વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 11

શ્રીવરાહ ઉવાચ ।
તતસ્તમીદૃશં દૃષ્ટ્વા તદા ગૌરમુખાશ્રમમ્ ।
દુર્જ્જયશ્ચિન્તયામાસ રમ્યમાશ્રમમણ્ડલમ્

પ્રવિશામ્યત્ર પશ્યામિ ઋષીન્ પરમધાર્મિકાન્ ।
ચિન્તયિત્વા તદા રાજા પ્રવિવેશ તમાશ્રમમ્

તસ્ય પ્રવિષ્ટસ્ય તતો રાજ્ઞઃ પરમહર્ષિતઃ ।
ચકાર પૂજાં ધર્માત્મા તદા ગૌરમુખો મુનિઃ

સ્વાગતાદિક્રિયાઃ કૃત્વા કથાન્તે તં મહામુનિઃ ।
સ્વશક્ત્યાઽહં નૃપશ્રેષ્ઠ સાનુગસ્ય ચ ભોજનમ્

કરિષ્યામિ પ્રમુચ્યન્તાં સાધુ વાહા ઇતિ દ્વિજઃ ।
એવમુક્ત્વા સ્થિતસ્તૂષ્ણીં સ મુનિઃ સંશિતવ્રતઃ

રાજાઽપિ તસ્થૌ તદ્ભક્ત્યા સ્વસહાયૈઃ સમન્વિતઃ ।
અક્ષૌહિણ્યો બલસ્યાસ્ય પઞ્ચમાત્રાસ્તદા સ્થિતાઃ ।
અયં ચ તાપસઃ કિં મે દાસ્યતે ભોજનં ત્વિહ

નિમન્ત્ર્ય દુર્જયં વિપ્રસ્તદા ગૌરમુખો નૃપમ્ ।
ચિન્તયામાસ કિં ચાસ્ય મયા દેયં તુ ભોજનમ્

એવં ચિન્તયતસ્તસ્ય મહર્ષેર્ભાવિતાત્મનઃ ।
સ્થિતો મનસિ દેવેશો હરિર્નારાયણઃ પ્રભુઃ

તતઃ સંસ્મૃત્ય મનસા દેવં નારાયણં તદા ।
તોષયામાસ ગઙ્ગાયાં પ્રવિશ્ય મુનિસત્તમઃ

ધરણ્યુવાચ ।
કથં ગૌરમુખો વિષ્ણું તોષયામાસ ભૂધર ।
એતન્મે કૌતુકં શ્રોતું સમ્યગિચ્છા પ્રવર્ત્તતે

નમોઽસ્તુ વિષ્ણવે નિત્યં નમસ્તે પીતવાસસે ।
નમસ્તે ચાદ્યરૂપાય નમસ્તે જલરૂપિણે

નમસ્તે સર્વસંસ્થાય નમસ્તે જલશાયિને ।
નમસ્તે ક્ષિતિરૂપાય નમસ્તે તેજસાત્મને

નમસ્તે વાયુરૂપાય નમસ્તે વ્યોમરૂપિણે ।
ત્વં દેવઃ સર્વભૂતાનાં પ્રભુસ્ત્વમસિ હૃચ્છયઃ

ત્વમોઙ્કારો વષટ્કારઃ સર્વત્રૈવ ચ સંસ્થિતઃ ।
ત્વમાદિઃ સર્વદેવાનાં તવ ચાદિર્ન વિદ્યતે

ત્વં ભૂસ્ત્વં ચ ભુવો દેવ ત્વં જનસ્ત્વં મહઃ સ્મૃતઃ ।
ત્વં તપસ્ત્વં ચ સત્યં ચ ત્વયિ દેવ ચરાચરમ્

ત્વત્તો ભૂતમિદં વિશ્વં ત્વદુદ્ભૂતા ઋગાદયઃ ।
ત્વત્તઃ શાસ્ત્રાણિ જાતાનિ ત્વત્તો યજ્ઞાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

ત્વત્તો વૃક્ષા વીરુધશ્ચ ત્વત્તઃ સર્વા વનૌષધીઃ ।
પશવઃ પક્ષિણઃ સર્પાસ્ત્વત્ત એવ જનાર્દન

