Vamana Purana · Chapter 52
iti śrīvāmanapurāṇe ekapañcāśo 'dhyāyaḥ
nārada uvāca /
kāni tīrthāni viprendra prahlādo 'nujagāma ha /
prahlādatīrthayātrāṃ me samyagākhyātumarhasi
pulastya uvāca /
śṛṇuṣva kathayiṣyāmi pāpapaṅkapraṇāśinīm /
prahlādatīrthayātrāṃ te śuddhapuṇyapradāyinīm
saṃtyajya meruṃ kanakācalendraṃ tīrthaṃ jagāmāmarasaṃghajuṣṭam /
khyātaṃ pṛtivyāṃ śubhadaṃ hi mānasaṃ yatra sthito matsyavapuḥ sureśaḥ
tasmiṃstīrthavare snātvā saṃtarpya pitṛdevatāḥ /
saṃpūjya ca jagannāthamacyutaṃ śrutibhiryutam
upoṣya bhūyaḥ saṃpūjya devarṣipitṛmānavān /
jagāma kacchapaṃ draṣṭuṃ kauśikyāṃ pāpanāśanam
tasyāṃ snātvā mahānadyāṃ saṃpūjya ca jagatpatim /
samupoṣya śucirbhūtvā datvā vipreṣu dakṣiṇām
namaskṛtya jagannāthamatho kūrmavapurdharam /
tato jagāma kṛṣṇākhyaṃ draṣṭuṃ vājimukhaṃ prabhum /
tatra devahrade snātvā tarpayitvā pitṝn surān
saṃpūjya hayaśīrṣaṃ ca jagāma gajasāhvayam /
tatra devaṃ jagannāthaṃ govindaṃ cakrapāṇinam
snātvā saṃpūjya vidhivat jagāma yamunāṃ nīm /
tasyāṃ snātaḥ śucirbhūtvā saṃtarpyārṣisurān pitṝn /
dadarśa devadeveśaṃ lokanāthaṃ trivikramam
nārada uvāca /
sāmprataṃ bhagavān viṣṇustrailokyākramaṇaṃ vapuḥ /
kariṣyati jagatsvāmī balerbandhanamīśvaraḥ
tatkathaṃ pūrvakāle 'pi vibhurāsīt trivikramaḥ /
kasya vā bandhanaṃ viṣṇuḥ kṛtavāṃstacca me vada
pulastya uvāca /
śrūyatāṃ kathiyiṣyāmi yo 'yaṃ proktastrivikramaḥ /
yasmin kāle saṃbabhūva yaṃ ca vañcitavānasau
āsīd dhundhuriti khyātaḥ kaśyapasyaurasaḥ sutaḥ /
danugarbhasamudbhūto mābalaparākramaḥ
sa samārādya varadaṃ brahmāṇaṃ tapasāsuraḥ /
avadhyatvaṃ suraiḥ sendraiḥ prārthayat sa tu nārada
tad varaṃ tasya ca prādāt tapasā paṅkajodbhavaḥ /
parituṣṭaḥ sa ca balī nirjagāma triviṣṭapam
caturthasya kalerādau jitvā devān savāsavān /
dhundhuḥ śakratvamakaroddhiraṇyakaśipau sati
tasmin kāle sa balavān hiraṇyakaśipustataḥ /
cacāra mandaragirau daityaṃ dhundhuṃ samāśritaḥ
tato 'surā yathā kāmaṃ viharanti triviṣṭape /
brahmaloke ca tridaśāḥ saṃsthitā duḥkhasaṃyutāḥ
tato 'marān brahmasado nivāsinaḥ śrutvātha dhundhurditijānuvāca /
brajāma daitya vayamagrajasya sado vijetuṃ tridaśān saśakrān
te dhundhuvākyaṃ tu niśamya daityāḥ procurna no vidyati lokapāla /
gatiryayā yāma pitāmahājiraṃ sudurgamo 'yaṃ parato hi mārgaḥ
itaḥ sahasrairbahuyojanākhyairloko maharnāma maharṣijuṣṭaḥ /
yeṣāṃ hi dṛṣṭyār'paṇacoditena dahyanti daityāḥ sahasekṣitena
tato 'paro yojanakoṭinā vai loko jano nāma vasnti yatra /
