Vamana Purana · Chapter 53

iti śrīvāmanapurāṇe dvipañcāśo 'dhyāyaḥ
pulastya uvāca /
kālindīsalile snātvā pūjayitvā trivikramam /
upoṣya rajanīmekāṃ liṅgabhedaṃ giriṃ yayau

tatra snātvā ca vimale bhavaṃ dṛṣṭvā ca bhaktitaḥ /
upoṣya rajanīmekāṃ tīrthaṃ kedāramāvrajat

tatra snātvār'cya ceśānaṃ mādhavaṃ cāpyabhedataḥ /
uṣitvā vāsarān sapta kubjāmraṃ prajagāma ha

tataḥ sutīrthe snātvā ca sopavāsī jitendriyaḥ. hṛṣīkeśaṃ samabhyarcya yayau badarikāśramam

tatroṣya nārāyaṇamarcya bhaktyā snātvātha vidvān sa sarasvatījale /
varāhatīrthe garuḍāsanaṃ sa dṛṣṭvātha saṃpūjya subhaktimāṃśca

bhadrakarṇe tato gatvā jayeśaṃ śaśiśekharam /
dṛṣṭvā saṃpūjya ca śivaṃ vipāśāmabhito yayau

tasyāṃ snātvā samabhyarcya devadevaṃ dvijapriyam /
upavāsī irāvatyāṃ dadarśa parameśvaram

yamārādhya dvijaśreṣṭha śākale vai purūravāḥ /
samavāpa paraṃ rūpamaiśvarya ca sudurlabham

kuṣṭharogābhibhūtaśca yaṃ samārāghya vai bhṛguḥ /
ārogyamatulaṃ prāpa saṃtānamapi cākṣayam

nārada uvāca /
kathaṃ purūravā viṣṇumārāghya dvijasattama /
virūpatvaṃ samutsṛjya rūpaṃ prāpa śriyā saha

pulastya uvāca /
śrūyatāṃ kathayiṣyāmi kathāṃ pāpupraṇāśinīm /
pūrvaṃ tretāyugasyādau yathāvṛttaṃ tapodhana

madradeśa iti khyāto deśo vai brahmaṇaḥ suta /
śākalaṃ nāma nagaraṃ khyātaṃ sthānīyamuttamam

tasmin vipaṇivṛttisthaḥ sudharmākhyo 'bhavad vaṇik /
dhanāḍhyo guṇavān bhogī nānāsāstraviśāradaḥ

sa tvekadā nijād rāṣṭrāt surāṣṭraṃ gantumadyataḥ /
sārthena mahatā yukto nānāvipaṇapaṇyavān

gacchataḥ pathi tasyātha marubhūmau kalipriya /
abhavad dasyuto rātrau avaskando 'tiduḥsahaḥ

tataḥ sa hṛtasarvasvo vaṇig guḥkhasamanvitaḥ /
asahāyo marau tasmiṃś cacāronmattavad vaśī

caratā tadaraṇyaṃ vai duḥkhākrāntena nārada /
ātmā iva śamīvṛkṣo marāvāsāditaḥ śubhaḥ

taṃ mṛgauḥ pikṣikṣiścaiva hīnaṃ dṛṣṭvā śamītarum / śrāntaḥ kṣuttṛṭparītātmā tasyādhaḥ samupāviśat

suptaścāpi suviśrānto madhyāhne punarutyitaḥ /
samapaśyadathāyāntaṃ pretaṃ pretaśatairvṛtam

udvāhyantamathānyena pretena pretanāyakam /
piṇḍāśibhiśca purato dhāvadbhī rūkṣavigrahaiḥ

athājagāma preto 'sau paryaṭitvā vanāni ca /
upāgamya śamīmūle vaṇikputraṃ dadarśa saḥ

svāgatenābhivādyainaṃ samābhāṣya parasparam /
sukhopaviṣṭaśchāyāyāṃ pṛṣṭvā kuśalamāptavān

tataḥ pretādhipatinā pṛṣṭaḥ sa tu vaṇiksakhaḥ /
kuta āgamyate brūhi kva sādho vā gamiṣyasi

kathaṃ cedaṃ mahāraṇyaṃ mṛgapakṣivivarjitam /
samāpanno 'si bhadraṃ te sarvamākhyātumarhasi

evaṃ pretādhipatinā vaṇik pṛṣṭaḥ samāsataḥ /
sarvamākhyātavān brahman svadeśadhanavicyutim

tasya śrutvā sa vṛttāntaṃ tasya duḥkhena duḥkhitaḥ /
vamikputraṃ tataḥ prāha pretapālaḥ svabandhuvat

