વામન પુરાણ · અધ્યાય 52

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે એકપઞ્ચાશો ઽધ્યાયઃ
નારદ ઉવાચ ।
કાનિ તીર્થાનિ વિપ્રેન્દ્ર પ્રહ્લાદો ઽનુજગામ હ ।
પ્રહ્લાદતીર્થયાત્રાં મે સમ્યગાખ્યાતુમર્હસિ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
શૃણુષ્વ કથયિષ્યામિ પાપપઙ્કપ્રણાશિનીમ્ ।
પ્રહ્લાદતીર્થયાત્રાં તે શુદ્ધપુણ્યપ્રદાયિનીમ્

સંત્યજ્ય મેરું કનકાચલેન્દ્રં તીર્થં જગામામરસંઘજુષ્ટમ્ ।
ખ્યાતં પૃતિવ્યાં શુભદં હિ માનસં યત્ર સ્થિતો મત્સ્યવપુઃ સુરેશઃ

તસ્મિંસ્તીર્થવરે સ્નાત્વા સંતર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ ।
સંપૂજ્ય ચ જગન્નાથમચ્યુતં શ્રુતિભિર્યુતમ્

ઉપોષ્ય ભૂયઃ સંપૂજ્ય દેવર્ષિપિતૃમાનવાન્ ।
જગામ કચ્છપં દ્રષ્ટું કૌશિક્યાં પાપનાશનમ્

તસ્યાં સ્નાત્વા મહાનદ્યાં સંપૂજ્ય ચ જગત્પતિમ્ ।
સમુપોષ્ય શુચિર્ભૂત્વા દત્વા વિપ્રેષુ દક્ષિણામ્

નમસ્કૃત્ય જગન્નાથમથો કૂર્મવપુર્ધરમ્ ।
તતો જગામ કૃષ્ણાખ્યં દ્રષ્ટું વાજિમુખં પ્રભુમ્ ।
તત્ર દેવહ્રદે સ્નાત્વા તર્પયિત્વા પિતૄન્ સુરાન્

સંપૂજ્ય હયશીર્ષં ચ જગામ ગજસાહ્વયમ્ ।
તત્ર દેવં જગન્નાથં ગોવિન્દં ચક્રપાણિનમ્

સ્નાત્વા સંપૂજ્ય વિધિવત્ જગામ યમુનાં નીમ્ ।
તસ્યાં સ્નાતઃ શુચિર્ભૂત્વા સંતર્પ્યાર્ષિસુરાન્ પિતૄન્ ।
દદર્શ દેવદેવેશં લોકનાથં ત્રિવિક્રમમ્

નારદ ઉવાચ ।
સામ્પ્રતં ભગવાન્ વિષ્ણુસ્ત્રૈલોક્યાક્રમણં વપુઃ ।
કરિષ્યતિ જગત્સ્વામી બલેર્બન્ધનમીશ્વરઃ

તત્કથં પૂર્વકાલે ઽપિ વિભુરાસીત્ ત્રિવિક્રમઃ ।
કસ્ય વા બન્ધનં વિષ્ણુઃ કૃતવાંસ્તચ્ચ મે વદ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
શ્રૂયતાં કથિયિષ્યામિ યો ઽયં પ્રોક્તસ્ત્રિવિક્રમઃ ।
યસ્મિન્ કાલે સંબભૂવ યં ચ વઞ્ચિતવાનસૌ

આસીદ્ ધુન્ધુરિતિ ખ્યાતઃ કશ્યપસ્યૌરસઃ સુતઃ ।
દનુગર્ભસમુદ્ભૂતો માબલપરાક્રમઃ

સ સમારાદ્ય વરદં બ્રહ્માણં તપસાસુરઃ ।
અવધ્યત્વં સુરૈઃ સેન્દ્રૈઃ પ્રાર્થયત્ સ તુ નારદ

તદ્ વરં તસ્ય ચ પ્રાદાત્ તપસા પઙ્કજોદ્ભવઃ ।
પરિતુષ્ટઃ સ ચ બલી નિર્જગામ ત્રિવિષ્ટપમ્

ચતુર્થસ્ય કલેરાદૌ જિત્વા દેવાન્ સવાસવાન્ ।
ધુન્ધુઃ શક્રત્વમકરોદ્ધિરણ્યકશિપૌ સતિ

તસ્મિન્ કાલે સ બલવાન્ હિરણ્યકશિપુસ્તતઃ ।
ચચાર મન્દરગિરૌ દૈત્યં ધુન્ધું સમાશ્રિતઃ

તતો ઽસુરા યથા કામં વિહરન્તિ ત્રિવિષ્ટપે ।
બ્રહ્મલોકે ચ ત્રિદશાઃ સંસ્થિતા દુઃખસંયુતાઃ