gomātaro 'smāsu vināśakāri yāsāṃ rajo 'pīha mahāsurendra
tato 'paro yojanakoṭibhistu ṣaḍbhistapo nāma tapasvijuṣṭaḥ /
tiṣṭhanti yatrāsura sādhyavaryā yeṣāṃ hi naśvāsamarut tvasahyaḥ
tato 'paro yojanakoṭibhistu triṃśadbhirādityasahasradīptiḥ /
satyābhidhāno bhagavannivāso varaprado 'bhud bhavato hi yo 'sau
yasya vedadhvaniṃ śrutvā vikasanti su rādayaḥ /
saṃkocamasurā yānti ye ca teṣāṃ sadharmiṇaḥ
tasmānmā tvaṃ mahābāho matimetāṃ samādadhaḥ /
vairājabhuvanaṃ dhundho durārohaṃ sadā nṛbhiḥ
teṣāṃ vacanamākarṇya dhundhuḥ provāca dānavān /
gantukāmaḥ sa sadanaṃ brahmaṇo jetumīśvarān
kathaṃ tu karmaṇā kena gamyate dānavarṣabhāḥ /
kathaṃ tatra sahasrākṣaḥ saṃprāptaḥ saha daivataiḥ
te dhundhunā dānavendrāḥ pṛṣṭāḥ procurvaco 'dhipam /
karma tanna vayaṃ vidmaḥ śukrastad vettyasaṃśayam
daityānāṃ vacanaṃ śrutvā dhunadhurdaityapurohitam /
papraccha śukraṃ kiṃ karma kṛtvā brahmasadogatiḥ
tato 'smai kathayāmāsa daityacāryaḥ kalipriya /
śakrasya caritaṃ śrīmān purā vṛtraripoḥ kila
śakraḥ śataṃ tu puṇyānāṃ krotūnāmajayat purā /
daityendra vājimedhānāṃ tena brahmasado gataḥ
tadvākyaṃ dānavapatiḥ śrutvā śukrasya vīryavān /
yaṣṭuṃ turagamedhānāṃ cakāra matimuttamām /
athāmantryāsuraguruṃ dānavāṃścāpyanuttamān
provāca yakṣye 'haṃ yajñairaśvamedhaiḥ sadakṣimaiḥ /
tadāgacchadhvamavanīṃ gacchāmo vasudhādhipān
vijitya hayamedhān vai yathākāmaguṇanvinatān /
āhūyantāṃ ca nidhayastvājñāpyanātāṃ ca guhyakāḥ
āmantryantāṃ ca ṛṣayaḥ prayāmo devikāṭatam /
sā hi puṇyā saricchreṣṭha sarvasiddhikarī śubhā /
sthānaṃ prācīnamāsādya vājisedhān yajāmahe
itthaṃ surārervacanaṃ niśamyāsurayājakaḥ /
bāḍhamityabravīd hṛṣṭo nidhayaḥ saṃdideśa saḥ
tato dhundhurdevikāyāḥ prācīne pāpanāśane /
bhārgavendreṇa śukreṇa vājimedhāya dīkṣitaḥ
sadasyā ṛtvijaścāpi tatrāsan bhārgavā dvijāḥ /
śukrasyānumate brahman śukraśiṣyāśca paṇyitāḥ
yajñabhāgabhujastatra svarbhānupramukhā mune /
kṛtāścāsuranāthena śukrasyānumate 'surāḥ
tataḥ pravṛtto yajñastu samutsṛṣṭastathā hayaḥ /
hayasyānu yayau śrīmānasilomā mahāsuraḥ
tato 'gnidhūmena mahī saśailā vyāptā diśaḥ khaṃ vidiśaśca pūrṇāḥ /
tenogragandhena divaspṛsena marud vavau brahmaloke maharṣe
taṃ gandhamāghrāya surā viṣaṇṇā jānanta dhundhuṃ hayamedhadīkṣitam /
tataḥ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ janārdhanaṃ jagmuḥ saśakrā jagātaḥ parayaṇam
praṇamya varadaṃ devaṃ padmanābhaṃ janārdanam /
