વામન પુરાણ · અધ્યાય 53

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે દ્વિપઞ્ચાશો ઽધ્યાયઃ
પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
કાલિન્દીસલિલે સ્નાત્વા પૂજયિત્વા ત્રિવિક્રમમ્ ।
ઉપોષ્ય રજનીમેકાં લિઙ્ગભેદં ગિરિં યયૌ

તત્ર સ્નાત્વા ચ વિમલે ભવં દૃષ્ટ્વા ચ ભક્તિતઃ ।
ઉપોષ્ય રજનીમેકાં તીર્થં કેદારમાવ્રજત્

તત્ર સ્નાત્વાર્ઽચ્ય ચેશાનં માધવં ચાપ્યભેદતઃ ।
ઉષિત્વા વાસરાન્ સપ્ત કુબ્જામ્રં પ્રજગામ હ

તતઃ સુતીર્થે સ્નાત્વા ચ સોપવાસી જિતેન્દ્રિયઃ. હૃષીકેશં સમભ્યર્ચ્ય યયૌ બદરિકાશ્રમમ્

તત્રોષ્ય નારાયણમર્ચ્ય ભક્ત્યા સ્નાત્વાથ વિદ્વાન્ સ સરસ્વતીજલે ।
વરાહતીર્થે ગરુડાસનં સ દૃષ્ટ્વાથ સંપૂજ્ય સુભક્તિમાંશ્ચ

ભદ્રકર્ણે તતો ગત્વા જયેશં શશિશેખરમ્ ।
દૃષ્ટ્વા સંપૂજ્ય ચ શિવં વિપાશામભિતો યયૌ

તસ્યાં સ્નાત્વા સમભ્યર્ચ્ય દેવદેવં દ્વિજપ્રિયમ્ ।
ઉપવાસી ઇરાવત્યાં દદર્શ પરમેશ્વરમ્

યમારાધ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠ શાકલે વૈ પુરૂરવાઃ ।
સમવાપ પરં રૂપમૈશ્વર્ય ચ સુદુર્લભમ્

કુષ્ઠરોગાભિભૂતશ્ચ યં સમારાઘ્ય વૈ ભૃગુઃ ।
આરોગ્યમતુલં પ્રાપ સંતાનમપિ ચાક્ષયમ્

નારદ ઉવાચ ।
કથં પુરૂરવા વિષ્ણુમારાઘ્ય દ્વિજસત્તમ ।
વિરૂપત્વં સમુત્સૃજ્ય રૂપં પ્રાપ શ્રિયા સહ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
શ્રૂયતાં કથયિષ્યામિ કથાં પાપુપ્રણાશિનીમ્ ।
પૂર્વં ત્રેતાયુગસ્યાદૌ યથાવૃત્તં તપોધન

મદ્રદેશ ઇતિ ખ્યાતો દેશો વૈ બ્રહ્મણઃ સુત ।
શાકલં નામ નગરં ખ્યાતં સ્થાનીયમુત્તમમ્

તસ્મિન્ વિપણિવૃત્તિસ્થઃ સુધર્માખ્યો ઽભવદ્ વણિક્ ।
ધનાઢ્યો ગુણવાન્ ભોગી નાનાસાસ્ત્રવિશારદઃ

સ ત્વેકદા નિજાદ્ રાષ્ટ્રાત્ સુરાષ્ટ્રં ગન્તુમદ્યતઃ ।
સાર્થેન મહતા યુક્તો નાનાવિપણપણ્યવાન્

ગચ્છતઃ પથિ તસ્યાથ મરુભૂમૌ કલિપ્રિય ।
અભવદ્ દસ્યુતો રાત્રૌ અવસ્કન્દો ઽતિદુઃસહઃ

તતઃ સ હૃતસર્વસ્વો વણિગ્ ગુઃખસમન્વિતઃ ।
અસહાયો મરૌ તસ્મિંશ્ ચચારોન્મત્તવદ્ વશી

ચરતા તદરણ્યં વૈ દુઃખાક્રાન્તેન નારદ ।
આત્મા ઇવ શમીવૃક્ષો મરાવાસાદિતઃ શુભઃ

તં મૃગૌઃ પિક્ષિક્ષિશ્ચૈવ હીનં દૃષ્ટ્વા શમીતરુમ્ । શ્રાન્તઃ ક્ષુત્તૃટ્પરીતાત્મા તસ્યાધઃ સમુપાવિશત્

સુપ્તશ્ચાપિ સુવિશ્રાન્તો મધ્યાહ્ને પુનરુત્યિતઃ ।
સમપશ્યદથાયાન્તં પ્રેતં પ્રેતશતૈર્વૃતમ્

ઉદ્વાહ્યન્તમથાન્યેન પ્રેતેન પ્રેતનાયકમ્ ।
પિણ્ડાશિભિશ્ચ પુરતો ધાવદ્ભી રૂક્ષવિગ્રહૈઃ

