વામન પુરાણ · અધ્યાય 65

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે ચતુઃષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ
પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
એતસ્મિન્નન્તરે પ્રાપ્તો ભગવાન્ વામનાકૃતિઃ ।
જજ્ઞવાટમુપાગમ્ ઉચ્ચૈર્વચનમબ્રવીત્

ઓઙ્કારપૂર્વાઃ શ્રુતયો મખે ઽસ્મિન્ તિષ્ઠન્તિ રૂપેણ તપોધનાનામ્ ।
યજ્ઞો ઽશ્વમેધઃ પ્રવરઃ ક્રતૂનાં મુખ્યસ્તથા સત્રિષુ દૈત્યનાથઃ

ઇત્થં વચનમાકર્ણ્ય દાનવાધિપતિર્વશી ।
સાર્ઘપાત્રઃ સમભ્યાગાદ્યત્ર દેવઃ સ્થિતો ઽભવત્

તતોર્ઽચ્ય. દેવદેવેશમર્ચ્યમર્ઘાદિનાસુરઃ ।
ભરદ્વાજર્ષિણા સાર્ધં યજ્ઞવાટં પ્રવેશયત્

પ્રવિષ્ટમાત્રં દેવેશં પ્રતિપૂજ્ય વધાનતઃ ।
પ્રોવાચ ભગવન્ બ્રૂહિ કિં દદ્મિ તવ માનદ

તતો ઽબ્રવીત્ સુરશ્રેષ્ઠો દૈત્યરાજાનમવ્યયઃ ।
વિહસ્ય સુચિરં કાલં ભરદ્વાજમવેક્ષ્ય ચ

ગુરોર્મદીયસ્ય ગુરુસ્તસ્યાસ્ત્યગ્નિપરિગ્રહઃ ।
ન સ ધારયતે ભૂમ્યાં પારક્યાં જાતવેદસમ્

તદર્થમભિયાચ્ઽહં મમ દાનવપાર્થિવ ।
મચ્છરીરપ્રમાણેન દેહિ રાજન્ પદત્રયમ્

સુરારેર્વચનં શ્રુત્વા બલિર્ભાર્યામવેક્ષ્ય ચ ।
બાણં ચ તનયં વીક્ષ્ય ઇદં વચનમબ્રવીત્

ન કેવલં પ્રમાણેન વામનો ઽયં લઘુઃ પ્રિયે ।
યેન ક્રમત્રયં મૌર્ખ્યાદ્ યાચતે બુદ્ધિતો ઽપિ ચ

પ્રયો વિધાતાલ્પધિયાં નરાણાં બહિષ્કૃતાનાં ચ મહાનુભાગ્યૈઃ ।
ધનાદિકં ભૂરિ ન વૈ દદાતિ યથેહ વિષ્ણોર્ન બહુપ્રયાસઃ

ન દદાતિ વિધિસ્તસ્ય યસ્ય ભાગ્યવિપર્યયઃ ।
મયિ દાતરિ યશ્ચાયમદ્ય યાચેત્ પદત્રયમ્

ઇત્યેવમુક્ત્વા વચનં મહાત્મા ભૂયો ઽપ્યુવાચાથ હરિં દનૂજઃ ।
યાચસ્વ વિષ્ણો ગજવાજિભૂમિં દાસીહિરણ્યં યદભીપ્સિતં ચ

ભવાન્ યાચયિતા વિષ્ણો અહં દાતા જગત્પતિઃ ।
દાતુર્યાચયિતુર્લજ્જા કથં ન સ્યાત્ પદત્રયે

રસાતલં વા વૃથિવીં ભુવં નાકમથાપિ વા ।
એતભ્યઃ કતમં દદ્યાં સ્થાનં યાચસ્વ વામન

વામન ઉવાચ ।
ગજાશ્વભૂહિરણ્યાદિ તદર્થિભ્યઃ પ્રદીયતામ્ ।
એતાવતા ત્વહં ચાર્થી દેહિ રાજન્ પદત્રયમ્

ઇત્યેવમુક્તે વચને વામનેન મહાસુરઃ ।
બલિર્ભૃઙ્ગારમાદાય દદૌ વિષ્ણોઃ ક્રમત્રયમ્

પાણૌ તુ પતિતે તોયે દિવ્યં રૂપં ચકાર હ ।
ત્રૈલોક્યક્રમણાર્થાય બહુરૂપં જગન્મયમ્

પદ્ભ્યાં ભૂમિસ્તથા જઙ્ઘે નભસ્ત્રૈલોક્યવન્દિતઃ ।
સત્યં તપો જાનુયુગ્મે ઊરુભ્યાં મેરુમન્દરૌ

