Vamana Purana · Chapter 31
iti śrīvāmanapurāṇe triṃśodhyāyaḥ
nārada uvāca /
kathaṃ samahiṣaḥ kroñco bhinnaḥ skandena suvrata /
etanme vistarād brahman kathayasvāmitadyute
pulasatya uvāca/ /
śṛṇuṣva kathayiṣyāmi kathāṃ puṇyāṃ purātanīm /
yaśovṛddhiṃ kumārasya kārtikeyasya nārada
yattatpītaṃ hutāśena skannaṃ śukraṃ pinākinaḥ /
tenākrānto 'bhavad brahman mandatejā hutāśanaḥ
tato jagāma devānāṃ sakāśamamitadyutiḥ /
taiścāpi prahitastūrṇaṃ brahmalokaṃ jagāma ha
sa gacchan kuṭulāṃ devīṃ dadarśa pathi pāvakaḥ /
tāṃ dṛṣṭvā prāha kuṭile teja etatsudurddharam
maheśvareṇa saṃtyaktaṃ nirdahed bhuvanānyapi /
tasmāt pratīccha putro 'yaṃ tava dhanyo bhaviṣyati
ityagninā sā kuṭilā smṛtvā kvamatamuttamam /
prakṣipasvāmbhasi mama prāha vahniṃ mahāpagā
tatastvadhārayaddevī śārvaṃ tejastvapūpuṣat /
hutāśano/pi bhagavān kāmacārī paribhraman
pañcavarṣasahasrāṇi dhṛtavān havyabhuk tataḥ /
māṃsamasthīni rudhiraṃ medontraretasī tvacaḥ
romaśmaśvrakṣikeśādyāḥ sarve jātā hiraṇmayāḥ /
hiraṇyaretā lokeṣu tena gītaśca pāvakaḥ
pañcavarṣasahasrāṇi kuṭulā jvalanopamam /
dhārayantī tadā garbhaṃ brahmaṇaḥ sthānamāgatā
tāṃ dṛṣṭāvān padmajanmā saṃtapyantīṃ mahāpagām /
dṛṣṭvā papraccha genāyaṃ tava garbhaḥ samāhitaḥ
sā cāha śaṅkaraṃ yattacchrukraṃ pītaṃ hi vahninā /
tadaśaktena tenādya nikṣiptaṃ mayi sattama
pañjavarṣa sahasrāṇi dhārayantyāḥ pitāmaha /
garbhasya varttate kālo na papāta ca karhicit
tacchrutvā bhagavānāha gaccha tvamudayaṃ girim /
tatrāsti yojanaśataṃ raudraṃ śaravaṇaṃ mahat
tatraiva kṣipa suśreṇi vistīrṇe girisānuni /
daśavarṣasahasrānte tato bālo bhaviṣyati
sā śrutvā brahmaṇo vākyaṃ rūpiṇī girimāgatā /
āgatya garbhaṃ tatyāja sukhenaivādrinandinī
sā tu saṃtyajya taṃ bālaṃ brahmāṇaṃ sahasāgamat /
āpomayī mantravaśāt saṃjātā-kuṭilā satī
tejasā cāpi śārveṇa raukmaṃ śaravaṇaṃ mahat /
tannivāsaratāścānye pādapā mṛgapakṣiṇaḥ
tato daśasu pūrṇeṣu śaraddaśaśateṣvatha /
bālārkadīptiḥ saṃjāto bālaḥ kamalalocanaḥ
uttānaśāyī bhagavān divye śaravaṇe sthitaḥ /
mukhe 'ṅguṣṭhaṃ samākṣipya ruroda ghanarāḍiva
etasminnantare devyaḥ kṛttikāḥ ṣaṭ sutejasaḥ /
dadṛśuḥ svecchayā yāntyo bālaṃ śaravaṇe sthitam
kṛpāyuktāḥ samājagmuḥ yatra skandaḥ sthito 'bhavat /
ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvaṃ tasmai stanye 'bhicukruśuḥ
vivadantīḥ sa tā dṛṣṭāvā ṣaṇmukhaḥ samajāyata /
abībharaṃśca tāḥ sarvāḥ śiśuṃ snehācca kṛttikāḥ
bhriyamāmaḥ sa tābhistu bālo vṛddhimagānmune /
kārttikeyeti vikhyāto jātaḥ sa balināṃ varaḥ
etasminnantare brahman pāvakaṃ prāha padmajaḥ /
kiyatpramāṇaḥ putraste varttate sāmprataṃ guhaḥ