મમાપિ દેવદેવેશ રાજા દુર્જયસંજ્ઞિતઃ ।
આગતોઽભ્યાગતસ્તસ્ય આતિથ્યં કર્ત્તુમુત્સહે

તસ્ય મે નિર્ધનસ્યાદ્ય દેવદેવ જગત્પતે ।
ભક્તિનમ્રસ્ય દેવેશ કુરુષ્વાન્નાદ્યસંચયમ્

યં યં સ્પૃશામિ હસ્તેન યં યં પશ્યામિ ચક્ષુષા ।
વૃક્ષં વા તૃણકન્દં વા તત્તદન્નં ચતુર્વિધમ્

તથા ત્વન્યતમં વાઽપિ યદ્ ધ્યાતં મનસા મયા ।
તત્ સર્વં સિદ્ધ્યતાં મહ્યં નમસ્તે પરમેશ્વર

ઇતિ સ્તુત્યા તુ દેવેશસ્તુતોષ જગતાં પતિઃ ।
મુનેસ્તસ્ય સ્વકં રૂપં દર્શયામાસ કેશવઃ

ઉવાચ સુપ્રસન્નાત્મા બ્રૂહિ વિપ્ર વરં પરમ્ ।
એવં શ્રુત્વાઽક્ષિણી યાવદુન્મીલયતિ વૈ મુનિઃ

તદા શઙ્ખગદાપાણિઃ પીતવાસા જનાર્દનઃ ।
ગરુડસ્થોઽપિ તેજસ્વી દ્વાદશાદિત્યસપ્રભઃ

દિવિ સૂર્યસહસ્ત્રસ્ય ભવેદ્યુગપદુત્થિતા ।
યદિ ભાઃ સદૃશી સા સ્યાદ્ભાસસ્તસ્ય મહાત્મનઃ

તત્રૈકસ્થં જગત્ કૃત્સ્નં પ્રવિભક્તમનેકધા ।
દદર્શ સ મુનિર્દેવિ વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ

જગામ શિરસા દેવં કૃતાઞ્જલિરથાબ્રવીત્ ।
યદિ મે વરદો દેવો ભૂયાદ્ ભક્તસ્ય કેશવ

ઇદાનીમેષ નૃપતિર્યથા સબલવાહનઃ ।
મમાશ્રમે કૃતાહારઃ શ્વઃ પ્રયાતા સ્વકં ગૃહમ્

ઇત્યુક્તસ્તસ્ય દેવેશો વરદઃ સંબભૂવ હ ।
ચિત્તસિદ્ધિં દદૌ તસ્મૈ મણિં ચ સુમહાપ્રભમ્

તં દત્ત્વાઽન્તર્દધે દેવઃ સ ચ ગૌરમુખો મુનિઃ ।
જગામ ચાશ્રમં પુણ્યં નાના ઋષિનિષેવિતમ્

તત્ર ગત્વા સ વિપ્રેન્દ્રશ્ચિન્તયમાસ વૈ મુનિઃ ।
હિમવચ્છિખરાકારં મહાભ્રમિવ ચોન્નતમ્ ।
શશાઙ્કરશ્મિસઙ્કાશં ગૃહં વૈ શતભૂમિકમ્

તાદૃશાનાં સહસ્ત્રાણિ લક્ષકોટ્યશ્ચ સર્વશઃ ।
ગૃહાણિ નિર્મમે વિપ્રો વિષ્ણોર્લબ્ધવરસ્તદા

પ્રાકારાણિ તતોપાન્તે તલ્લગ્નોદ્યાનકાનિ ચ ।
કોકિલાકુલઘુષ્ટાનિ નાનાદ્વિજવરાણિ ચ ।
ચમ્પકાશોકપુન્નાગનાગકેશરવન્તિ ચ

નાનાજાત્યસ્તથા વૃક્ષા ગૃહોદ્યાનેષુ સર્વશઃ ।
હસ્તિનાં હસ્તિશાલાશ્ચ તુરગાણાં ચ મન્દુરાઃ

