Vamana Purana · Chapter 65

iti śrīvāmanapurāṇe catuḥṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ
pulastya uvāca /
etasminnantare prāpto bhagavān vāmanākṛtiḥ /
jajñavāṭamupāgam uccairvacanamabravīt

oṅkārapūrvāḥ śrutayo makhe 'smin tiṣṭhanti rūpeṇa tapodhanānām /
yajño 'śvamedhaḥ pravaraḥ kratūnāṃ mukhyastathā satriṣu daityanāthaḥ

itthaṃ vacanamākarṇya dānavādhipatirvaśī /
sārghapātraḥ samabhyāgādyatra devaḥ sthito 'bhavat

tator'cya. devadeveśamarcyamarghādināsuraḥ /
bharadvājarṣiṇā sārdhaṃ yajñavāṭaṃ praveśayat

praviṣṭamātraṃ deveśaṃ pratipūjya vadhānataḥ /
provāca bhagavan brūhi kiṃ dadmi tava mānada

tato 'bravīt suraśreṣṭho daityarājānamavyayaḥ /
vihasya suciraṃ kālaṃ bharadvājamavekṣya ca

gurormadīyasya gurustasyāstyagniparigrahaḥ /
na sa dhārayate bhūmyāṃ pārakyāṃ jātavedasam

tadarthamabhiyāc'haṃ mama dānavapārthiva /
maccharīrapramāṇena dehi rājan padatrayam

surārervacanaṃ śrutvā balirbhāryāmavekṣya ca /
bāṇaṃ ca tanayaṃ vīkṣya idaṃ vacanamabravīt

na kevalaṃ pramāṇena vāmano 'yaṃ laghuḥ priye /
yena kramatrayaṃ maurkhyād yācate buddhito 'pi ca

prayo vidhātālpadhiyāṃ narāṇāṃ bahiṣkṛtānāṃ ca mahānubhāgyaiḥ /
dhanādikaṃ bhūri na vai dadāti yatheha viṣṇorna bahuprayāsaḥ

na dadāti vidhistasya yasya bhāgyaviparyayaḥ /
mayi dātari yaścāyamadya yācet padatrayam

ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā bhūyo 'pyuvācātha hariṃ danūjaḥ /
yācasva viṣṇo gajavājibhūmiṃ dāsīhiraṇyaṃ yadabhīpsitaṃ ca

bhavān yācayitā viṣṇo ahaṃ dātā jagatpatiḥ /
dāturyācayiturlajjā kathaṃ na syāt padatraye

rasātalaṃ vā vṛthivīṃ bhuvaṃ nākamathāpi vā /
etabhyaḥ katamaṃ dadyāṃ sthānaṃ yācasva vāmana

vāmana uvāca /
gajāśvabhūhiraṇyādi tadarthibhyaḥ pradīyatām /
etāvatā tvahaṃ cārthī dehi rājan padatrayam

ityevamukte vacane vāmanena mahāsuraḥ /
balirbhṛṅgāramādāya dadau viṣṇoḥ kramatrayam

pāṇau tu patite toye divyaṃ rūpaṃ cakāra ha /
trailokyakramaṇārthāya bahurūpaṃ jaganmayam

padbhyāṃ bhūmistathā jaṅghe nabhastrailokyavanditaḥ /
satyaṃ tapo jānuyugme ūrubhyāṃ merumandarau

viśvedevā kaṭībhāge maruto vastiśīrṣagāḥ /
liṅge sthito manmathaśca vṛṣaṇābhyāṃ prajāpatiḥ

kukṣibhyāmarṇavāḥ sapta jaṭhare bhuvanāni ca /
valiṣu triṣu nadyaśca yajñāstu jaṭhare sthitāḥ

iṣṭāpūrtādayaḥ sarvāḥ kriyāstatra tu saṃsthitāḥ /
pṛṣṭhasthā vasavo devāḥ skandhau rudrairadhiṣaṭhitau

bāhavaśca diśaḥ sarvā vasavo 'ṣṭau kare smṛtāḥ /
hṛdaye saṃsthito brahmā kuliśo hṛdayāsthiṣu