અથાજગામ પ્રેતો ઽસૌ પર્યટિત્વા વનાનિ ચ ।
ઉપાગમ્ય શમીમૂલે વણિક્પુત્રં દદર્શ સઃ

સ્વાગતેનાભિવાદ્યૈનં સમાભાષ્ય પરસ્પરમ્ ।
સુખોપવિષ્ટશ્છાયાયાં પૃષ્ટ્વા કુશલમાપ્તવાન્

તતઃ પ્રેતાધિપતિના પૃષ્ટઃ સ તુ વણિક્સખઃ ।
કુત આગમ્યતે બ્રૂહિ ક્વ સાધો વા ગમિષ્યસિ

કથં ચેદં મહારણ્યં મૃગપક્ષિવિવર્જિતમ્ ।
સમાપન્નો ઽસિ ભદ્રં તે સર્વમાખ્યાતુમર્હસિ

એવં પ્રેતાધિપતિના વણિક્ પૃષ્ટઃ સમાસતઃ ।
સર્વમાખ્યાતવાન્ બ્રહ્મન્ સ્વદેશધનવિચ્યુતિમ્

તસ્ય શ્રુત્વા સ વૃત્તાન્તં તસ્ય દુઃખેન દુઃખિતઃ ।
વમિક્પુત્રં તતઃ પ્રાહ પ્રેતપાલઃ સ્વબન્ધુવત્

એવં ગતે ઽપિ મા શોકં કર્તુમર્હસિ સુવ્રત ।
ભૂયો ઽપ્યર્થાઃ ભવિષ્યન્તિ યદિ ભાગ્યબલં તવ

ભાગ્યક્ષયેર્ઽથાઃ ક્ષીયન્તે ભવન્ત્યભ્યુદયે પુનઃ ।
ક્ષીણસ્યાસ્ય શરીરસ્ય ચિન્તયા નોદયો ભવેત્

ઇત્યુચ્ચાર્ય સમાહૂય સ્વાન્ ભૃત્યાન્ વાક્યમબ્રવીત્ ।
અદ્યાતિથિરયં પૂજ્યઃ સદૈવ સ્વજનો મમ

અસ્મિન્ સમાગતે પ્રેતાઃ પ્રીતિર્જાતા મમાતુલા

એવં હિ વદતસ્તસ્ય મૃત્પાત્રં સુદૃઢં નવમ્ ।
દધ્યોદનેન સંપૂર્ણમાજગામ યથેપ્સિતમ્

તથા નવા ચ સુદૃઢા સંપૂર્ણા પરમામ્ભસા ।
વારિધાની ચ સંપ્રાપ્તા પ્રેતાનામગ્રતઃ સ્થિતા

તમાગતં સસલિલમન્નં વીક્ષ્ય મહામતિઃ ।
પ્રાહોત્તિષ્ઠ વણિક્પુત્ર ત્વમાહ્નિકમુપાચર

તતસ્તુ વારિધાન્યાસ્તૌ સલિલેન વિધાનતઃ ।
કૃતાહ્નિકાવુભૌ જાતૌ વણિક્ પ્રેતપતિસ્તથા

તતો વણિક્સુતાયાદૌ દધ્યોદનમથેચ્છયા ।
દત્ત્વા તેભ્યશ્ચ સર્વેભ્યઃ પ્રેતેભ્યો વ્યદદાત્ તતઃ

ભુક્તવત્સુ ચ સર્વેષુ કામતો ઽમ્ભસિ સેવિતે ।
અનન્તરં સબુભુજે પ્રેતપાલો બરાશનમ્

પ્રકામતૃપ્તે પ્રેત ચ વારિધાન્યોદનં તથા ।
અન્તર્ધાનમગાદ્ બ્રહ્મન્ વણિક્પુત્રસ્ય પશ્યતઃ

તતસ્તદદ્ભુતતમં દૃષ્ટ્વા સ મતિમાન્ વણિક્ ।
પપ્રચ્છ તં પ્રેતપાલં કૌતૂહલમના વશી

અરણ્યે નિર્જને સાધો કુતો ઽન્નસ્ય સમુદ્ભવઃ ।
કુતશ્ચ વારિધાનીયં સંપૂર્ણા પરમામ્ભસા

તથામી તવ યે ભૃત્યાસ્ત્વત્તસ્તે વર્મતઃ કૃશાઃ ।
ભવાનપિ ચ તેજસ્વી કિઞ્ચિત્પુષ્ટવપુઃ શુભઃ