ચકાર સંચયાન્ વિપ્રો નાનાભક્ષ્યાણિ સર્વશઃ ।
ભક્ષ્યં ભોજ્યં તથા લેહ્યં ચોષ્યં બહુવિધં તથા ।
ચકારાન્નાદ્યનિચયં હેમપાત્ર્યશ્ચ સર્વતઃ

એવં કૃત્વા સ વિપ્રસ્તુ રાજાનં ભૂરિતેજસમ્ ।
ઉવાચ સર્વસૈન્યાનિ પ્રવિશન્તુ ગૃહાનિતિ

એવમુક્તસ્તતો રાજા તદ્ગૃહં પર્વતોપમમ્ ।
પ્રવિવેશાન્તરેષ્વન્યે ભૃત્યા વિવિશુરાશુ વૈ

તતસ્તેષુ પ્રવિષ્ટેષુ તદા ગૌરમુખો મુનિઃ ।
પ્રગૃહ્ય તં મણિં દિવ્યં રાજાનં ચેદમબ્રવીત્

મજ્જનાભ્યવહારાર્થં પથિ શ્રમકૃતે તથા ।
વિલાસિનીસ્તથા દાસાન્ પ્રેષયિષ્યામિ તે નૃપ

એવમુક્ત્વા સ વિપ્રેન્દ્રસ્તં મણિં વૈષ્ણવં શુભમ્ ।
એકાન્તે સ્થાપયામાસ રાજ્ઞસ્તસ્ય પ્રપશ્ચતઃ

તસ્મિન્ સ્થાપિતમાત્રે તુ મણૌ શુદ્ધસમપ્રભે ।
નિશ્ચેરુર્યોષિતસ્તત્ર દિવ્યરૂપાઃ સહસ્ત્રશઃ

સુકુમારાઙ્ગરાગાદ્યાઃ સુકુમારવરાઙગનાઃ ।
સુકપોલાઃ સુચાર્વ્યઙ્ગ્યઃ સુકેશાન્તાઃ સુલોચનાઃ ।
કાશ્ચિત્સૌવર્ણપાત્રીશ્ચ ગૃહીત્વા સંપ્રતસ્થિરે

એવં યોષિદ્ગણાસ્તત્ર નરાઃ કર્મકરાસ્તથા ।
નિર્જગ્મુસ્તસ્ય નૃપતેઃ સર્વે ભૃત્યા નૃપસ્ય હ ।
કેવલં ભોજનં પૂર્વં પરિધાનં ચ સર્વશઃ

તાઃ સ્ત્રિયઃ સર્વભૃત્યાનાં રાજમાર્ગેણ મજ્જનમ્ ।
દદુસ્તે ચ નરાશ્વાનાં હસ્તિનાં ચ ત્વરાન્વિતાઃ

નાનાવિધાનિ તૂર્યાણિ તત્રાવાદ્યન્ત સર્વશઃ ।
મજ્જને નૃપતેસ્તત્ર નનૃતુશ્ચાન્યયોષિતઃ ।
અપરાશ્ચ જગુસ્તત્ર શક્રસ્યેવ પ્રમજ્જતઃ

એવં દિવ્યોપચારેણ સ્નાત્વા રાજા મહામનાઃ ।
ચિન્તયામાસ રાજેન્દ્રો વિસ્મયાવિષ્ટચેતનઃ ।
કિમિદં મુનિસામર્થ્યં તપસો વાઽથ વા મણેઃ

એવં સ્નાત્વા શુભે વસ્ત્રે પરિધાયોત્તમે તથા ।
વિવિધાન્નં તુ વિધિના બુભુજે સ નૃપોત્તમઃ

।50
યથા ચ નૃપતેઃ પૂજા કૃતા તેન મહર્ષિણા ।
તદ્વદ્ ભૃત્યજનસ્યાપિ ચકાર મુનિસત્તમઃ

યાવત્ સ રાજા બુભુજે સભૃત્યબલવાહનઃ ।
તાવદસ્તગિરિં ભાનુર્જગામારુણસપ્રભઃ

તતસ્તુ રાત્રિઃ સમપદ્યતાઽધુના
શરચ્છશાઙ્કોજ્જ્વલઋક્ષમણ્ડિતા ।
કરોતિ રાગં સ ચ રોહિણીધવઃ
સુસઙ્ગતં સૌમ્યગુણેષુ તાપિ ચ