તતો ઽમરાન્ બ્રહ્મસદો નિવાસિનઃ શ્રુત્વાથ ધુન્ધુર્દિતિજાનુવાચ ।
બ્રજામ દૈત્ય વયમગ્રજસ્ય સદો વિજેતું ત્રિદશાન્ સશક્રાન્

તે ધુન્ધુવાક્યં તુ નિશમ્ય દૈત્યાઃ પ્રોચુર્ન નો વિદ્યતિ લોકપાલ ।
ગતિર્યયા યામ પિતામહાજિરં સુદુર્ગમો ઽયં પરતો હિ માર્ગઃ

ઇતઃ સહસ્રૈર્બહુયોજનાખ્યૈર્લોકો મહર્નામ મહર્ષિજુષ્ટઃ ।
યેષાં હિ દૃષ્ટ્યાર્ઽપણચોદિતેન દહ્યન્તિ દૈત્યાઃ સહસેક્ષિતેન

તતો ઽપરો યોજનકોટિના વૈ લોકો જનો નામ વસ્ન્તિ યત્ર ।
ગોમાતરો ઽસ્માસુ વિનાશકારિ યાસાં રજો ઽપીહ મહાસુરેન્દ્ર

તતો ઽપરો યોજનકોટિભિસ્તુ ષડ્ભિસ્તપો નામ તપસ્વિજુષ્ટઃ ।
તિષ્ઠન્તિ યત્રાસુર સાધ્યવર્યા યેષાં હિ નશ્વાસમરુત્ ત્વસહ્યઃ

તતો ઽપરો યોજનકોટિભિસ્તુ ત્રિંશદ્ભિરાદિત્યસહસ્રદીપ્તિઃ ।
સત્યાભિધાનો ભગવન્નિવાસો વરપ્રદો ઽભુદ્ ભવતો હિ યો ઽસૌ

યસ્ય વેદધ્વનિં શ્રુત્વા વિકસન્તિ સુ રાદયઃ ।
સંકોચમસુરા યાન્તિ યે ચ તેષાં સધર્મિણઃ

તસ્માન્મા ત્વં મહાબાહો મતિમેતાં સમાદધઃ ।
વૈરાજભુવનં ધુન્ધો દુરારોહં સદા નૃભિઃ

તેષાં વચનમાકર્ણ્ય ધુન્ધુઃ પ્રોવાચ દાનવાન્ ।
ગન્તુકામઃ સ સદનં બ્રહ્મણો જેતુમીશ્વરાન્

કથં તુ કર્મણા કેન ગમ્યતે દાનવર્ષભાઃ ।
કથં તત્ર સહસ્રાક્ષઃ સંપ્રાપ્તઃ સહ દૈવતૈઃ

તે ધુન્ધુના દાનવેન્દ્રાઃ પૃષ્ટાઃ પ્રોચુર્વચો ઽધિપમ્ ।
કર્મ તન્ન વયં વિદ્મઃ શુક્રસ્તદ્ વેત્ત્યસંશયમ્

દૈત્યાનાં વચનં શ્રુત્વા ધુનધુર્દૈત્યપુરોહિતમ્ ।
પપ્રચ્છ શુક્રં કિં કર્મ કૃત્વા બ્રહ્મસદોગતિઃ

તતો ઽસ્મૈ કથયામાસ દૈત્યચાર્યઃ કલિપ્રિય ।
શક્રસ્ય ચરિતં શ્રીમાન્ પુરા વૃત્રરિપોઃ કિલ

શક્રઃ શતં તુ પુણ્યાનાં ક્રોતૂનામજયત્ પુરા ।
દૈત્યેન્દ્ર વાજિમેધાનાં તેન બ્રહ્મસદો ગતઃ

તદ્વાક્યં દાનવપતિઃ શ્રુત્વા શુક્રસ્ય વીર્યવાન્ ।
યષ્ટું તુરગમેધાનાં ચકાર મતિમુત્તમામ્ ।
અથામન્ત્ર્યાસુરગુરું દાનવાંશ્ચાપ્યનુત્તમાન્

પ્રોવાચ યક્ષ્યે ઽહં યજ્ઞૈરશ્વમેધૈઃ સદક્ષિમૈઃ ।
તદાગચ્છધ્વમવનીં ગચ્છામો વસુધાધિપાન્

વિજિત્ય હયમેધાન્ વૈ યથાકામગુણન્વિનતાન્ ।
આહૂયન્તાં ચ નિધયસ્ત્વાજ્ઞાપ્યનાતાં ચ ગુહ્યકાઃ

