Vamana Purana · Chapter 6

iti śrīvāmanapurāṇe pañcamo 'dhyāyaḥ
pulastya uvāca /
hṛdbhavo brahmaṇo yo 'sau dharmo divyavapurmune /
dākṣāyāṇī tasya bhāryā tasyāmajanayatsutān

hariṃ kuṣṇaṃ ca devarṣe nārāyaṇanarau tathā /
yogābhyāsaratau nityaṃ harikṛṣṇau babhūvatuḥ

naranārāyaṇau caiva jagato hitakāmyayā /
tapyetāṃ ca tapaḥ saumyau purāṇavṛṣisattmau

prāleyādriṃ samāgamya tīrthe badarikāśrame /
gṛmantau tatparaṃ brahma gaṅgāyā vipule taṭe

naranārāyaṇābhyāṃ ca jagadetaccarācaram /
tāpitaṃ tapasā brahman śakraḥ kṣobhaṃ tadā yayau

saṃkṣubdhastapasā tābhyāṃ kṣobhamaṇāya śatakratuḥ /
rambhādyāpsarasaḥ śreṣṭhāḥ preṣayatsa mahāśramam

kandarpaśca sudurdharṣaścūtāṅkuramahāyudhaḥ /
samaṃ sahacareṇaiva vasantenāśramaṃ gataḥ

tato mādhavakandarpau tāścaivāpsaraso varāḥ /
badaryāśramamāgamya vicikrīḍuryathecchayā

tato vasante saṃprāpte siṃśukā jvalanaprabhāḥ /
niṣpatrāḥ satataṃ rejuḥ śomabhayanto dharātalam

śiśiraṃ nāma mātaṅgaṃ vidārya nakharairiva /
vasantakesarī prāptaḥ palāśakusumairmune

mayā tuṣāraughakarī nirjitaḥ svena tejasā /
tameva hasatetyuccaiḥ vasantaḥ kundakuḍmalaiḥ

vanāni karṇikārāṇāṃ puṣpitāni virejire /
yathā narendraputrāṇi kanakābharaṇāni hi

teṣāmanu tathā nīpāḥ piṅkarā iva rejire /
svamisaṃlabdhasaṃmānā bhṛtyā rājasutāniva

raktāśokavanā bhānti puṣpitāḥ sahasojjvalāḥ /
bhṛtvā vasantanṛpateḥ saṃgrāme 'sṛkplutā iva

mṛgavṛndāḥ piñjaritā rājante gahane vane /
pulakābhirvṛtā yadvat sajjanāḥ suhṛdāgame

mañjarībhirvirājante nadīkūleṣu vetasāḥ /
vaktukāmā ivāṅgulyā ko 'smākaṃ sadṛśo nagaḥ

raktāśokakarā tanvī devarṣe kiśukāṅghrikā /
nīlāśokakacā śyāmā vikāsikamalānanā

nīlendīvaranetrā ca brahman bilvaphalastanī /
praphullakundadaśanā mañjarīkaraśobhitā

bandhujīvādharā śubhrā sinduvāranakhādbhatā /
puṃskokilasvanā divyā aṅkolavasanā śubhā

barhivṛndakalāpā ca sārasasvaranūpurā /
prāgvaṃśarasanā brahman mattahaṃsagatistathā

putrajīvāṃśukā bhṛṅgaromarājivirājitā /
vasantalakṣmīḥ saṃprāptā ba3hman badarikāśrame

tato nārāyaṇo dṛṣṭvā āśramasyānavadyatām /
samīkṣya ca diśaḥ sarvāstato 'naṅgamapaśyata

nārada uvāca/ /
ko 'sāvanaṅgo brahmarṣe tasmin badarikāśrame /
yaṃ dadarśa jagannātho devo nārāyaṇo 'vyayaḥ

pulastya uvāca /
kandarpo harṣatanayo yo 'sau kāmo nigadyate /
sa śaṅkareṇa saṃdagdho hyanaṅgatvamupāgataḥ

nārada uvāca /
kimarthaṃ kāmadevo 'sau devadevena śaṃbhunā /
dagdhastu kāraṇe kasminnetadvyākhyātumarhasi

pulastya uvāca /
yadā dakṣasutā brahman satī yātā yamakṣayam /
vināśya dakṣayajñaṃ taṃ vicacāra trilocanaḥ

tato vṛṣadhvajaṃ dṛṣṭvā kandarpaḥ kusumāyudhaḥ /
apatnīkaṃ tadāstreṇa unmādenābhyatāḍayat

tato haraḥ śareṇātha unmādenāśu tāḍitaḥ /
vicacāra tadonmattaḥ kānanāni sarāṃsi ca

smaran satīṃ mahādevastathonmādena tāḍitaḥ /
na śarma lebhe devarṣe bāṇaviddha iva dvipaḥ