ભૃગૂદ્વહઃ કૃષ્ણતરાંશુભાનુના
સહોદ્યતો દૈત્યગુરુઃ સુરાધિપઃ ।
અથાન્તરાત્પક્ષગતો ન રાજતે
સ્વભાવયોગેન મતિસ્તુ દેહિનામ્

સુરક્તતાં ભૂમિસુતશ્ચ મુઞ્ચતે
રાહુઃ સિતી ચન્દ્રમસોંશુભિઃ સિતૈઃ ।
મુક્તઃ સ્વભાવો જગતઃ સુરાસુરૈ-
રનુસ્વભાવો બલવાન્ સુકૃન્નૃપઃ

સિતેશ્વરાખ્યાપિતરશ્મિમણ્ડલે
સૂર્યત્વસિદ્ધાન્તકષેવ નિર્મલે ।
કરોતિ કેતુર્ન પરે મહત્તમ-
સ્તદા કુશીલેષુ ગતિશ્ચ નિર્મલા

બુધોચ્ચબુદ્ધિર્જગતો વિભાવયન્
રરાજ રાજ્ઞો તનયઃ સ્વકર્મભિઃ ।
ભૃતેચ્છકઃ કક્ષવિવાહિતશ્ચિરં
ભવેદિયં સાધુષુ સમ્મિતિર્ધ્રુવમ્

કરોતિ કેતુઃ કપિલં વિયચ્ચિરં
રાજ્ઞઃ સુરાણાં પથિ સંસ્થિતં ભૃશમ્ ।
ન દુર્જનઃ સજ્જનસંસદિ ક્વચિત્
કરોતિ શુદ્ધં નિજકર્મકૌશલમ્

શશાઙ્કરશ્મિપ્રવિભાસિતા અપિ
પ્રકાશમીયુર્નિરતાઃ પદે પદે ।
કુલંભવાઃ સંભવધર્મપત્તયો
મહાંશુયોગાન્મહતાં સમુન્નતિમ્

ત્રિદોષસક્તાન્નિકૃતોઽસ્ય સર્વશઃ
સુતેન રાજ્ઞો વરુણસ્ય સૂર્યજઃ ।
વિરાજતે કૌશિકસન્નિવેશિતા
ન વેદકર્મ ક્વચિદન્યથા ભવેત્

દ્વન્દ્વઃ સમેતાન્ મમ યઃ શિશુઃ પુરા
હરિર્ય આરાધિતવાન્ નૃપાસનમ્ ।
લક્ષ્મ્યાપિ બુદ્ધ્યા સુચિરં પ્રકાશતે
ધ્રુવેણ વિષ્ણુસ્મરણેન દુર્લભમ્

ઇતીદૃશી રાત્રિરભૂદૃષેઃ શુભે
વરાશ્રમે દુર્જયભૂપતેઃ શુભા ।
સભૃત્યસામન્તવરાશ્વદન્તિનઃ
સુભક્તવસ્ત્રાભરણાદિપૂજયા

ઇતીદૃશાયાં વરરત્નચિત્રિતાઃ
સુપટ્ટસંવીતવરાસ્તૃતાસ્તદા ।
ગૃહેષુ પર્યઙ્કવરાઃ સમાશ્રિતાઃ
સુરૂપયોષિત્કૃતભઙ્ગભાસુરાઃ

સ તત્ર રાજા વિસસર્જ ભૂભૃતઃ
સ્વયં સભૃત્યાનપિ સર્વતો ગૃહાન્ ।
ગતેષુ સુષ્વાપ વરસ્ત્રિયા વૃતઃ
સુરેશવત્સ્વર્ગગતઃ પ્રતાપવાન્

એવં સુમનસસ્તસ્ય સભૃત્યસ્ય મહાત્મનઃ ।
ઋષેસ્તસ્ય પ્રભાવેન હૃષ્ટાસ્તુ સુષુપુસ્તદા

તતો રાત્ર્યાં વ્યતીતાયાં સ રાજા તાઃ સ્ત્રિયઃ પુનઃ ।
અન્તર્દ્ધાનં ગતાસ્તત્ર દૃષ્ટ્વા તાનિ ગૃહાણિ ચ