વિશ્વેદેવા કટીભાગે મરુતો વસ્તિશીર્ષગાઃ ।
લિઙ્ગે સ્થિતો મન્મથશ્ચ વૃષણાભ્યાં પ્રજાપતિઃ

કુક્ષિભ્યામર્ણવાઃ સપ્ત જઠરે ભુવનાનિ ચ ।
વલિષુ ત્રિષુ નદ્યશ્ચ યજ્ઞાસ્તુ જઠરે સ્થિતાઃ

ઇષ્ટાપૂર્તાદયઃ સર્વાઃ ક્રિયાસ્તત્ર તુ સંસ્થિતાઃ ।
પૃષ્ઠસ્થા વસવો દેવાઃ સ્કન્ધૌ રુદ્રૈરધિષઠિતૌ

બાહવશ્ચ દિશઃ સર્વા વસવો ઽષ્ટૌ કરે સ્મૃતાઃ ।
હૃદયે સંસ્થિતો બ્રહ્મા કુલિશો હૃદયાસ્થિષુ

શ્રીસમુદ્રા ઉરોમધ્યે ચન્દ્રમા મનસિ સ્થિતઃ ।
ગ્રીવાદિતિર્દેવમાતા વિદ્યાસ્તદ્વલયસ્થિતાઃ

મુખે તુ સાગ્નયો વિપ્રાઃ સંસ્કારા દશનચ્છદાઃ ।
ધર્મકામાર્થમોક્ષીયાઃ શાસ્ત્રઃ શૌચસમન્વિતાઃ

લક્ષ્મ્યા સહ લલાટસ્થાઃ શ્રવણાભ્યામથાશ્વિનૌ ।
શ્વાસસ્થો માતરિશ્વા ચ મરુતઃ સર્વસંધિષુ

સર્વસૂક્તાનિ દશાના જિહ્વા દેવી સરસ્વતી ।
ચન્દ્રાદિત્યૌ ચ નયને પક્ષ્મસ્થાઃ કૃત્તિકાદયઃ

શિખાયાં દેવદેવસ્ય ધ્રુવો રાજા ન્યષીદત ।
તારકા રોમકૂપેભ્યો રોમાણિ ચ મહર્ષયઃ

ગુણૈઃ સર્વમયો ભૂત્વા ભગવાન્ ભૂતભાવનઃ ।
ક્રમેણૈકેન જગતીં જહાર સચરાચરામ્

ભૂમિં વિક્રમમાણસ્ય મહારૂપસ્ય તસ્ય વૈ ।
દક્ષિણો ઽભૂત્ સ્તનશ્ચન્દ્રઃ સૂર્યો ઽભૂદથ ચોત્તરઃ ।
નક્ષશ્ચાક્રમતો નાભિં સૂર્યેન્દૂ સવ્યદક્ષિણૌ

દ્વિતીયેન ક્રમેણાથ સ્વર્મહર્જનતાપસાઃ ।
ક્રાન્તાર્ધાર્ધેન વૈરાજં મધ્યેનાપૂર્યતામ્બરમ્

તતઃ પ્રતાપિના બ્રહ્મન્ બૃહદ્વિષ્ણ્વઙ્ઘ્રિણામ્બરે ।
બ્રહ્માણ્ડોદરમાહત્ય નિરાલોકં જગામ હ

વિશ્વાઙ્ઘ્રિણા પ્રસરતા કટાહો ભેદિતો બલાન્ ।
કુટિલા વિષ્ણુપાદે તુ સમેત્ય કુટિલા તતઃ

તસ્યા વિષ્ણુપદીત્યેવં નામાખ્યાતમભૂન્મુને ।
તથા સુરનદીત્યેવં તામસેવન્ત તાપસાઃ ।
ભગવાનપ્યસંપૂર્ણે તૃતીયે તુ ક્રમે વિભુઃ

સમભ્યેત્ય બલિં પ્રાહ ઈષત્ પ્રસ્ફુરિતાધરઃ ।
ઋમાદ્ ભવતિ દૈત્યેન્દ્ર બન્ધનં ઘોરદર્શનમ્ ।
ત્વં પૂરય પદં તન્મે નો ચેદ્ બન્ધં પ્રતીચ્છ ભોઃ