śrīsamudrā uromadhye candramā manasi sthitaḥ /
grīvāditirdevamātā vidyāstadvalayasthitāḥ

mukhe tu sāgnayo viprāḥ saṃskārā daśanacchadāḥ /
dharmakāmārthamokṣīyāḥ śāstraḥ śaucasamanvitāḥ

lakṣmyā saha lalāṭasthāḥ śravaṇābhyāmathāśvinau /
śvāsastho mātariśvā ca marutaḥ sarvasaṃdhiṣu

sarvasūktāni daśānā jihvā devī sarasvatī /
candrādityau ca nayane pakṣmasthāḥ kṛttikādayaḥ

śikhāyāṃ devadevasya dhruvo rājā nyaṣīdata /
tārakā romakūpebhyo romāṇi ca maharṣayaḥ

guṇaiḥ sarvamayo bhūtvā bhagavān bhūtabhāvanaḥ /
krameṇaikena jagatīṃ jahāra sacarācarām

bhūmiṃ vikramamāṇasya mahārūpasya tasya vai /
dakṣiṇo 'bhūt stanaścandraḥ sūryo 'bhūdatha cottaraḥ /
nakṣaścākramato nābhiṃ sūryendū savyadakṣiṇau

dvitīyena krameṇātha svarmaharjanatāpasāḥ /
krāntārdhārdhena vairājaṃ madhyenāpūryatāmbaram

tataḥ pratāpinā brahman bṛhadviṣṇvaṅghriṇāmbare /
brahmāṇḍodaramāhatya nirālokaṃ jagāma ha

viśvāṅghriṇā prasaratā kaṭāho bhedito balān /
kuṭilā viṣṇupāde tu sametya kuṭilā tataḥ

tasyā viṣṇupadītyevaṃ nāmākhyātamabhūnmune /
tathā suranadītyevaṃ tāmasevanta tāpasāḥ /
bhagavānapyasaṃpūrṇe tṛtīye tu krame vibhuḥ

samabhyetya baliṃ prāha īṣat prasphuritādharaḥ /
ṛmād bhavati daityendra bandhanaṃ ghoradarśanam /
tvaṃ pūraya padaṃ tanme no ced bandhaṃ pratīccha bhoḥ

tanmurārivacaḥ śrutvā vihasyātha baleḥ sutaḥ /
bāṇaḥ prāhāmarapatiṃ vacanaṃ hetusaṃyutam

bāṇa uvāca /
kṛtvā mahīmalpatarāṃ jagatpate svāyaṃbhuvādibhuvanāni vai ṣaṭ /
kathaṃ baliṃ prārthayase suvistṛtāṃ yāṃ prāgbhavān no vipulāmathākarot

vibho sahī yāvatīyaṃ tvayādya sṛṣṭacā sametā bhuvanāntarālaiḥ /
dattā ca tātena hi tāvatīyaṃ kiṃ vākchalenaiṣa nibadhyate 'dya

yā naiva śakya bhavatā hi pūrituṃ kathaṃ vitanyād ditijeśvaro 'sau /
śaktastu saṃpūjayituṃ murāre prasīda mā bandhanamādiśasva

proktaṃ śrutau bhavatāpīśa vākyaṃ dānaṃ pātre bhavate saukhyadāyi /
deśe supuṇye varade yacca kāle taccāśeṣaṃ dṛśyate cakrapāṇe

dānaṃ bhūmiḥ sarvakāmapradeyaṃ bhavān pātraṃ devadevo jitātmā /
kālo jyeṣṭhāmūlayoge mṛgāṅgaḥ kurukṣetraṃ puṇyadeśaṃ prasiddham

kiṃ vā devo 'smadvidhairbuddhihīnaiḥ śikṣāpanīyaḥ sādhu vāsādhu caiva /
svayaṃ śrutīnāmapi cādikarttā vyāpya sthitaḥ sadasad yo jagad vai

kṛtvā pramāṇaṃ svayaseva hīnaṃ padatrayaṃ yācitavān bhuvaśca /
kiṃ tvaṃ na gṛhṇāsi jagattrayaṃ bho rūpeṇa lokatrayavanditena

nātrāścaryaṃ yajjagad vai samagraṃ kramatrayaṃ naiva pūrṇaṃ tavādya /
krameṇa tvaṃ laṅghayituṃ samartho līlāmetāṃ kṛtavān lokanātha

pramāṇahīnāṃ svayameva kṛtvā vasuṃdharāṃ mādhava padmanābha /
viṣṇo na badhnāsi baliṃ na dūre prabhuryadevecchati tatkaroti