આમન્ત્ર્યન્તાં ચ ઋષયઃ પ્રયામો દેવિકાટતમ્ ।
સા હિ પુણ્યા સરિચ્છ્રેષ્ઠ સર્વસિદ્ધિકરી શુભા ।
સ્થાનં પ્રાચીનમાસાદ્ય વાજિસેધાન્ યજામહે

ઇત્થં સુરારેર્વચનં નિશમ્યાસુરયાજકઃ ।
બાઢમિત્યબ્રવીદ્ હૃષ્ટો નિધયઃ સંદિદેશ સઃ

તતો ધુન્ધુર્દેવિકાયાઃ પ્રાચીને પાપનાશને ।
ભાર્ગવેન્દ્રેણ શુક્રેણ વાજિમેધાય દીક્ષિતઃ

સદસ્યા ઋત્વિજશ્ચાપિ તત્રાસન્ ભાર્ગવા દ્વિજાઃ ।
શુક્રસ્યાનુમતે બ્રહ્મન્ શુક્રશિષ્યાશ્ચ પણ્યિતાઃ

યજ્ઞભાગભુજસ્તત્ર સ્વર્ભાનુપ્રમુખા મુને ।
કૃતાશ્ચાસુરનાથેન શુક્રસ્યાનુમતે ઽસુરાઃ

તતઃ પ્રવૃત્તો યજ્ઞસ્તુ સમુત્સૃષ્ટસ્તથા હયઃ ।
હયસ્યાનુ યયૌ શ્રીમાનસિલોમા મહાસુરઃ

તતો ઽગ્નિધૂમેન મહી સશૈલા વ્યાપ્તા દિશઃ ખં વિદિશશ્ચ પૂર્ણાઃ ।
તેનોગ્રગન્ધેન દિવસ્પૃસેન મરુદ્ વવૌ બ્રહ્મલોકે મહર્ષે

તં ગન્ધમાઘ્રાય સુરા વિષણ્ણા જાનન્ત ધુન્ધું હયમેધદીક્ષિતમ્ ।
તતઃ શરણ્યં શરણં જનાર્ધનં જગ્મુઃ સશક્રા જગાતઃ પરયણમ્

પ્રણમ્ય વરદં દેવં પદ્મનાભં જનાર્દનમ્ ।
પ્રોચુઃ સર્વે સુરગણા ભયગદ્ગદયા ગિરા

ભગવન્ દેવદેવેશ ચરાચરપરાયણ ।
વિજ્ઞપ્તિઃ શ્રૂયતાં વિષ્ણો સુરાણામાર્તિનાશન

ધુન્ધુર્નામાસુરપતિર્બલવાન્ વરબૃંહિતઃ ।
સર્વાન્ સુરાન્ વિનિર્જિત્ય ત્રૈલોક્યમહારદ્ બલિઃ

ઋતે પિનાકિનો દેવાત્ ત્રાત્ઽસ્માન્ ન યતો હરે ।
અતો વિવૃદ્ધિમગમદ્ યથા વ્યાધિરુપેક્ષિતઃ

સામ્પ્રતં બ્રહ્મલોકસ્થાનપિ જેતું સમુદ્યતઃ ।
શુક્રસ્ય મતમાસ્તાય સો ઽશ્વમેધાય દીક્ષિતઃ

શતં ક્રતૂનામિષ્ટ્વાસૌ બ્રહ્મલોકં મહાસુરઃ ।
અરોઢુમિચ્છતિ વશી વિજેતું ત્રિદશાનપિ

તસ્માદકાલહીનં તુ ચિન્તયસ્વ જગદ્ગુરો ।
ઉવાયં મખવિધ્વંસે યેન સ્યામ સુનિર્વૃતાઃ

શ્રુત્વા સુરાણાં વચનં ભગવાન્ મધુસૂદનઃ ।
દત્ત્વાભયં મહાબાહુઃ પ્રેષયામાસ સામ્પ્રતમ્ ।
વિસૃજ્ય દેવતાઃ સર્વા જ્ઞાત્વાજેયં મહાસુરમ્

બન્ધનાય મતિં ચક્રે ધુન્ધોર્ધર્મધ્વજસ્ય વૈ ।
તતઃ કૃત્વા સ ભગવાન્ વામનં રૂપમીશ્વરઃ

દેહં ત્યક્ત્વા નિરાલમ્બં કાષ્ટવદ્ દેવિકાજલે ।
ક્ષણાન્મજ્જંસ્તથોન્મજ્જન્મુક્તકેશો યદૃચ્છયા