sa tadvacanamākarṇya ajānaṃstaṃ harātmajam /
provāca putraṃ deveśa na vedmi katamo guhaḥ
taṃ prāha bhagavān yattu tejaḥ pītaṃ purā tvayā /
traiyambalaṃ trilokeśa jātaḥ śaravaṇe śiśuḥ
śrutvā pitāmahavacaḥ pāvakastvarito 'bhyagāt /
veginaṃ meṣamāruhya kuṭilā taṃ dadarśa ha
tataḥ papraccha kuṭilā śīghraṃ kva vrajase kave /
so 'bravīt putraduṣṭyarthaṃ jātaṃ śaravaṇe śiśum
sābravīt tanayo mahyaṃ mametyāha ca pāvakaḥ /
vivadantau dadarsātha svecchācārī janārdanaḥ
tau papraccha kimarthaṃ vā vivādamiha cakrathaḥ /
tāvūcatuḥ vutraheto rudraśukrodbhavāya hi
tāvuvāca harirdevo gaccha taṃ tripurāntakam /
sa yadā vakṣyati deveśastatkurudhvamasaṃśayam
ityuktau vāsudevena kuṭilāgnī harāntikam /
sambhyetyocatustathyaṃ kasya putreti nārada
rudrastadvākyamākarṇya harṣanirbharamānasaḥ /
diṣṭyā diṣṭyeti girijāṃ prodbhūtapulako 'bravīt
tato 'mbikā prāha haraṃ deva gacchāma śiśum /
praṣṭuṃ samāśrayed yaṃ sa tasya putro bhaviṣyati
bāḍhamityeva bhagavān samuttasthau vṛṣadhvajaḥ /
sahomayā kuṭilayā pāvakena ca dhīmatā
saṃprāptāste śaravaṇaṃ harāgnikuṭilāmbikāḥ /
dadṛśuḥ śiśukaṃ taṃ ca kṛttikotsaṅgaśāyinam
tataḥ sa bālakasteṣāṃ matvā cintitamādarāt /
yogī caturmūrtirabhūt ṣaṇmukhaḥ sa śiśustvapi
kumāraḥ śaṅkaramagād viśākho gaurimāgamat /
kuṭilāmagamacchākho mahāseno 'gnimabhyayāt
tataḥ prītiyuto rudra umā ca kuṭilā tathā /
pāvakaścāpi deveśaḥ parāṃ mudamavāpa ca
tato 'bruvan kṛttikāstāḥ ṣaṇmukhaḥ kiṃ harātmajaḥ /
tā abravīddharaḥ pratītyā vidhivad vacanaṃ mune
nāmnā tu kārttikeyo hi yuṣmākaṃ tanayastvasau /
kuṭulāyāḥ kumāreti putro 'yaṃ bhavitāvyayaḥ
skanda ityeva vikhyāto gaurīputro bhavatvasau /
guha ityeva nāmnā ca mamāsau tanayaḥ smṛtaḥ
māhāsena iti khyāto hutāśasyāstu putrakaḥ śāradvata iti khyātaḥ sutaḥ śaravaṇasya ca
evameva mahāyogī pṛthivyāṃ khyātimeṣyati /
ṣaḍāsyatvān mahābāhuḥ ṣaṇmukho nāma gīyate
ityevamuktvā bhagavān śūlapāṇiḥ pitāmaham /
sasmāra daivataiḥ sārddha te 'pyājagmustvarānvitāḥ
praṇipatya ca kāmārimumāṃ ca girinandinīm /
dṛṣṭvā hutāśanaṃ prītyā kuṭilāṃ kṛttikāstathā
dadṛśurbālamatyugraṃ ṣaṇmukhaṃ sūryasaṃnibham muṣṇantamiva cakṣuṃṣi tejasā svena devatāḥ
kautukābhivṛtāḥ sarve evamūcuḥ surottamāḥ /
devakāryaṃ tvayā deva kṛtaṃ devyāgninā tathā
taduttaṣṭha vrajāmo 'dya tīrthamaujasamavyayam /
kurukṣetre sarasvatyāmabhiṣñcāma ṣaṇmukham
senāyāḥ patirastveṣa devagandharvakiṃnarāḥ /
mahiṣaṃ ghātayatveṣa tārakaṃ ca sudāruṇam
bāḍhamityabravīccharvaḥ samuttasthuḥ surāstataḥ /
kumārasahitā jagmuḥ kurukṣetraṃ mahāphalam
tatraiva devatāḥ sendrā rudrabrahmajanārdanāḥ /