શુક્લવસ્ત્રપરીધાનો બહૂનાં પરિપાલકઃ ।
સર્વમેતન્મમાચક્ષ્વ કો ભવાન્ કા શમી ત્વિયમ્

ઇત્થં વણિક્સુતવચઃ શ્રુત્વાસૌ પ્રેતનાયકઃ ।
શશંસ સર્વમસ્યાદ્યં યથાવૃત્તં પુરાતનમ્

અહમાસં પુરા વિપ્રઃ શાકલે નગરોત્તમે ।
સોમશર્મેતિ વિખ્યાતો બહુલાગર્ભસંભવઃ

મમાસ્તિ ચ વણિક્ શ્રીમાન્ પ્રાતિ વેશ્યો મહાધનઃ ।
સ તુ સોમશ્રવા નામ વિષ્ણુભક્તો મહાયશાઃ

સો ઽહં કદર્યો મૂઢાત્મા ધને ઽપિ સતિ દુર્મતિઃ ।
ન દદામિ દ્વિજાતિભ્યો ન ચાશ્નામ્યન્નમુત્તમમ્

પ્રમાદાદ્ યદિ ભુઞ્જામિ દધિક્ષીરઘૃતાન્વિતમ્ ।
તતો રાત્રૌ નૃભિર્ ઘોરૈસ્તાડ્યતે મમ વિગ્રહઃ

પ્રાતર્ભવતિ મે ઘોરા મૃત્યુતુલ્યા વિષૂચિકા ।
ન ચ કશ્ચિન્માભ્યાસે તત્ર તિષ્ઠતિ બાન્ધવઃ

કથં કથમપિ પ્રાણા મયા સંપ્રતિધારિતાઃ ।
એવમેતાદૃશઃ પાપી નિવસામ્યતિનિર્ઘૃણઃ

સૌવીરતિલપિણ્યાકસક્તુશાકાદિભોનૈઃ ।
ક્ષપયામિ કદન્નાદ્યૈરાત્માનં કાલયાપનૈઃ

એવં તત્રાસતો મહ્યં મહાન્ કાલો ઽભ્યગાદથ ।
શ્રવણદ્વાદશી નામ માસિ ભાદ્રપદે ઽભવત્

તતો નાગરિકો લોકો ગતઃ સ્નાતું હિ સંગમમ્ ।
ઇરાવત્યા નડ્વલાયા બ્રહ્મક્ષત્રપુરસ્સરઃ

પ્રાતિવેશ્યપ્રસંગેન તત્રાપ્યનુગતો ઽસ્મ્યહમ્ ।
કૃતોપવાસઃ શુચિમાનેકાદશ્યાં યતવ્રતઃ

તતઃ સંગમતોયેન વારિધાનીં દૃઢાં નવામ્ ।
સંપૂર્ણાં વસ્તુસંવીતાં છત્રોપાનહસંયુતામ્

સૃત્પાત્રમપિ મિષ્ટસ્ય પૂર્ણં દધ્યોદનસ્ય હ ।
પ્રદત્તં બ્રાહ્મણેન્દ્રાય શુચયે જ્ઞાનધર્મિણે

તદેવ જીવતા દત્તં મયા દાનં વણિક્સુત ।
વર્ષાણાં સપ્તતીનાં વૈ નાન્યદ્ દત્તં હિ કિઞ્ચન

મૃતઃ પ્રેતત્વમાપન્નો દત્ત્વા પ્રેતાન્નમેવ હિ ।
અમી ચાદત્તદાનાસ્તુ મદન્નેનોપજીવિનઃ

એતતે કારણં પ્રોક્તં યત્તદન્નં મયામ્ભસા ।
દત્તં તદિદમાયાતિ મધ્યાહ્ને ઽપિ દિને દિને

યાવન્નાહં ચ ભુઞ્જામિ ન તાવત્ ક્ષયમેતિ વૈ ।
મયિ ભુક્તે ચ પીતે ચ સર્વમન્તર્હિતં ભવેત્

યચ્ચાતપત્રમદદં સો ઽયં જાતઃ શમીતરુઃ ।
ઉવાનદ્યુગલે દત્તે પ્રેતો મે વાહનો ઽભવત્

ઇયં તોવક્તા ધર્મજ્ઞ મયા કીનાશતાત્મનઃ ।
શ્રવણદ્વાદશીપુણ્યં તવોક્યં પુણયવર્ધરમ્

ઇત્યેવમુક્તે વચને વણિક્પુત્રો ઽબ્રવીદ્ વચઃ ।
યન્મયા તાત કર્ત્તવ્યં તદનુજ્ઞાતુમર્હસિ

તત્ તસ્ય વચનં શ્રુત્વા વણિક્પુત્રસ્ય નારદ ।
પ્રેતપાલો વચઃ પ્રાહ સ્વાર્થસિદ્ધિકરં તતઃ

યત્ ત્વયા તાત કર્ત્તવ્યં મદ્ધિતાર્થં મહામતે ।
કથયિષ્યામિ તત્ સમ્યક્ તવ શ્રેયસ્કરં મમ