અદૃશ્યાનિ મહાર્હાણિ વરાસનજલાનિ ચ ।
રાજા સ વિસ્મયાવિષ્ટશ્ચિન્તયામાસ દુઃખિતઃ

કથમેવં મણિર્મહ્યં ભવતીતિ પુનઃ પુનઃ ।
ચિન્તયન્નધિગમ્યાથ સ રાજા દુર્જયસ્તદા

ચિન્તામણિમિમં ચાસ્ય હરામીતિ વિચિન્ત્ય સઃ ।
પ્રયાણં નોદયામાસ સ રાજાશ્રમબાહ્યતઃ ।
આશ્રમસ્ય બહિર્ગત્વા નાતિદૂરે સવાહનઃ

તતો વિરોચનાખ્યં વૈ પ્રેષયામાસ મન્ત્રિણમ્ ।
ઋષેર્ગૌરમુખસ્યાપિ મણેર્યાચનકર્મણિ

ઋષિં તં ચ સમાગત્ય મણિં યાચિતુમુદ્યતઃ ।
રત્નાનાં ભાજનં રાજા મણિં તસ્મૈ પ્રદીયતામ્

અમાત્યેનૈવમુક્તસ્તુ ક્રુદ્ધો ગૌરમુખોઽબ્રવીત્ ।
પ્રતિગૃહ્ણાતિ વિપ્રસ્તુ રાજા ચૈવ દદાતિ ચ ।
ત્વં ચ રાજા પુનર્ભૂત્વા યાચસે દીનવત્ કથમ્

એવં બ્રૂહિ દુરાચારં રાજાનં દુર્જયં સ્વયમ્ ।
ગચ્છ દ્રુતં દુરાચાર મા ત્વાં લોકોઽત્યગાદિતિ

(એવમુક્ત્વા મુનિઃ પ્રાગાત્ કુશેધ્માહરણાય વૈ ।
ચિન્તયન્ મનસા તં ચ મણિં શત્રુવિનાશનમ્ )

એવમુક્તસ્તદા દૂતો જગામ ચ નૃપાન્તિકમ્ ।
કથયામાસ તત્સર્વં યદુક્તં બ્રાહ્મણેન ચ

તતઃ ક્રોધપરીતાત્મા શ્રુત્વા બ્રાહ્મણભાષિતમ્ ।
દુર્જયઃ પ્રાહ નીલાખ્યં સામન્તં ગચ્છ માચિરમ્ ।
બ્રાહ્મણસ્ય મણિં ગૃહ્ય તૂર્ણમેહિ યદૃચ્છયા

એવમુક્તસ્તદા નીલો બહુસેનાપરિચ્છદઃ ।
જગામ સ ચ વિપ્રસ્ય વન્યમાશ્રમમણ્ડલમ્

તત્રાગ્નિહોત્રશાલાયાં દૃષ્ટ્વા તં મણિમાહિતમ્ ।
ઉત્તીર્ય સ્યન્દનાન્નીલઃ સોઽવરોહત ભૂતલે

અવતીર્ણે તતસ્તસ્મિન્ નીલે પરમદારુણે ।
ક્રૂરબુદ્ધ્યા મણેસ્તસ્માન્નિર્જગ્મુઃ શસ્ત્રપાણયઃ

સરથાઃ સધ્વજાઃ સાશ્વાઃ સબાણાઃ સાસિચર્મિણઃ ।
સધનુષ્કાઃ સતૂણીરા યોધાઃ પરમદુર્જયાઃ ।
નિશ્ચેરુસ્તં મણિં ભિત્વા અસંખ્યેયા મહાબલાઃ

તત્ર સજ્જા મહાશૂરા દશ પઞ્ચ ચ સંખ્યયા ।
નામભિસ્તાન્ મહાભાગે કથયામિ શ્રૃણુષ્વ તાન્

સુપ્રભો દીપ્તતેજાશ્ચ સુરશ્મિઃ શુભદર્શનઃ ।
સુકાન્તિઃ સુન્દરઃ સુન્દઃ પ્રદ્યુમ્નઃ સુમનાઃ શુભઃ