evaṃ gate 'pi mā śokaṃ kartumarhasi suvrata /
bhūyo 'pyarthāḥ bhaviṣyanti yadi bhāgyabalaṃ tava

bhāgyakṣayer'thāḥ kṣīyante bhavantyabhyudaye punaḥ /
kṣīṇasyāsya śarīrasya cintayā nodayo bhavet

ityuccārya samāhūya svān bhṛtyān vākyamabravīt /
adyātithirayaṃ pūjyaḥ sadaiva svajano mama

asmin samāgate pretāḥ prītirjātā mamātulā

evaṃ hi vadatastasya mṛtpātraṃ sudṛḍhaṃ navam /
dadhyodanena saṃpūrṇamājagāma yathepsitam

tathā navā ca sudṛḍhā saṃpūrṇā paramāmbhasā /
vāridhānī ca saṃprāptā pretānāmagrataḥ sthitā

tamāgataṃ sasalilamannaṃ vīkṣya mahāmatiḥ /
prāhottiṣṭha vaṇikputra tvamāhnikamupācara

tatastu vāridhānyāstau salilena vidhānataḥ /
kṛtāhnikāvubhau jātau vaṇik pretapatistathā

tato vaṇiksutāyādau dadhyodanamathecchayā /
dattvā tebhyaśca sarvebhyaḥ pretebhyo vyadadāt tataḥ

bhuktavatsu ca sarveṣu kāmato 'mbhasi sevite /
anantaraṃ sabubhuje pretapālo barāśanam

prakāmatṛpte preta ca vāridhānyodanaṃ tathā /
antardhānamagād brahman vaṇikputrasya paśyataḥ

tatastadadbhutatamaṃ dṛṣṭvā sa matimān vaṇik /
papraccha taṃ pretapālaṃ kautūhalamanā vaśī

araṇye nirjane sādho kuto 'nnasya samudbhavaḥ /
kutaśca vāridhānīyaṃ saṃpūrṇā paramāmbhasā

tathāmī tava ye bhṛtyāstvattaste varmataḥ kṛśāḥ /
bhavānapi ca tejasvī kiñcitpuṣṭavapuḥ śubhaḥ

śuklavastraparīdhāno bahūnāṃ paripālakaḥ /
sarvametanmamācakṣva ko bhavān kā śamī tviyam

itthaṃ vaṇiksutavacaḥ śrutvāsau pretanāyakaḥ /
śaśaṃsa sarvamasyādyaṃ yathāvṛttaṃ purātanam

ahamāsaṃ purā vipraḥ śākale nagarottame /
somaśarmeti vikhyāto bahulāgarbhasaṃbhavaḥ

mamāsti ca vaṇik śrīmān prāti veśyo mahādhanaḥ /
sa tu somaśravā nāma viṣṇubhakto mahāyaśāḥ

so 'haṃ kadaryo mūḍhātmā dhane 'pi sati durmatiḥ /
na dadāmi dvijātibhyo na cāśnāmyannamuttamam

pramādād yadi bhuñjāmi dadhikṣīraghṛtānvitam /
tato rātrau nṛbhir ghoraistāḍyate mama vigrahaḥ

prātarbhavati me ghorā mṛtyutulyā viṣūcikā /
na ca kaścinmābhyāse tatra tiṣṭhati bāndhavaḥ

kathaṃ kathamapi prāṇā mayā saṃpratidhāritāḥ /
evametādṛśaḥ pāpī nivasāmyatinirghṛṇaḥ

sauvīratilapiṇyākasaktuśākādibhonaiḥ /
kṣapayāmi kadannādyairātmānaṃ kālayāpanaiḥ

evaṃ tatrāsato mahyaṃ mahān kālo 'bhyagādatha /
śravaṇadvādaśī nāma māsi bhādrapade 'bhavat

tato nāgariko loko gataḥ snātuṃ hi saṃgamam /
irāvatyā naḍvalāyā brahmakṣatrapurassaraḥ

prātiveśyaprasaṃgena tatrāpyanugato 'smyaham /
kṛtopavāsaḥ śucimānekādaśyāṃ yatavrataḥ

tataḥ saṃgamatoyena vāridhānīṃ dṛḍhāṃ navām /
saṃpūrṇāṃ vastusaṃvītāṃ chatropānahasaṃyutām

sṛtpātramapi miṣṭasya pūrṇaṃ dadhyodanasya ha /
pradattaṃ brāhmaṇendrāya śucaye jñānadharmiṇe

tadeva jīvatā dattaṃ mayā dānaṃ vaṇiksuta /
varṣāṇāṃ saptatīnāṃ vai nānyad dattaṃ hi kiñcana