tataḥ papāta deveśaḥ kālindīsaritaṃ mune /
nimagne śaṅkare āpo dagdhāḥ kṛṣṇātvamāgatāḥ

tadāprabhṛti kālindyā bhṛṅgāñjananibhaṃ jalam /
āsyandat puṇyatīrthā sā keśapāśamivāvane

tato nadīṣu puṇyāsu sarassu ca nadeṣu ca /
puluneṣu ca ramyeṣu vāpīṣu nalinīṣu ca

parvateṣu ca ramyeṣu kānaneṣu ca sānuṣu /
vicāran svecchayā naiva śarma lebhe maheśvaraḥ

kṣaṇaṃ gāyati devarṣe kṣaṇaṃ roditi śaṅkaraḥ /
kṣaṇaṃ dhyāyati tanvaṅgīṃ dakṣakanyāṃ manoramām

dhyātvā kṣaṇaṃ prasvapiti kṣaṇaṃ svapnāyate haraḥ /
svapne tathedaṃ gadati tāṃ dṛṣṭvā dakṣakanyakām

nirghṛṇe tiṣṭha kiṃ mūḍhe tyajase māmanindite /
mugdhe tvayā virahito dagdho 'smi madanāgninā

sati satyaṃ prakupitā mā kopaṃ kuru sundari /
pādapraṇāmāvanatamabhibhāṣitu marhasi

śrūyase dṛśyase nityaṃ spṛśyase vandyase priye /
āliṅgyase ca satataṃ kimarthaṃ nābhibhāṣase

vilapantaṃ janaṃ dṛṣṭvā kṛpā kasya na jāyate /
viśeṣataḥ patiṃ bāle nanupa tvamatinirghṛṇā

tvayoktāni vacāṃsyevaṃ pūrvaṃ mama kṛśodari /
vinā tvayā na jīveyaṃ tadasatyaṃ tvayā kṛtam

ehyehi kāmasaṃtaptaṃ pariṣvaja sulocane /
nānyathā naśyate tāpaḥ satyenāpi śape priye

itthaṃ vilapya svapnānte pratibuddhastu tatkṣaṇāt /
utkūjati tathāraṇye muktakaṇṭhaṃ punaḥ punaḥ

taṃ kūjamānaṃ vilapantamārāt samīkṣya pācaṃ tarasā vṛṣaketanaṃ hi /
vivyādha cāpaṃ tarasā vināmya saṃtāpanāmnā tu śareṇa bhūyaḥ

saṃtāpanāstreṇa tadā sa viddho bhūyaḥ sa saṃtaptataro babhūva /
saṃtāpayaṃścāpi jagatsamagraṃ phūtkṛtya phūtkṛtya vivāsate sma

taṃ cāpi bhūyo madano jaghāna vijṛṇbhaṇāstreṇa tato vijṛmbhe /
tato bhṛśaṃ kāmaśarairvitunno vijṛmbhamāṇaḥ parito bhramaṃśca

dadarśa yakṣādhipatestanūjaṃ pāñcālikaṃ nāma jagatpradhānam /
dṛṣṭvā trinetro dhanadasya putraṃ pārśvaṃ samabhyetya vaco babhāṣe /
bhrātṛvya vakṣyasi vaco yadadya tat tvaṃ kuruṣvāmitavikramo 'si

pāñcālika uvāca /
yannātha māṃ vakṣyasi tatkariṣye suduṣkaraṃ yadyapi devasaṃghai /
ājñāpayasvātulavīrya śaṃbho dāso 'smi te bhaktiyutastatheśa

īśvara uvāca /
nāśaṃ gatāyāṃ varadāmbikāyāṃ kāmāgninā pluṣsuvigraho 'smi /
vijṛmbhaṇonmādasarairvibhinno dhṛtiṃ na vindāmi ratiṃ sukhaṃ vā

vijṛmbhaṇaṃ putra tathaiva tāpamunmādamugraṃ madanapraṇunnam /
nānyaḥ pumān dhārayituṃ hi śakto muktvā bhavantaṃ hi tataḥ pratīccha

pulastya uvāca /
ityevamukto vṛṣabhadhvajena yakṣaḥ pratīcchat sa vijṛmbhaṇādīn /
toṣaṃ jagāmāśu tatastriśūlī tuṣṭastadaivaṃ vacanaṃ babhāṣe

hara uvāca /
yasmāttvayā putra sudurdharāṇi vijṛmbhaṇādīn pratīcchitāni /
tasmādvaraṃ tvāṃ pratipūjanāya dāsyāmi lokya ca hāsyakāri

yastvāṃ yadā paśyati caitramāse spṛśennaro vārcayate ca bhaktyā /
vṛddho 'tha bālo 'tha yuvātha yoṣit sarve tadonmādadharā bhavanti