સુશીલઃ સુખદઃ શમ્ભુઃ સુદાન્તઃ સોમ એવ ચ ।
એતે પઞ્ચદશ પ્રોક્તા નાયકા મણિતોત્થિતાઃ

તતો વિરોચનં દૃષ્ટ્વા બહુસૈન્યપરિષ્કૃતમ્ ।
યોધયામાસુરવ્યગ્રા વિવિધાયુધપાણયઃ

ધનૂંષિ તેષાં કનકપ્રભાણિ
શરાન્ સુજામ્બૂનદપુઙ્ખનદ્ધાન્ ।
પતન્તિ ખઙ્ગાનિ વિભીષણાનિ
ભુશુણ્ડિશૂલાઃ પરમપ્રધાનાઃ

રથો રથં સંપરિવાર્ય તસ્થૌ
ગજો ગજસ્યાપિ હયો હરસ્ય ।
પદાતિરત્યુગ્રપરાક્રમશ્ચ
પદાતિમેવ પ્રસસાર ચાગ્ર્યમ્

દ્વન્દ્વન્યનેકાનિ તથૈવ યુદ્ધે
દ્રવન્તિ શૂરાઃ પરિભર્ત્સયન્તઃ ।
વિભીષણં નિર્ગતચાપમાર્ગં
બભૂવ બાહુપ્રભવં સુઘોરમ્

તથા પ્રવૃત્તે તુમુલેઽથ યુદ્ધે
હતઃ સ રાજ્ઞઃ સચિવો વિસંજ્ઞઃ ।
સહાનુગઃ સર્વબલૈરુપેતો
જગામ વૈવસ્વતમન્દિરાય

તસ્મિન્ હતે દુર્જયરાજમન્ત્રિણિ
ઉપાયયૌ સ્વેન બલેન રાજા ।
સ દુર્જયઃ સાશ્વરથોઽતિતીવ્રઃ
પ્રતાપવાંસ્તૈર્મણિજૈર્યુયોધ

તતસ્તસ્મિંસ્તદા રાજ્ઞો મહત્કદનમાબભૌ ।
તતો હેતુપ્રહેતૃભ્યાં શ્રુત્વા જામાતરં રણે

યુધ્યમાનં મહાબાહું તતસ્ત્વાયયતુશ્ચમૂઃ ।
તસ્મિન્ બલે તુ દૈત્યા યે તાન્ શ્રૃણુષ્વ ધરેરિતાન્

પ્રઘસો વિઘસશ્ચૈવ સઙ્ઘસોઽશનિસપ્રભઃ ।
વિદ્યુત્પ્રભઃ સુઘોષશ્ચ ઉન્મત્તાક્ષો ભયંકરઃ

અગ્નિદન્તોઽગ્નિતેજાશ્ચ બાહુશક્રઃ પ્રતર્દનઃ ।
વિરાધો ભીમકર્મા ચ વિપ્રચિત્તિસ્તથૈવ ચ

એતે પઞ્ચદશ શ્રેષ્ઠા અસુરાઃ પરમાયુધાઃ ।
અક્ષૌહિણીપરીવાર એકૈકોઽત્ર પૃથક્પૃથક્

મહામાયાસ્તુ સમરે દુર્જ્જયસ્ય મહાત્મનઃ ।
યુયુધુર્મણિજૈઃ સાર્દ્ધં મહાસૈન્યપરિચ્છદાઃ

(સુપ્રભઃ પ્રઘસં ત્વાજૌ તાડયામાસ પઞ્ચભિઃ ।
શરૈરાશીવિષાકારૈઃ પ્રતપ્તૈઃ પતગૈરિવ ॥ )

તપ્તતેજાસ્ત્રિભિર્બાણૈર્વિઘસં સંપ્રવિધ્યત ।
સંઘસં દશભિર્બાણૈઃ સુરશ્મિઃ પ્રત્યવિધ્યત

અશનિપ્રભં રણેઽવિધ્યત્ પઞ્ચભિઃ શુભદર્શનઃ ।
વિદ્યુત્પ્રભં સુકાન્તિસ્તુ સુઘોષં સુન્દરસ્તથા