mṛtaḥ pretatvamāpanno dattvā pretānnameva hi /
amī cādattadānāstu madannenopajīvinaḥ

etate kāraṇaṃ proktaṃ yattadannaṃ mayāmbhasā /
dattaṃ tadidamāyāti madhyāhne 'pi dine dine

yāvannāhaṃ ca bhuñjāmi na tāvat kṣayameti vai /
mayi bhukte ca pīte ca sarvamantarhitaṃ bhavet

yaccātapatramadadaṃ so 'yaṃ jātaḥ śamītaruḥ /
uvānadyugale datte preto me vāhano 'bhavat

iyaṃ tovaktā dharmajña mayā kīnāśatātmanaḥ /
śravaṇadvādaśīpuṇyaṃ tavokyaṃ puṇayavardharam

ityevamukte vacane vaṇikputro 'bravīd vacaḥ /
yanmayā tāta karttavyaṃ tadanujñātumarhasi

tat tasya vacanaṃ śrutvā vaṇikputrasya nārada /
pretapālo vacaḥ prāha svārthasiddhikaraṃ tataḥ

yat tvayā tāta karttavyaṃ maddhitārthaṃ mahāmate /
kathayiṣyāmi tat samyak tava śreyaskaraṃ mama

gayāyāṃ tīrthajuṣṭāyāṃ snātvā śaucasamanvitaḥ /
mama nāma samuddiśya piṇḍanirvapaṇaṃ kuru

tatra piṇḍapradānena pretabhāvādahaṃ sakhe /
muktastu sarvadātṛṇāṃ yāsyāmi sahalokatām

yatheyaṃ dvādaśī puṇyā māsi prauṣṭhapade sitā /
budhaśravaṇasaṃyuktā sātiśreyaskarī smṛtā

ityevamuktvā vaṇijaṃ pretarājo 'nugaiḥ saha /
svanāmāni yathānyāyaṃ samyagākhyātavāñchuciḥ

pretaskandhe samāropya tyājito marumaṇḍalam /
ramye 'tha śūrasenākhye deśe prāptaḥ sa vai vaṇik

svakarmadharmayogena dhanamuccāvacaṃ bahu /
uvārjayitvā prayayau gayāśīrṣamanuttamam

piṇḍanirvapaṇaṃ tatra pretānāmanupūrvaśaḥ /
cakāra svapitṝṇāṃ ca dāyādānāmanantaram

ātmanaśca mahābuddhirmahābodhyaṃ tilairvinā /
piṇḍanirvapaṇaṃ cakre tathānyānapi gotrajān

evaṃ pradatteṣvatha vai piṇḍeṣu pretabhāvataḥ /
vimuktāste dvija pretā brahmalokaṃ tato gatāḥ

sa cāpi hi vaṇikputro nijamālayamāvrajat /
śravaṇadvādaśīṃ kṛtvā kāladharmamupeyivān

gandharvaloke suciraṃ bhogān bhuktvā sudurlabhān /
mānuṣyaṃ janmamāsādya sa babhau śākale virāṭ

svadharmakarmavṛttisthaḥ śravaṇadvādaśīrataḥ /
kāladharmamavāpyāsau guhyakāvāsamāśrayat

tatroṣya suciraṃ kālaṃ bhogān bhuktvātha kāmataḥ /
martyalokamanuprāpya rājanyatanayo 'bhavat

tatrāpi kṣatravṛttistho dānabhogarato vaśī /
gograhe 'rigaṇāñjitvā kāladharmamupeyivān /
śakralokaṃ sa saṃprāpya devaiḥ sarvaiḥ supūjitaḥ

puṇyakṣayāt paribhraṣṭaḥ śākale so 'bhavad dvijaḥ /
tato vikaṭarūpo 'sau sarvaśāstrārthapāragaḥ

vivāhayad dvijasutāṃ rūpeṇānupamāṃ dvija /
sāvamene ca bharttāraṃ suśīlamapi bhāminī

virūpamiti manvānā tatassobhūt suduḥkhitaḥ /
tato nirvedasaṃyukto gatvāśramapadaṃ mahat

irāvatyāstaṭe śrīmān rūpadhāriṇamāsadat /
tamārādhya jagannāthaṃ nakṣatrapuruṣeṇa hi

surūpatāmavāpyāgryāṃ tasminneva ca janmani /
tataḥ priyo 'bhūd bhāryāyā bhogavāṃścābhavad vaśī /
śravaṇadvādaśībhaktaḥ pūrvābhyāsādajāyata

evaṃ purāsau dvijapuṅgavastu kurūparūpo bhagavatprasādāt /
anaṅgarūpapratimo babhūva mṛśca rājā sa purūravābhūt