gāyanti nṛtyanti ramanti yakṣa vādyāni yatnādapi vādayanti /
tavāgrato hāsyavaco 'bhiraktā bhavanti te yogayutāstu te syuḥ

mamaiva nāmnā bhavitāsi pūjyaḥ pāñcālikeśaḥ prathitaḥ pṛthivyām /
mama prasādād varado narāṇāṃ bhaviṣyase pūjyatamo 'bhigaccha

ityevamukto vibhunā sa yakṣo jagāma deśān sahasaiva sarvān /
kālañjarasyottarataḥ supuṇyo deśo himādrerapi dakṣiṇasthaḥ

tasmin supuṇye viṣaye niviṣṭo rudraprasādādabhipūjyate 'sau /
tasmin prayāte bhagavāṃstrinetro devo 'pi vindhyaṃ girimabhyagacchat

tatrāpi madano gatvā dadarśa vṛṣaketanam /
dṛṣṭvā praharttukāmaṃ ca tataḥ prāduvacaddharaḥ

tato dāruvanaṃ ghoraṃ madanābhisṛto haraḥ /
viveśa ṛṣayo yatra sapatnīkā vyavasthitāḥ

te cāpi ṛṣayaḥ sarve dṛṣṭvā mūrdhnā natābhavan /
tatastān prāha bhagavān bhikṣā me pratidīyatām

tataste mauninastasthuḥ sarva eva maharṣayaḥ /
tadāśramāṇi sarvāṇi paricakrāma nāradaḥ

taṃ praviṣṭaṃ tadā dṛṣṭvā bhārgavātreyayoṣitaḥ /
prakṣobhamagaman sarvā hīnasattvāḥ samantataḥ

ṛte tvarundhatīmekāmanasūyāṃ ca bhāminīm /
etābhyāṃ bhartṛpūjāsu taccintāsu sthitaṃ manaḥ

tataḥ saṃkṣubhitāḥ sarvā yatra yāti maheśvaraḥ /
tatra prayānti kāmārttā madavihvalitendriyāḥ

tyaktvāśramaṇi śūnyāni svānitā muniyoṣitaḥ /
anuḍajagmuryathā mattaṃ kariṇya iva kuñjaram

tatastu ṛṣayo dṛṣṭvā bhārgavāṅgiraso mune /
krodhānvitābruvansarve liṅge 'sya patatāṃ bhuvi

tataḥ papāta devasya liṅgaṃ pṛthvīṃ vidārayan /
antarddhānaṃ jagāmātha triśūlī nīlalohitaḥ

tataḥ sa patito liṅgo vibhidya vasudhātalam /
rasātalaṃ viveśāśu brahmaṇḍaṃ cordhvato 'bhinat

tataścacāla pṛthivī girayaḥ sarito nagāḥ /
pātālabhuvanāḥ sarve jaṅgamājaṅgamairvṛtāḥ

saṃkṣubdhān bhuvanān dṛṣṭvā bhūrlokādīn pitāmahaḥ /
jagāma mādhavaṃ draṣṭuṃ kṣīrodaṃ nāma sāgaram

tatra dṛṣṭvā hṛṣīkeśaṃ praṇipatya ca bhaktitaḥ /
uvāca deva bhuvanāḥ kimartha kṣubhitā vibho

athovāca harirbrahman śārvo liṅgo maharṣibhiḥ /
pātitastasya bhārārtā saṃcacāla vasuṃdharā

tatastadadbhutatamaṃ śrutvā devaḥ vitāmahaḥ /
tatra gacchāma deveśa evamāha punaḥ punaḥ

tataḥ pitāmaho devaḥ keśavaśca jagatpatiḥ /
ājagmatustamuddeśaṃ yatra liṅgaṃ bhavasya tat

tato 'nantaṃ harirliṅgaṃ dṛṣṭvāruhya khageśvaram /
pātālaṃ praviveśātha vismayāntarito vibhuḥ

brahma padmavimānena urdhvamākramya sarvataḥ /
naivāntamalabhad brahman vismitaḥ punarāgataḥ

viṣṇurgatvātha pātālān sapta lokaparāyaṇaḥ /
cakrapāṇirviniṣkrānto lebhe 'ntaṃ na mahāmune

viṣṇuḥ pitāmahaścobhau haraliṅgaṃ sametya hi /
kṛtāñjalipuṭau bhūtvā stotuṃ devaṃ pracakratuḥ

haribrahmāṇāvūcatuḥ /
namo 'stu te śūlapāṇe namo 'stu vṛṣabhadhvaja /
jīmūtavāhana kave śarva tryambaka śaṅkara

maheśvara maheśāna suparṇākṣa vṛṣākape /
dakṣayajñakṣayakara kālarūpa namo 'stu te