yatnamasyābhiṣekārtaṃ cakrurmunigaṇaiḥ saha
tato 'mbunā saptasamudravāhinīnadījalenāpi mahāphalena /
varauṣadhībhiśca sahasramūrttibhistadābhyaṣiñcan gumacyutādyāḥ
abhiṣiñcati senānyāṃ kumāre divyarūpiṇi /
jagurgandharvapatayo nanṛtuścāpsarogaṇāḥ
abhiṣiktaṃ kumāraṃ ca giriputrī nirīkṣya hi /
snehādutsaṅgagaṃ skandaṃ mūrdhnyajighranmurhurmuhuḥ
jighratī kārttikeyasya abhiṣekārdramānanam /
bhātyadrijā yathendrasya devamātāditiḥ purā
tadābhiṣiktaṃ tanayaṃ dṛṣṭvā śarvo mudaṃ yayau /
pāvakaḥ kṛttikāścaiva kuṭilā ca yaśasvinī
tato 'bhiṣiktāsya haraḥ senāpatye guhasya tu /
pramathāṃścaturaḥ pradācchakratulyaparākramān
ghaṇṭākarṇa lohitākṣaṃ nandisenaṃ ca dāruṇam /
caturthaṃ balināṃ mukhyaṃ khyātaṃ kumudamālinam
haradattān gaṇān dṛṣṭvā devāḥ skandasya nārada /
pradaduḥ pramathān svān svān sarve brahmapurogamāḥ
sthāṇuṃ brahma gaṇaṃ prādād viṣṇuḥ prādād gaṇatrayam /
saṃkramaṃ vikramaṃ caiva tṛtīyaṃ ca parākramam
utkesaṃ paṅkajaṃ śakro ravirdaṇḍakapiṅgalau /
candro maṇiṃ vasumaṇimaśvinau vatsanandinau
jyotirhutāśanaḥ prādājjavalajjihvaṃ tathāparam /
kundaṃ mukundaṃ kusumaṃ trīn dhātānucarān dadau
cakrānucakrau tvaṣṭāṃ ca vedhātisthirasusthirau /
pāṇityajaṃ kālakañca prādāt pūṣā mahābalau
svarṇamālaṃ ghanāhvaṃ ca himavān pramathottamau /
prādādevocchrito vindhyastvatiśṛṅgaṃ ca pārṣadam
suvarcasaṃ ca varuṇaḥ pradadau cātivarcasam /
saṃgrahaṃ vigrahaṃ cābdhirnāgā jayamahājayau
unmādaṃ śuṅkurṇa ca puṣpadantaṃ tathāmbikā /
ghasaṃ cātighasaṃ vāyuḥ prādādanucarāvubhau
parighaṃ caṭakaṃ bhīmaṃ dahatidahanau tathā /
pradadāvaṃśumān pañca pramathān ṣaṇmukhāya hi
yamaḥ pramāthamunmāthaṃ kālasenaṃ mahāmukham /
tālapatraṃ nāḍijaṅghaṃ ṣaḍevānucarān dadau
suprabhaṃ ca sukarmāṇaṃ dadau dhātā gaṇeśvarau /
suvrataṃ satyasandhaṃ ca mitraḥ pradāda dvijottama
anantaḥ śaṅkupīṭhaśca nikumbhaḥ kumudo 'mbujaḥ /
ekākṣaḥ kunaṭī cakṣuḥ kirīṭī kalaśodaraḥ
sūcīvaktraḥ kokanadaḥ prahāsaḥ priyako 'cyutaḥ /
gaṇāḥ pañcadaśaite hi yakṣairdattā guhasya tu
kālindyāḥ kālakandaśca narmadāyā raṇotkaṭaḥ /
godāvaryāḥ siddhayātrastamasāyādrikampakaḥ /
31.75 sahasrabāhuḥ sītāyā vañjūlāyāḥ sitodaraḥ /
mandākinyāstathā nando vipāśāyāḥ priyaṅkaraḥ
airāvatyāścaturddaṣṭraḥ ṣoḍaśākṣo vitastayā /
mārjāraṃ sauśikī prādāt krathakrauñcau ca gautamī
bāhudā śatasīrṣaṃ ca vāhā gonandanandikau /
bhīmaṃ bhīmarathī prādād vegāriṃ sarayūrdadau
aṣṭabāhuṃ dadau kāśī subāhumapi gaṇḍakī /
mahānadī citradevaṃ citrā citrarathaṃ dadau
kuhūḥ kuvalayaṃ prādānmadhuvarṇaṃ madhūdakā /
jambūkaṃ dhūtapāpā ca veṇā śvetānanaṃ dadau