procuḥ sarve suragaṇā bhayagadgadayā girā
bhagavan devadeveśa carācaraparāyaṇa /
vijñaptiḥ śrūyatāṃ viṣṇo surāṇāmārtināśana
dhundhurnāmāsurapatirbalavān varabṛṃhitaḥ /
sarvān surān vinirjitya trailokyamahārad baliḥ
ṛte pinākino devāt trāt'smān na yato hare /
ato vivṛddhimagamad yathā vyādhirupekṣitaḥ
sāmprataṃ brahmalokasthānapi jetuṃ samudyataḥ /
śukrasya matamāstāya so 'śvamedhāya dīkṣitaḥ
śataṃ kratūnāmiṣṭvāsau brahmalokaṃ mahāsuraḥ /
aroḍhumicchati vaśī vijetuṃ tridaśānapi
tasmādakālahīnaṃ tu cintayasva jagadguro /
uvāyaṃ makhavidhvaṃse yena syāma sunirvṛtāḥ
śrutvā surāṇāṃ vacanaṃ bhagavān madhusūdanaḥ /
dattvābhayaṃ mahābāhuḥ preṣayāmāsa sāmpratam /
visṛjya devatāḥ sarvā jñātvājeyaṃ mahāsuram
bandhanāya matiṃ cakre dhundhordharmadhvajasya vai /
tataḥ kṛtvā sa bhagavān vāmanaṃ rūpamīśvaraḥ
dehaṃ tyaktvā nirālambaṃ kāṣṭavad devikājale /
kṣaṇānmajjaṃstathonmajjanmuktakeśo yadṛcchayā
dṛṣṭo 'tha daityapatinā daityaiścānyaistatharṣibhiḥ /
tataḥ karma parityajya yajñiyaṃ brāhmaṇottamāḥ
samuttārayituṃ vipramādravanta samākulāḥ /
sadasyā yajamānaśca ṛtvijo 'tha mahaujasaḥ
nimajjamānamujjahruḥ sarve te vāmanaṃ dvijam /
samuttārya prasannāste papracchuḥ sarva eva hi /
kimarthaṃ patito 'sīha kenākṣipto 'si no vada
teṣāmākarṇya vacanaṃ kampamāno muhurmuhuḥ /
prāha dhundhupurogāṃstāñ chrūyatāmatra kāraṇam
brāhmaṇo guṇavānāsīt prabhāsa iti viśrutaḥ /
sarvasāstrārthavit prājño gotrataś cāpi vāruṇaḥ
tasya putradvayaṃ jātaṃ mandaprajñaṃ suduḥkhitam /
tatra jyeṣṭho mama bhrātā kanīyānaparastvaham
netrabhāsa iti khyāto jyeṣṭho bhrātā mamāsura /
mama nāma pitā cakre gatibhāseti kautukāt
ramyaścāvasatho bandho śubhaścāsīt piturmama /
triviṣṭapaguṇairyuktaścārurūpo mahāsura
tataḥ kālena mahatā āvayoḥ sa pitā mṛtaḥ /
tasyordhvadehikaṃ kṛtvā gṛhamāvāṃ samāgatau
tato mayoktaḥ sa bhrātā vibhajāma gṛhaṃ vayam /
tenokto naiva bhavato vidyate bhāgā ityaham
kubjavāmanakhañjānāṃ klībānāṃ śvitriṇāmapi /
unmattānāṃ tathāndhānāṃ dhanabhāgo na vidyate
śayyāsanasthānamātraṃ svecchayānnabhujakriyā /
etāvad dīyate tebhyo nārthabhāgaharā hi te
evamukte mayā soktaḥ kimarthaṃ paitṛkād gṛhāt /
dhanārthabhāgamarhāmi nāhaṃ nyāyena kena vai
ityuktāvati vākye 'sau bhrātā me kopasaṃyutaḥ /
samutkṣipyākṣipannadyāmasyāṃ māmiti kāraṇāt
mamāsyāṃ nimnagāyāṃ tu madhyena plavato gataḥ /
kālaḥ saṃvatsarākhyastu yuṣmābhiriha coddhṛtaḥ
ke bhavanto 'tra saṃprāptāḥ sasnehā bāndhavā iva /