tvamādirasya jagatastvaṃ madhyaṃ parameśvara /
bhavānantaśca bhagavān sarvagastvaṃ namo 'stu te

pulastya uvāca/ /
evaṃ saṃstūyamānastu tasmin dāruvane haraḥ /
svarūpī tāvidaṃ vākyamuvāca vadatāṃ varaḥ

hara uvāca /
kimarthaṃ devatānāthau paribhūtakramaṃ tviha /
māṃ stuvāte bhṛśāsvasthaṃ kāmatāpitavigraham

devāvūcatuḥ / /
bhaktaḥ pātitaṃ liṅgaṃ yadetad bhuvi śaṅkara /
etat pragṛhyatāṃ bhūya ato deva stuvāvahe

hara uvāca/ /
yadyarcayanti tridaśā mama liṅgaṃ surottamau /
tadetatpratigṛhṇīyāṃ nānyatheti kathañcana

tataḥ provāca bhagavānevamastviti keśava /
brahma svayaṃ ca jagrāha liṅgaṃ kanakapiṅgalam

tataścakāra bhagavāṃścāturvarṇyaṃ harārcane /
śāstrāṇi caiṣāṃ mukhyāni nānoktividitāni ca / /
6.86 ādyaṃ śaivaṃ parikhyātamanyatpāśupataṃ mune /
tṛtīyaṃ kālavadanaṃ caturthaṃ ca kapālinam

śaivaścāsītsvayaṃ śaktirvasiṣṭhasya priyaḥ śrutaḥ /
tasya śiṣyo babhūvātha gopāyana iti śrutaḥ

mahāpāśupataścāsīdbharadvājastapodhanaḥ /
tasya śiṣyo 'pyabhūdrājā ṛṣabhaḥ somakeśvaraḥ

kālasyo bhagavānāsīdāpastambastapodhanaḥ /
tasya śiṣyobhavadvaiśyo nāmnā krātheśvaro mune

mahāvratī ca dhanadastasya śiṣyaśca viryavān /
karṇodara iti khyāto jātyā śūdro mahātapāḥ

evaṃ ma bhagavānbrahma pūjanāya śivasya tu /
kṛtvā tu cāturāśramyaṃ svameva bhavanaṃ gataḥ

gate ba3hmaṇi śarvo 'pi upasaṃhṛtya taṃ tadā /
liṅgaṃ citravane sūkṣmaṃ pratiṣṭhāpya cacāra ha /
6.93 vicarantaṃ tadā bhūyo maheśaṃ kusumāyudhaḥ /
ārātsthitvāgrato dhanvī saṃtāpayitumudyataḥ

tatastamagrato dṛṣṭvā krodhādhmātadṛśā haraḥ /
smaramālokayāmāsa śikhāgrāccaraṇāntikam

ālokitastrinetreṇa madano dyutimānapi /
prādahyata tadā brahman pādādārabhya kakṣavat

pradahyamānau caraṇau dṛṣṭvāsau kusumāyudhaḥ /
utsasarja dhanuḥ śreṣṭhaṃ tajjagāmātha pañcadhā

yadāsīnmuṣṭibandhaṃ tu rukmapṛṣṭhaṃ mahāprabham /
sa campakatarurjātaḥ sugandhāḍhyo guṇākṛtiḥ

nāhasthānaṃ śubhākāraṃ yadāsīdvajrabhūṣitam /
tajjātaṃ kesarāraṇyaṃ bakulaṃ nāmato mune

yā ca koṭī subhā hyāsīdindranīlavibhūṣitā /
jātā sā pāṭalā ramyā bhṛṅgarājivibhūṣitā

nāhopari tathā muṣṭau sthānaṃ śaśimaṇiprabham /
pañcagulmābhavajjātī śaśāṅkakiraṇojjvalā

ūrddhva muṣṭyā adhaḥ koṭyoḥ sthānaṃ vidrumabhūṣitam /
tasmādbhupuṭā mallī saṃjātā vividhā mune

puṣpottamāni ramyāṇi surabhīṇi ca nārada /
jātiyuktāni devena svayamācaritāni ca

mumoca mārgaṇān bhūmyāṃ śarīre dahyati smaraḥ /
phalopagāni vṛkṣāṇi saṃbhūtāni sahasraśaḥ

cūtādīni sugandhīni svādūni vividhāni ca /
haraprasādājjātāni bhojyānyapi surottamaiḥ

evaṃ dagdhvā smaraṃ rudraḥ saṃyamya svatanuṃ vibhuḥ /
puṣyārthā śiśirādriṃ sa jagāma tapase 'vyayaḥ

evaṃ purā devavareṇa śaṃbhunā kāmastu dagdhaḥ saśaraḥ sacāpaḥ /
tatastvanaṅgeti mahādhanurddharo devaistu gītaḥ surapūrvapūjitaḥ