śrutavarma ca parmāsā revā sāgaraveginam /
prabhāvārthaṃ sahaṃ prādāt kāñcanā kanakekṣaṇam
gṛdhrapatraṃ ca vimalā cāruvaktraṃ manoharā /
dhūtapāpā mahārāvaṃ karṇā vidrumasaṃnibham
suprasādaṃ suveṇuśca jiṣṇumeghavatī dadau /
yajñabāhuṃ viśālā ca sarasvatyo dadurgaṇān
kuṭilā tanayasyādāda daśa śakrabalān gaṇān /
karālaṃ sitakeśaṃ ca kṛṣṇakeśaṃ jaṭādharam
meghanādaṃ caturddaṣṭraṃ vidyujihvaṃ daśānanam /
somāpyayanamevograṃ devayājinameva ca
haṃsāsyaṃ kuṇḍajaṭharaṃ bahugrīvaṃ hayānanam /
kūrmagrīvaṃ ca pañcaitān daduḥ putrāya kṛttikāḥ
sthāṇujaṅghaṃ kumbhavaktraṃ lohajaṅghaṃ mahānanam /
piṇḍākāraṃ ca pañacaitān daduḥ skandāyaṭa carṣayaḥ
nāgajihvaṃ candrabhāsaṃ pāṇikūrmaṃ śaśīkṣakam /
cāṣavaktraṃ ca jambūkaṃ dadau tīrthaḥ pṛthūdakaḥ
cakratīrthaṃ sucajakrākṣaṃ makarāśraṃ gayāśiraḥ /
gaṇaṃ pañcaśikhaṃ nāma dadau kanakhalaḥ svakam
bandhudattaṃ vājiśiro bāhuśālaṃ ca puṣkaram /
sarvauñjasaṃ māhiṣakaṃ mānasaḥ piṅgalaṃ yathā
rudramauśanasaḥ prādāt tato 'nye mātaro daduḥ /
vasudāmāṃ somatīrthaḥ prabhāso nandinīmapi
indratīrthaṃ viśokāṃ ca udapāno ghanasvanām /
saptasārasvataḥ prādānmātaraścaturodbhutāḥ
gītapriyāṃ mādhavīṃ ca tīrthanemiṃ smitānanām /
ekacūḍāṃ nāgatīrthaḥ kurukṣetraṃ palāsadām
brahmayoniścaṇḍaśilāṃ bhadrakālīṃ triviṣṭapaḥ /
cauṇḍīṃ bhaiṇḍīṃ yogabhaiṇḍīṃ prādāccaraṇapāvanaḥ
sopānīyāṃ mahī prādācchālikāṃ mānaso hradaḥ /
śakaghaṇṭāṃ śatānandāṃ tatholūkhalamekhalām
padmāvatī mādhavīṃ ca dadau badarikāśramaḥ /
suṣamāmaikacūḍāṃ ca devīṃ dhamadhamāṃ tathā
utkrāthanīṃ vedamitrāṃ kedāro mātaro dadau /
sunakṣatrāṃ kadrulāṃ ca suprabhātāṃ muṅgalām
devamitrāṃ citrasenāṃ dadau rudramahālayaḥ /
koṭarāmūrdhvaṇīṃ ca śrīmatīṃ bahuputrikām
palitāṃ kamalākṣīṃ ca prayāgo mātaro dadau /
sūpalāṃ madhukumbhāṃ ca khyātiṃ dahadahāṃ parām
prādāt khaṭakaṭāṃ cānyāṃ sarvapāpavimocanaḥ /
saṃtānikāṃ vikalikāṃ kramaścatvaravāsinīm
jaleśvarīṃ kukkuṭikāṃ sudāmāṃ lohamekhalām /
vapuṣmatyutmukākṣī ca kokanāmā mahāśanī /
raudrā karkaṭikā tuṇḍā śvetatīrtho dadau tvimāḥ
etāni bhūtāni gaṇāṃśca mātaro dṛṣṭvā mahātmā vinatātanūjaḥ /
dadau mayūraṃ svasutaṃ mahājavaṃ tathāruṇastāmracūḍaṃ ca putram
śakti hutāśo 'drisutā ca vastraṃ daṇḍaṃ guruḥ sā kuṭilā kamaṇḍalum /
mālāṃ hariḥ śūladharaḥ patākāṃ kaṇṭhe ca hāraṃ maghavānurastaḥ
gaṇairvṛto mātṛbiranvayāto mayūrasaṃstho varaśaktipāṇiḥ /
sainyādhipatye sa kṛto bhavena rarāja sūryeva mahāvapuṣmān
Original text: Vāmanapurāṇa, 1-69 · Edition: A.S. Gupta, Varanasi : All India Kashiraj Trust 1967 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0