ગયાયાં તીર્થજુષ્ટાયાં સ્નાત્વા શૌચસમન્વિતઃ ।
મમ નામ સમુદ્દિશ્ય પિણ્ડનિર્વપણં કુરુ

તત્ર પિણ્ડપ્રદાનેન પ્રેતભાવાદહં સખે ।
મુક્તસ્તુ સર્વદાતૃણાં યાસ્યામિ સહલોકતામ્

યથેયં દ્વાદશી પુણ્યા માસિ પ્રૌષ્ઠપદે સિતા ।
બુધશ્રવણસંયુક્તા સાતિશ્રેયસ્કરી સ્મૃતા

ઇત્યેવમુક્ત્વા વણિજં પ્રેતરાજો ઽનુગૈઃ સહ ।
સ્વનામાનિ યથાન્યાયં સમ્યગાખ્યાતવાઞ્છુચિઃ

પ્રેતસ્કન્ધે સમારોપ્ય ત્યાજિતો મરુમણ્ડલમ્ ।
રમ્યે ઽથ શૂરસેનાખ્યે દેશે પ્રાપ્તઃ સ વૈ વણિક્

સ્વકર્મધર્મયોગેન ધનમુચ્ચાવચં બહુ ।
ઉવાર્જયિત્વા પ્રયયૌ ગયાશીર્ષમનુત્તમમ્

પિણ્ડનિર્વપણં તત્ર પ્રેતાનામનુપૂર્વશઃ ।
ચકાર સ્વપિતૄણાં ચ દાયાદાનામનન્તરમ્

આત્મનશ્ચ મહાબુદ્ધિર્મહાબોધ્યં તિલૈર્વિના ।
પિણ્ડનિર્વપણં ચક્રે તથાન્યાનપિ ગોત્રજાન્

એવં પ્રદત્તેષ્વથ વૈ પિણ્ડેષુ પ્રેતભાવતઃ ।
વિમુક્તાસ્તે દ્વિજ પ્રેતા બ્રહ્મલોકં તતો ગતાઃ

સ ચાપિ હિ વણિક્પુત્રો નિજમાલયમાવ્રજત્ ।
શ્રવણદ્વાદશીં કૃત્વા કાલધર્મમુપેયિવાન્

ગન્ધર્વલોકે સુચિરં ભોગાન્ ભુક્ત્વા સુદુર્લભાન્ ।
માનુષ્યં જન્મમાસાદ્ય સ બભૌ શાકલે વિરાટ્

સ્વધર્મકર્મવૃત્તિસ્થઃ શ્રવણદ્વાદશીરતઃ ।
કાલધર્મમવાપ્યાસૌ ગુહ્યકાવાસમાશ્રયત્

તત્રોષ્ય સુચિરં કાલં ભોગાન્ ભુક્ત્વાથ કામતઃ ।
મર્ત્યલોકમનુપ્રાપ્ય રાજન્યતનયો ઽભવત્

તત્રાપિ ક્ષત્રવૃત્તિસ્થો દાનભોગરતો વશી ।
ગોગ્રહે ઽરિગણાઞ્જિત્વા કાલધર્મમુપેયિવાન્ ।
શક્રલોકં સ સંપ્રાપ્ય દેવૈઃ સર્વૈઃ સુપૂજિતઃ

પુણ્યક્ષયાત્ પરિભ્રષ્ટઃ શાકલે સો ઽભવદ્ દ્વિજઃ ।
તતો વિકટરૂપો ઽસૌ સર્વશાસ્ત્રાર્થપારગઃ

વિવાહયદ્ દ્વિજસુતાં રૂપેણાનુપમાં દ્વિજ ।
સાવમેને ચ ભર્ત્તારં સુશીલમપિ ભામિની

વિરૂપમિતિ મન્વાના તતસ્સોભૂત્ સુદુઃખિતઃ ।
તતો નિર્વેદસંયુક્તો ગત્વાશ્રમપદં મહત્

ઇરાવત્યાસ્તટે શ્રીમાન્ રૂપધારિણમાસદત્ ।
તમારાધ્ય જગન્નાથં નક્ષત્રપુરુષેણ હિ

સુરૂપતામવાપ્યાગ્ર્યાં તસ્મિન્નેવ ચ જન્મનિ ।
તતઃ પ્રિયો ઽભૂદ્ ભાર્યાયા ભોગવાંશ્ચાભવદ્ વશી ।
શ્રવણદ્વાદશીભક્તઃ પૂર્વાભ્યાસાદજાયત

એવં પુરાસૌ દ્વિજપુઙ્ગવસ્તુ કુરૂપરૂપો ભગવત્પ્રસાદાત્ ।
અનઙ્ગરૂપપ્રતિમો બભૂવ મૃશ્ચ રાજા સ પુરૂરવાભૂત્