તન્મુરારિવચઃ શ્રુત્વા વિહસ્યાથ બલેઃ સુતઃ ।
બાણઃ પ્રાહામરપતિં વચનં હેતુસંયુતમ્

બાણ ઉવાચ ।
કૃત્વા મહીમલ્પતરાં જગત્પતે સ્વાયંભુવાદિભુવનાનિ વૈ ષટ્ ।
કથં બલિં પ્રાર્થયસે સુવિસ્તૃતાં યાં પ્રાગ્ભવાન્ નો વિપુલામથાકરોત્

વિભો સહી યાવતીયં ત્વયાદ્ય સૃષ્ટચા સમેતા ભુવનાન્તરાલૈઃ ।
દત્તા ચ તાતેન હિ તાવતીયં કિં વાક્છલેનૈષ નિબધ્યતે ઽદ્ય

યા નૈવ શક્ય ભવતા હિ પૂરિતું કથં વિતન્યાદ્ દિતિજેશ્વરો ઽસૌ ।
શક્તસ્તુ સંપૂજયિતું મુરારે પ્રસીદ મા બન્ધનમાદિશસ્વ

પ્રોક્તં શ્રુતૌ ભવતાપીશ વાક્યં દાનં પાત્રે ભવતે સૌખ્યદાયિ ।
દેશે સુપુણ્યે વરદે યચ્ચ કાલે તચ્ચાશેષં દૃશ્યતે ચક્રપાણે

દાનં ભૂમિઃ સર્વકામપ્રદેયં ભવાન્ પાત્રં દેવદેવો જિતાત્મા ।
કાલો જ્યેષ્ઠામૂલયોગે મૃગાઙ્ગઃ કુરુક્ષેત્રં પુણ્યદેશં પ્રસિદ્ધમ્

કિં વા દેવો ઽસ્મદ્વિધૈર્બુદ્ધિહીનૈઃ શિક્ષાપનીયઃ સાધુ વાસાધુ ચૈવ ।
સ્વયં શ્રુતીનામપિ ચાદિકર્ત્તા વ્યાપ્ય સ્થિતઃ સદસદ્ યો જગદ્ વૈ

કૃત્વા પ્રમાણં સ્વયસેવ હીનં પદત્રયં યાચિતવાન્ ભુવશ્ચ ।
કિં ત્વં ન ગૃહ્ણાસિ જગત્ત્રયં ભો રૂપેણ લોકત્રયવન્દિતેન

નાત્રાશ્ચર્યં યજ્જગદ્ વૈ સમગ્રં ક્રમત્રયં નૈવ પૂર્ણં તવાદ્ય ।
ક્રમેણ ત્વં લઙ્ઘયિતું સમર્થો લીલામેતાં કૃતવાન્ લોકનાથ

પ્રમાણહીનાં સ્વયમેવ કૃત્વા વસુંધરાં માધવ પદ્મનાભ ।
વિષ્ણો ન બધ્નાસિ બલિં ન દૂરે પ્રભુર્યદેવેચ્છતિ તત્કરોતિ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
ઇત્યેવમુક્તે વચને બાણેન બલિસૂનુના ।
પ્રોવાચ ભગવાન્ વાક્યમાદિકર્ત્તા જનાર્દનઃ

ત્રિવિક્રમ ઉવાચ ।
યાન્યુક્તાનિ વચાંસીત્થં ત્વયા બાલેય સામ્પ્રતમ્ ।
તેષાં વૈચ હેતુસંયુક્તં શૃણુ પ્રત્યુત્તરં મમ

પૂર્વમુક્તસ્તવ પિતા મયા રાજન્ પદત્રયમ્ ।
દેહિ મહ્યં પ્રમાણેન તદેતત્ સમનુષ્ઠિતમ્

કિં ન વેત્તિ પ્રમાણં મે બલિસ્તવ પિતાસુર ।
પ્રાયચ્છદ્ યેન નિઃશઙ્કં મમાનન્તં ક્રમત્રયમ્

સત્યં ક્રમેણ ચૈકેન ક્રમેયં ભૂર્ભુવાદિકમ્ ।
બલેરપિ હિતાર્થાય કૃતમેતત્ ક્રમત્રયમ્

તસ્માદ્ યન્મમ બાલેય ત્વત્પિત્રામ્બુ કરે મહત્ ।
દત્તં તેનાયુરેતસ્ય કલ્પં યાવદ્ ભવિષ્યતિ

ગતે મન્વન્તરે બાણ શ્રાદ્ધદેવસ્ય સામ્પ્રતમ્ ।
સાવર્ણિકે ચ સંપ્રાપ્તે બલિરિન્દ્રો ભવિષ્યતિ