દૃષ્ટો ઽથ દૈત્યપતિના દૈત્યૈશ્ચાન્યૈસ્તથર્ષિભિઃ ।
તતઃ કર્મ પરિત્યજ્ય યજ્ઞિયં બ્રાહ્મણોત્તમાઃ

સમુત્તારયિતું વિપ્રમાદ્રવન્ત સમાકુલાઃ ।
સદસ્યા યજમાનશ્ચ ઋત્વિજો ઽથ મહૌજસઃ

નિમજ્જમાનમુજ્જહ્રુઃ સર્વે તે વામનં દ્વિજમ્ ।
સમુત્તાર્ય પ્રસન્નાસ્તે પપ્રચ્છુઃ સર્વ એવ હિ ।
કિમર્થં પતિતો ઽસીહ કેનાક્ષિપ્તો ઽસિ નો વદ

તેષામાકર્ણ્ય વચનં કમ્પમાનો મુહુર્મુહુઃ ।
પ્રાહ ધુન્ધુપુરોગાંસ્તાઞ્ છ્રૂયતામત્ર કારણમ્

બ્રાહ્મણો ગુણવાનાસીત્ પ્રભાસ ઇતિ વિશ્રુતઃ ।
સર્વસાસ્ત્રાર્થવિત્ પ્રાજ્ઞો ગોત્રતશ્ ચાપિ વારુણઃ

તસ્ય પુત્રદ્વયં જાતં મન્દપ્રજ્ઞં સુદુઃખિતમ્ ।
તત્ર જ્યેષ્ઠો મમ ભ્રાતા કનીયાનપરસ્ત્વહમ્

નેત્રભાસ ઇતિ ખ્યાતો જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા મમાસુર ।
મમ નામ પિતા ચક્રે ગતિભાસેતિ કૌતુકાત્

રમ્યશ્ચાવસથો બન્ધો શુભશ્ચાસીત્ પિતુર્મમ ।
ત્રિવિષ્ટપગુણૈર્યુક્તશ્ચારુરૂપો મહાસુર

તતઃ કાલેન મહતા આવયોઃ સ પિતા મૃતઃ ।
તસ્યોર્ધ્વદેહિકં કૃત્વા ગૃહમાવાં સમાગતૌ

તતો મયોક્તઃ સ ભ્રાતા વિભજામ ગૃહં વયમ્ ।
તેનોક્તો નૈવ ભવતો વિદ્યતે ભાગા ઇત્યહમ્

કુબ્જવામનખઞ્જાનાં ક્લીબાનાં શ્વિત્રિણામપિ ।
ઉન્મત્તાનાં તથાન્ધાનાં ધનભાગો ન વિદ્યતે

શય્યાસનસ્થાનમાત્રં સ્વેચ્છયાન્નભુજક્રિયા ।
એતાવદ્ દીયતે તેભ્યો નાર્થભાગહરા હિ તે

એવમુક્તે મયા સોક્તઃ કિમર્થં પૈતૃકાદ્ ગૃહાત્ ।
ધનાર્થભાગમર્હામિ નાહં ન્યાયેન કેન વૈ

ઇત્યુક્તાવતિ વાક્યે ઽસૌ ભ્રાતા મે કોપસંયુતઃ ।
સમુત્ક્ષિપ્યાક્ષિપન્નદ્યામસ્યાં મામિતિ કારણાત્

મમાસ્યાં નિમ્નગાયાં તુ મધ્યેન પ્લવતો ગતઃ ।
કાલઃ સંવત્સરાખ્યસ્તુ યુષ્માભિરિહ ચોદ્ધૃતઃ

કે ભવન્તો ઽત્ર સંપ્રાપ્તાઃ સસ્નેહા બાન્ધવા ઇવ ।
કો ઽયં ચ શક્રપ્રતિમો દીક્ષિતો યો મહાભુજઃ

તન્મે સર્વં સમાખ્યાતા યાથાતથ્યં તપોધનાઃ ।
મહર્દ્ધિસંયુતા યૂયં સાનુકમ્પાશ્ચ મે ભૃશમ્

તદ્ વામનવચઃ શ્રુત્વા ભાર્ગવા દ્વિજસત્તમાઃ ।
પ્રોચુર્વં દ્વિજા બ્રહ્મન્ ગોત્રશ્ચાપિ ભાર્ગવાઃ

અસાવપિ મહાતેજા ધુન્ધુર્નામ મહાસુરઃ ।
દાતા ભોક્તા વિભક્તા ચ દીક્ષિતો યજ્ઞકર્મણિ

ઇત્યેવમુક્ત્વા દેવેશં વામનં ભાર્ગવાસ્તતઃ ।
પ્રોચુર્દૈત્યપતિં સર્વે વામનાર્થકરં વચઃ

