarmiṇaḥ /
sadhanuṣkāḥ satūṇīrā yodhāḥ paramadurjayāḥ /
niścerustaṃ maṇiṃ bhitvā asaṃkhyeyā mahābalāḥ
tatra sajjā mahāśūrā daśa pañca ca saṃkhyayā /
nāmabhistān mahābhāge kathayāmi śrṛṇuṣva tān
suprabho dīptatejāśca suraśmiḥ śubhadarśanaḥ /
sukāntiḥ sundaraḥ sundaḥ pradyumnaḥ sumanāḥ śubhaḥ
suśīlaḥ sukhadaḥ śambhuḥ sudāntaḥ soma eva ca /
ete pañcadaśa proktā nāyakā maṇitotthitāḥ
tato virocanaṃ dṛṣṭvā bahusainyapariṣkṛtam /
yodhayāmāsuravyagrā vividhāyudhapāṇayaḥ
dhanūṃṣi teṣāṃ kanakaprabhāṇi
śarān sujāmbūnadapuṅkhanaddhān /
patanti khaṅgāni vibhīṣaṇāni
bhuśuṇḍiśūlāḥ paramapradhānāḥ
ratho rathaṃ saṃparivārya tasthau
gajo gajasyāpi hayo harasya /
padātiratyugraparākramaśca
padātimeva prasasāra cāgryam
dvandvanyanekāni tathaiva yuddhe
dravanti śūrāḥ paribhartsayantaḥ /
vibhīṣaṇaṃ nirgatacāpamārgaṃ
babhūva bāhuprabhavaṃ sughoram
tathā pravṛtte tumule'tha yuddhe
hataḥ sa rājñaḥ sacivo visaṃjñaḥ /
sahānugaḥ sarvabalairupeto
jagāma vaivasvatamandirāya
tasmin hate durjayarājamantriṇi
upāyayau svena balena rājā /
sa durjayaḥ sāśvaratho'titīvraḥ
pratāpavāṃstairmaṇijairyuyodha
tatastasmiṃstadā rājño mahatkadanamābabhau /
tato hetuprahetṛbhyāṃ śrutvā jāmātaraṃ raṇe
yudhyamānaṃ mahābāhuṃ tatastvāyayatuścamūḥ /
tasmin bale tu daityā ye tān śrṛṇuṣva dhareritān
praghaso vighasaścaiva saṅghaso'śanisaprabhaḥ /
vidyutprabhaḥ sughoṣaśca unmattākṣo bhayaṃkaraḥ
agnidanto'gnitejāśca bāhuśakraḥ pratardanaḥ /
virādho bhīmakarmā ca vipracittistathaiva ca
ete pañcadaśa śreṣṭhā asurāḥ paramāyudhāḥ /
akṣauhiṇīparīvāra ekaiko'tra pṛthakpṛthak
mahāmāyāstu samare durjjayasya mahātmanaḥ /
yuyudhurmaṇijaiḥ sārddhaṃ mahāsainyaparicchadāḥ
(suprabhaḥ praghasaṃ tvājau tāḍayāmāsa pañcabhiḥ /
śarairāśīviṣākāraiḥ prataptaiḥ patagairiva // )
taptatejāstribhirbāṇairvighasaṃ saṃpravidhyata /
saṃghasaṃ daśabhirbāṇaiḥ suraśmiḥ pratyavidhyata
aśaniprabhaṃ raṇe'vidhyat pañcabhiḥ śubhadarśanaḥ /
vidyutprabhaṃ sukāntistu sughoṣaṃ sundarastathā
unmattākṣaṃ tathāvidhyat sundaḥ pañcabhirāśugaiḥ /
cakartta ca dhanustasya śitena nataparvaṇā
sumanā agnidaṃṣṭraṃ tu suśubhaścāgnitejasam /
suśīlo vāyuśakraṃ tu sumukhaśca pratardanam
(virādhena tathā śambhuḥ sukīrtirbhīmakarmmaṇā /
vipracittistathā somaṃ etad yuddhaṃ mahānabhūt //)
parasparaṃ suyuddhena yodhayitvā'stralāghavāt /
yathāsaṃkhyena te daityāḥ punarmaṇibhavairhatāḥ
yāvat saṃgrāmaghoro vai mahāṃsteṣāṃ vyavarddhata /
tāvat samitkuśādīni kṛtvā gauramukho muniḥ
āgato mahadāścaryaṃ saṃgrāmaṃ bhīmadarśanam /
bahusainyaparīvāraṃ sthitaṃ taṃ cāpi durjjayam
taṃ dṛṣṭvā sa munirdvāri cintāparama eva hi /
upaviśyādhigamyātha maṇeḥ kāraṇameva ha // ११. १०२ //
evaṃ kṛtvā maṇikṛtaṃ raudraṃ gāḍhaṃ ca saṃyugam /
cintayāmāsa deveśaṃ hariṃ gauramukho muniḥ
sa devaḥ puratastasya pītavāsāḥ khagāsanaḥ /
kimatra te mayā kāryamiti vāṇīmudīrayat
sa ṛṣiḥ prāñjalirbhūtvā uvāca puruṣottamam /
jahīmaṃ durjjayaṃ pāpaṃ sasainyaṃ parivāriṇam
evamuktastadā tena cakraṃ jvalanasannibham /
(mumoca durjayabale kālacakraṃ sudarśanam)
tena cakreṇa tatsainyamāsuraṃ daurjayaṃ kṣaṇāt /
nimeṣāntaramātreṇa bhasmavad bahudhā kṛtam
evaṃ kṛtvā tato devo muniṃ gauramukhaṃ tadā /
uvāca nimiṣeṇedaṃ nihataṃ dānavaṃ balam
araṇye'smiṃstatastvevaṃ naimiṣāraṇyasaṃjñitam /
bhaviṣyati yathārthaṃ vai brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ
ahaṃ ca yajñapuruṣa etasmin vanagocare /
nāmnā yājyā sadā ceme daśa pañca ca nāyakāḥ /
kṛte yuge bhaviṣyanti rājāno maṇijā mune
evamuktvā tato devo gato'ntardhānamīśvaraḥ /
dvijo'pi svāśrame tasthau mudā paramayā yutaḥ
// iti śrīvarāhapurāṇe bhagavacchāstre ekādaśo'dhyāyaḥ
११.९७ pāṭhabhedaḥ
sumanā agnidaṃṣṭraṃ tu suvedaścāgnitejasam/ sunalo vāyuśakrau tu suvedastu pratardanam// ११.१००
Original text: varāhapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0