ઉન્મત્તાક્ષં તથાવિધ્યત્ સુન્દઃ પઞ્ચભિરાશુગૈઃ ।
ચકર્ત્ત ચ ધનુસ્તસ્ય શિતેન નતપર્વણા

સુમના અગ્નિદંષ્ટ્રં તુ સુશુભશ્ચાગ્નિતેજસમ્ ।
સુશીલો વાયુશક્રં તુ સુમુખશ્ચ પ્રતર્દનમ્

(વિરાધેન તથા શમ્ભુઃ સુકીર્તિર્ભીમકર્મ્મણા ।
વિપ્રચિત્તિસ્તથા સોમં એતદ્ યુદ્ધં મહાનભૂત્ ॥)

પરસ્પરં સુયુદ્ધેન યોધયિત્વાઽસ્ત્રલાઘવાત્ ।
યથાસંખ્યેન તે દૈત્યાઃ પુનર્મણિભવૈર્હતાઃ

યાવત્ સંગ્રામઘોરો વૈ મહાંસ્તેષાં વ્યવર્દ્ધત ।
તાવત્ સમિત્કુશાદીનિ કૃત્વા ગૌરમુખો મુનિઃ

આગતો મહદાશ્ચર્યં સંગ્રામં ભીમદર્શનમ્ ।
બહુસૈન્યપરીવારં સ્થિતં તં ચાપિ દુર્જ્જયમ્

તં દૃષ્ટ્વા સ મુનિર્દ્વારિ ચિન્તાપરમ એવ હિ ।
ઉપવિશ્યાધિગમ્યાથ મણેઃ કારણમેવ હ ॥ ૧૧. ૧૦૨ ॥
એવં કૃત્વા મણિકૃતં રૌદ્રં ગાઢં ચ સંયુગમ્ ।
ચિન્તયામાસ દેવેશં હરિં ગૌરમુખો મુનિઃ

સ દેવઃ પુરતસ્તસ્ય પીતવાસાઃ ખગાસનઃ ।
કિમત્ર તે મયા કાર્યમિતિ વાણીમુદીરયત્

સ ઋષિઃ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા ઉવાચ પુરુષોત્તમમ્ ।
જહીમં દુર્જ્જયં પાપં સસૈન્યં પરિવારિણમ્

એવમુક્તસ્તદા તેન ચક્રં જ્વલનસન્નિભમ્ ।
(મુમોચ દુર્જયબલે કાલચક્રં સુદર્શનમ્)

તેન ચક્રેણ તત્સૈન્યમાસુરં દૌર્જયં ક્ષણાત્ ।
નિમેષાન્તરમાત્રેણ ભસ્મવદ્ બહુધા કૃતમ્

એવં કૃત્વા તતો દેવો મુનિં ગૌરમુખં તદા ।
ઉવાચ નિમિષેણેદં નિહતં દાનવં બલમ્

અરણ્યેઽસ્મિંસ્તતસ્ત્વેવં નૈમિષારણ્યસંજ્ઞિતમ્ ।
ભવિષ્યતિ યથાર્થં વૈ બ્રાહ્મણાનાં વિશેષતઃ

અહં ચ યજ્ઞપુરુષ એતસ્મિન્ વનગોચરે ।
નામ્ના યાજ્યા સદા ચેમે દશ પઞ્ચ ચ નાયકાઃ ।
કૃતે યુગે ભવિષ્યન્તિ રાજાનો મણિજા મુને

એવમુક્ત્વા તતો દેવો ગતોઽન્તર્ધાનમીશ્વરઃ ।
દ્વિજોઽપિ સ્વાશ્રમે તસ્થૌ મુદા પરમયા યુતઃ

॥ ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ભગવચ્છાસ્ત્રે એકાદશોઽધ્યાયઃ

૧૧.૯૭ પાઠભેદઃ
સુમના અગ્નિદંષ્ટ્રં તુ સુવેદશ્ચાગ્નિતેજસમ્। સુનલો વાયુશક્રૌ તુ સુવેદસ્તુ પ્રતર્દનમ્॥ ૧૧.૧૦૦