pulastya uvāca /
ityevamukte vacane bāṇena balisūnunā /
provāca bhagavān vākyamādikarttā janārdanaḥ

trivikrama uvāca /
yānyuktāni vacāṃsītthaṃ tvayā bāleya sāmpratam /
teṣāṃ vaica hetusaṃyuktaṃ śṛṇu pratyuttaraṃ mama

pūrvamuktastava pitā mayā rājan padatrayam /
dehi mahyaṃ pramāṇena tadetat samanuṣṭhitam

kiṃ na vetti pramāṇaṃ me balistava pitāsura /
prāyacchad yena niḥśaṅkaṃ mamānantaṃ kramatrayam

satyaṃ krameṇa caikena krameyaṃ bhūrbhuvādikam /
balerapi hitārthāya kṛtametat kramatrayam

tasmād yanmama bāleya tvatpitrāmbu kare mahat /
dattaṃ tenāyuretasya kalpaṃ yāvad bhaviṣyati

gate manvantare bāṇa śrāddhadevasya sāmpratam /
sāvarṇike ca saṃprāpte balirindro bhaviṣyati

itthaṃ proktvā balisutaṃ bāṇaṃ devastrivikramaḥ /
provāca balimabhyetya vacanaṃ madhurākṣaram

śrībhagavānuvāca /
āpūraṇād dakṣiṇāyā gaccha rājan mahāphalam /
sutalaṃ nāma pātālaṃ vasa tatra nirāmayaḥ

baliruvāca /
sutale vasato nātha mama bhogāḥ kuto 'vyayāḥ /
bhaviṣyanti tu yenāhaṃ nivatsyāmi nirāmayaḥ

trivikrama uvāca /
sutalasthasya daityendra yāni bhogāni te 'dhunā /
bhivaṣyanti mahārhāṇi tāni vakṣyāmi sarvaśaḥ

dānānyavidhittāni śrāddhānyaśrotriyāṇi ca /
tathādhītānyavratibhirdāsyanti bhavataḥ phalam

tathānyamutsavaṃ puṇyaṃ vṛtte śakramahotsave /
dvārapratipadā nāma tava bhāvī mahotsavaḥ

tatra tvāṃ naraśārdūlā hṛṣṭāḥ puṣṭāḥ svalaṅkṛtāḥ /
puṣpadīpapradānena arjayiṣyanti yatnataḥ

tatrotsavo sukhyatamo bhaviṣyati divāniśaṃ hṛṣṭajanābhirāmam /
yathaiva rājye bhavatastu sāmprataṃ tathaiva sā bhāvyatha kaumudī ca

ityevamuktvā madhuhā ditīśvaraṃ visarjayitvā sutalaṃ sabhāryam /
yajñaṃ samādāya jagāma tūrṇaṃ sa śakrasadbhāmarasaṃghajuṣṭam

dattvā maghone ca vibhustriviṣṭapaṃ kṛtvā ca devān makhabhāgabhoktṝn /
antardadhe viśvapatirmaharṣe saṃpaśyatāmeva murādhipānām

svargaṃ gate dhātari vāsudeve śālvo 'surāṇāṃ mahatā balena /
kṛtvā puraṃ saubhamiti prasiddhaṃ tadāntarikṣe vicacāra kāmāt

mayastu kṛtvā tripuraṃ mahātmā suvarṇatāmrāyasamagryasaukhyam /
satārakākṣaḥ saha vaidyutena saṃtiṣṭhate bhṛtyakalatravān saḥ

baṇo 'pi devena hṛte triviṣṭape baddhe balau cāpi rasātalasthe /
kṛtvā suguptaṃ bhuvi śoṇitākhyaṃ puraṃ sa cāste saha dānavendraiḥ

evaṃ purā cakradhareṇa viṣṇunā baddho balirvāmanarūpadhāriṇā /
śakrapriyārtha surakāryasiddhaye hitāya viprarṣabhagodvijānām

prādurbhavaste kathito maharṣe puṇyaḥ śucirvāmanasyāghahārī /
śrute yasmin saṃsmṛte kīrtite ca pāpaṃ yāti prakṣayaṃ puṇyameti

etat proktaṃ bhavataḥ puṇyakīrtteḥ prādurbhāvo balibandho 'vyayasya /
yaccāpyanyan śrotukāmo 'si vipra tatprocyatāṃ kathayiṣyāmyaśeṣam