ઇત્થં પ્રોક્ત્વા બલિસુતં બાણં દેવસ્ત્રિવિક્રમઃ ।
પ્રોવાચ બલિમભ્યેત્ય વચનં મધુરાક્ષરમ્

શ્રીભગવાનુવાચ ।
આપૂરણાદ્ દક્ષિણાયા ગચ્છ રાજન્ મહાફલમ્ ।
સુતલં નામ પાતાલં વસ તત્ર નિરામયઃ

બલિરુવાચ ।
સુતલે વસતો નાથ મમ ભોગાઃ કુતો ઽવ્યયાઃ ।
ભવિષ્યન્તિ તુ યેનાહં નિવત્સ્યામિ નિરામયઃ

ત્રિવિક્રમ ઉવાચ ।
સુતલસ્થસ્ય દૈત્યેન્દ્ર યાનિ ભોગાનિ તે ઽધુના ।
ભિવષ્યન્તિ મહાર્હાણિ તાનિ વક્ષ્યામિ સર્વશઃ

દાનાન્યવિધિત્તાનિ શ્રાદ્ધાન્યશ્રોત્રિયાણિ ચ ।
તથાધીતાન્યવ્રતિભિર્દાસ્યન્તિ ભવતઃ ફલમ્

તથાન્યમુત્સવં પુણ્યં વૃત્તે શક્રમહોત્સવે ।
દ્વારપ્રતિપદા નામ તવ ભાવી મહોત્સવઃ

તત્ર ત્વાં નરશાર્દૂલા હૃષ્ટાઃ પુષ્ટાઃ સ્વલઙ્કૃતાઃ ।
પુષ્પદીપપ્રદાનેન અર્જયિષ્યન્તિ યત્નતઃ

તત્રોત્સવો સુખ્યતમો ભવિષ્યતિ દિવાનિશં હૃષ્ટજનાભિરામમ્ ।
યથૈવ રાજ્યે ભવતસ્તુ સામ્પ્રતં તથૈવ સા ભાવ્યથ કૌમુદી ચ

ઇત્યેવમુક્ત્વા મધુહા દિતીશ્વરં વિસર્જયિત્વા સુતલં સભાર્યમ્ ।
યજ્ઞં સમાદાય જગામ તૂર્ણં સ શક્રસદ્ભામરસંઘજુષ્ટમ્

દત્ત્વા મઘોને ચ વિભુસ્ત્રિવિષ્ટપં કૃત્વા ચ દેવાન્ મખભાગભોક્તૄન્ ।
અન્તર્દધે વિશ્વપતિર્મહર્ષે સંપશ્યતામેવ મુરાધિપાનામ્

સ્વર્ગં ગતે ધાતરિ વાસુદેવે શાલ્વો ઽસુરાણાં મહતા બલેન ।
કૃત્વા પુરં સૌભમિતિ પ્રસિદ્ધં તદાન્તરિક્ષે વિચચાર કામાત્

મયસ્તુ કૃત્વા ત્રિપુરં મહાત્મા સુવર્ણતામ્રાયસમગ્ર્યસૌખ્યમ્ ।
સતારકાક્ષઃ સહ વૈદ્યુતેન સંતિષ્ઠતે ભૃત્યકલત્રવાન્ સઃ

બણો ઽપિ દેવેન હૃતે ત્રિવિષ્ટપે બદ્ધે બલૌ ચાપિ રસાતલસ્થે ।
કૃત્વા સુગુપ્તં ભુવિ શોણિતાખ્યં પુરં સ ચાસ્તે સહ દાનવેન્દ્રૈઃ

એવં પુરા ચક્રધરેણ વિષ્ણુના બદ્ધો બલિર્વામનરૂપધારિણા ।
શક્રપ્રિયાર્થ સુરકાર્યસિદ્ધયે હિતાય વિપ્રર્ષભગોદ્વિજાનામ્

પ્રાદુર્ભવસ્તે કથિતો મહર્ષે પુણ્યઃ શુચિર્વામનસ્યાઘહારી ।
શ્રુતે યસ્મિન્ સંસ્મૃતે કીર્તિતે ચ પાપં યાતિ પ્રક્ષયં પુણ્યમેતિ

એતત્ પ્રોક્તં ભવતઃ પુણ્યકીર્ત્તેઃ પ્રાદુર્ભાવો બલિબન્ધો ઽવ્યયસ્ય ।
યચ્ચાપ્યન્યન્ શ્રોતુકામો ઽસિ વિપ્ર તત્પ્રોચ્યતાં કથયિષ્યામ્યશેષમ્