દીયતામસ્ય દૈત્યેન્દ્ર સર્વોપસ્કરસંયુતમ્ ।
શ્રીમદાવસથં દાસ્યો રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ

ઇતિ દ્વિજાનાં વચનં શ્રુત્વા દૈત્યપતિર્વચઃ ।
પ્રાહ દ્વિજેન્દ્ર તે દદ્મિ યાવદિચ્છસિ વૈ ધનમ્

દાસ્તે ગૃહં હિરણ્યં ચ વાજિનઃ સ્યન્દનાન્ ગજાન્ ।
પ્રયચ્છામ્યદ્ય ભવતો વ્રિયતામીપ્સિતં વિભો

તદ્વાક્યં દાનવપતેઃ શ્રુત્વા દેવો ઽથ વામનઃ ।
પ્રાહાસુરપતિં ધુન્ધું સ્વાર્થસિદ્ધિકરં વચઃ

સોદરેણાપિ હિ ભ્રાત્રા હ્રિયન્તે યસ્ય સંપદઃ ।
તસ્યાક્ષમસ્ય યદ્દત્તં કિમન્યો ન હરિષ્યતિ

દાસીદાસાંશ્ચ ભૃત્યાંશ્ચ ગૃહં રત્નં પરિચ્છદમ્ ।
સમર્થેષુ દ્વિજેન્દ્રેષુ પ્રયચ્છસ્વ મહાભુજ

મમ પ્રમાણમાલોક્ય મામકં ચ પદત્રયમ્ ।
સંપ્રયચ્છસ્વ દૈત્યેન્દ્ર નાધિકં રક્ષિતું ક્ષમઃ

ઇત્યેવમુક્તે વચને મહાત્મના વિહસ્ય દૈત્યાધિપતિઃ સઋત્વિજઃ ।
પ્રાદાદ્ દ્વિજેન્દ્રાય પદત્રયં તદા યદા સ નાન્યં પ્રગૃહાણ કિઞ્ચિત્

ક્રમત્રયં તાવદવેક્ષ્ય દત્તં મહાસુરેન્દ્રેણ વિભુર્યશસ્વી ।
ચક્રે તતો લઙ્ઘયિતું ત્રિવિક્રમં રૂપમનન્તશક્તિઃ

કૃત્વા ચ રૂપં દિતિજાંશ્ચ હત્વા પ્રણમ્ય ચર્ષિન્ પ્રથમક્રમેણ ।
મહીં મહીધ્રૈઃ સહિતાં સહાર્મવાં જહાર રત્નાકરપત્તનૈર્યુતામ્

ભુવં સનાકં ત્રિદસાધિવાસં સોમાર્કઋક્ષૈર્ અભિમણ્ડિતં નભઃ ।
દેવો દ્વિતીયેન જહાર વેગાત્ ક્રમેણ દેવપ્રિયમીપ્સુરીશ્વરઃ

ક્રમં તૃતીયં ન યદાસ્ય પૂરિતં તદાતિકોપાદ્ દનુપુઙ્ગવસ્ય ।
પપાત પૃષ્ઠે ભગવાંસ્ત્રિવિક્રમો મેરુપ્રમાણેન તુ વિગ્રહેણ

પતતા વાસુદેવેન દાનવોપરિ નારદ ।
ત્રિંશદ્યોજનસાહસ્રી ભૂમેર્ગર્તા દૃઢીકૃતા

તતો દૈત્યં સમુત્પાટ્ય તસ્યાં પ્રક્ષિપ્ય વેગતઃ ।
અવર્ષત્ સિકતાવૃષ્ટ્યા તાં ગર્તામપૂરયત

તતઃ સ્વર્ગં સહસ્રાક્ષો વાસુદેવપ્રસાદતઃ ।
સુરાશ્ચ સર્વે ત્રૈલોક્યમવાપુર્નિરુપદ્રવાઃ

ભગવાનપિ દૈત્યેન્દ્રં પ3ક્ષિપ્ય સિકતાર્ણવે ।
કાલિન્દ્ય રૂપમાધાય તત્રૈવાન્તરધીયત

એવં પુરા વિષ્ણુરભૂચ્ચ વામનો ધુન્ધું વિજેતું ચ ત્રિવિક્રમો ઽભૂત્ ।
યસ્મિન્ સ દૈત્યેન્દ્રસુતો જગામ મહાશ્રમે પુણ્યયુતો મહર્ષે