ko 'yaṃ ca śakrapratimo dīkṣito yo mahābhujaḥ
tanme sarvaṃ samākhyātā yāthātathyaṃ tapodhanāḥ /
maharddhisaṃyutā yūyaṃ sānukampāśca me bhṛśam
tad vāmanavacaḥ śrutvā bhārgavā dvijasattamāḥ /
procurvaṃ dvijā brahman gotraścāpi bhārgavāḥ
asāvapi mahātejā dhundhurnāma mahāsuraḥ /
dātā bhoktā vibhaktā ca dīkṣito yajñakarmaṇi
ityevamuktvā deveśaṃ vāmanaṃ bhārgavāstataḥ /
procurdaityapatiṃ sarve vāmanārthakaraṃ vacaḥ
dīyatāmasya daityendra sarvopaskarasaṃyutam /
śrīmadāvasathaṃ dāsyo ratnāni vividhāni ca
iti dvijānāṃ vacanaṃ śrutvā daityapatirvacaḥ /
prāha dvijendra te dadmi yāvadicchasi vai dhanam
dāste gṛhaṃ hiraṇyaṃ ca vājinaḥ syandanān gajān /
prayacchāmyadya bhavato vriyatāmīpsitaṃ vibho
tadvākyaṃ dānavapateḥ śrutvā devo 'tha vāmanaḥ /
prāhāsurapatiṃ dhundhuṃ svārthasiddhikaraṃ vacaḥ
sodareṇāpi hi bhrātrā hriyante yasya saṃpadaḥ /
tasyākṣamasya yaddattaṃ kimanyo na hariṣyati
dāsīdāsāṃśca bhṛtyāṃśca gṛhaṃ ratnaṃ paricchadam /
samartheṣu dvijendreṣu prayacchasva mahābhuja
mama pramāṇamālokya māmakaṃ ca padatrayam /
saṃprayacchasva daityendra nādhikaṃ rakṣituṃ kṣamaḥ
ityevamukte vacane mahātmanā vihasya daityādhipatiḥ saṛtvijaḥ /
prādād dvijendrāya padatrayaṃ tadā yadā sa nānyaṃ pragṛhāṇa kiñcit
kramatrayaṃ tāvadavekṣya dattaṃ mahāsurendreṇa vibhuryaśasvī /
cakre tato laṅghayituṃ trivikramaṃ rūpamanantaśaktiḥ
kṛtvā ca rūpaṃ ditijāṃśca hatvā praṇamya carṣin prathamakrameṇa /
mahīṃ mahīdhraiḥ sahitāṃ sahārmavāṃ jahāra ratnākarapattanairyutām
bhuvaṃ sanākaṃ tridasādhivāsaṃ somārkaṛkṣair abhimaṇḍitaṃ nabhaḥ /
devo dvitīyena jahāra vegāt krameṇa devapriyamīpsurīśvaraḥ
kramaṃ tṛtīyaṃ na yadāsya pūritaṃ tadātikopād danupuṅgavasya /
papāta pṛṣṭhe bhagavāṃstrivikramo merupramāṇena tu vigraheṇa
patatā vāsudevena dānavopari nārada /
triṃśadyojanasāhasrī bhūmergartā dṛḍhīkṛtā
tato daityaṃ samutpāṭya tasyāṃ prakṣipya vegataḥ /
avarṣat sikatāvṛṣṭyā tāṃ gartāmapūrayata
tataḥ svargaṃ sahasrākṣo vāsudevaprasādataḥ /
surāśca sarve trailokyamavāpurnirupadravāḥ
bhagavānapi daityendraṃ pa3kṣipya sikatārṇave /
kālindya rūpamādhāya tatraivāntaradhīyata
evaṃ purā viṣṇurabhūcca vāmano dhundhuṃ vijetuṃ ca trivikramo 'bhūt /
yasmin sa daityendrasuto jagāma mahāśrame puṇyayuto maharṣe
Original text: Vāmanapurāṇa, 1-69 · Edition: A.S. Gupta, Varanasi : All India Kashiraj Trust 1967 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0