વામન પુરાણ · અધ્યાય 31

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે ત્રિંશોધ્યાયઃ
નારદ ઉવાચ ।
કથં સમહિષઃ ક્રોઞ્ચો ભિન્નઃ સ્કન્દેન સુવ્રત ।
એતન્મે વિસ્તરાદ્ બ્રહ્મન્ કથયસ્વામિતદ્યુતે

પુલસત્ય ઉવાચ। ।
શૃણુષ્વ કથયિષ્યામિ કથાં પુણ્યાં પુરાતનીમ્ ।
યશોવૃદ્ધિં કુમારસ્ય કાર્તિકેયસ્ય નારદ

યત્તત્પીતં હુતાશેન સ્કન્નં શુક્રં પિનાકિનઃ ।
તેનાક્રાન્તો ઽભવદ્ બ્રહ્મન્ મન્દતેજા હુતાશનઃ

તતો જગામ દેવાનાં સકાશમમિતદ્યુતિઃ ।
તૈશ્ચાપિ પ્રહિતસ્તૂર્ણં બ્રહ્મલોકં જગામ હ

સ ગચ્છન્ કુટુલાં દેવીં દદર્શ પથિ પાવકઃ ।
તાં દૃષ્ટ્વા પ્રાહ કુટિલે તેજ એતત્સુદુર્દ્ધરમ્

મહેશ્વરેણ સંત્યક્તં નિર્દહેદ્ ભુવનાન્યપિ ।
તસ્માત્ પ્રતીચ્છ પુત્રો ઽયં તવ ધન્યો ભવિષ્યતિ

ઇત્યગ્નિના સા કુટિલા સ્મૃત્વા ક્વમતમુત્તમમ્ ।
પ્રક્ષિપસ્વામ્ભસિ મમ પ્રાહ વહ્નિં મહાપગા

તતસ્ત્વધારયદ્દેવી શાર્વં તેજસ્ત્વપૂપુષત્ ।
હુતાશનો।પિ ભગવાન્ કામચારી પરિભ્રમન્

પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ ધૃતવાન્ હવ્યભુક્ તતઃ ।
માંસમસ્થીનિ રુધિરં મેદોન્ત્રરેતસી ત્વચઃ

રોમશ્મશ્વ્રક્ષિકેશાદ્યાઃ સર્વે જાતા હિરણ્મયાઃ ।
હિરણ્યરેતા લોકેષુ તેન ગીતશ્ચ પાવકઃ

પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ કુટુલા જ્વલનોપમમ્ ।
ધારયન્તી તદા ગર્ભં બ્રહ્મણઃ સ્થાનમાગતા

તાં દૃષ્ટાવાન્ પદ્મજન્મા સંતપ્યન્તીં મહાપગામ્ ।
દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છ ગેનાયં તવ ગર્ભઃ સમાહિતઃ

સા ચાહ શઙ્કરં યત્તચ્છ્રુક્રં પીતં હિ વહ્નિના ।
તદશક્તેન તેનાદ્ય નિક્ષિપ્તં મયિ સત્તમ

પઞ્જવર્ષ સહસ્રાણિ ધારયન્ત્યાઃ પિતામહ ।
ગર્ભસ્ય વર્ત્તતે કાલો ન પપાત ચ કર્હિચિત્

તચ્છ્રુત્વા ભગવાનાહ ગચ્છ ત્વમુદયં ગિરિમ્ ।
તત્રાસ્તિ યોજનશતં રૌદ્રં શરવણં મહત્

તત્રૈવ ક્ષિપ સુશ્રેણિ વિસ્તીર્ણે ગિરિસાનુનિ ।
દશવર્ષસહસ્રાન્તે તતો બાલો ભવિષ્યતિ

સા શ્રુત્વા બ્રહ્મણો વાક્યં રૂપિણી ગિરિમાગતા ।
આગત્ય ગર્ભં તત્યાજ સુખેનૈવાદ્રિનન્દિની

સા તુ સંત્યજ્ય તં બાલં બ્રહ્માણં સહસાગમત્ ।
આપોમયી મન્ત્રવશાત્ સંજાતા-કુટિલા સતી

તેજસા ચાપિ શાર્વેણ રૌક્મં શરવણં મહત્ ।
તન્નિવાસરતાશ્ચાન્યે પાદપા મૃગપક્ષિણઃ

તતો દશસુ પૂર્ણેષુ શરદ્દશશતેષ્વથ ।
બાલાર્કદીપ્તિઃ સંજાતો બાલઃ કમલલોચનઃ

ઉત્તાનશાયી ભગવાન્ દિવ્યે શરવણે સ્થિતઃ ।
મુખે ઽઙ્ગુષ્ઠં સમાક્ષિપ્ય રુરોદ ઘનરાડિવ

એતસ્મિન્નન્તરે દેવ્યઃ કૃત્તિકાઃ ષટ્ સુતેજસઃ ।
દદૃશુઃ સ્વેચ્છયા યાન્ત્યો બાલં શરવણે સ્થિતમ્

કૃપાયુક્તાઃ સમાજગ્મુઃ યત્ર સ્કન્દઃ સ્થિતો ઽભવત્ ।
અહં પૂર્વમહં પૂર્વં તસ્મૈ સ્તન્યે ઽભિચુક્રુશુઃ

વિવદન્તીઃ સ તા દૃષ્ટાવા ષણ્મુખઃ સમજાયત ।
અબીભરંશ્ચ તાઃ સર્વાઃ શિશું સ્નેહાચ્ચ કૃત્તિકાઃ

ભ્રિયમામઃ સ તાભિસ્તુ બાલો વૃદ્ધિમગાન્મુને ।
કાર્ત્તિકેયેતિ વિખ્યાતો જાતઃ સ બલિનાં વરઃ

એતસ્મિન્નન્તરે બ્રહ્મન્ પાવકં પ્રાહ પદ્મજઃ ।
કિયત્પ્રમાણઃ પુત્રસ્તે વર્ત્તતે સામ્પ્રતં ગુહઃ

સ તદ્વચનમાકર્ણ્ય અજાનંસ્તં હરાત્મજમ્ ।
પ્રોવાચ પુત્રં દેવેશ ન વેદ્મિ કતમો ગુહઃ

તં પ્રાહ ભગવાન્ યત્તુ તેજઃ પીતં પુરા ત્વયા ।
ત્રૈયમ્બલં ત્રિલોકેશ જાતઃ શરવણે શિશુઃ

શ્રુત્વા પિતામહવચઃ પાવકસ્ત્વરિતો ઽભ્યગાત્ ।
વેગિનં મેષમારુહ્ય કુટિલા તં દદર્શ હ

તતઃ પપ્રચ્છ કુટિલા શીઘ્રં ક્વ વ્રજસે કવે ।
સો ઽબ્રવીત્ પુત્રદુષ્ટ્યર્થં જાતં શરવણે શિશુમ્

સાબ્રવીત્ તનયો મહ્યં મમેત્યાહ ચ પાવકઃ ।
વિવદન્તૌ દદર્સાથ સ્વેચ્છાચારી જનાર્દનઃ

તૌ પપ્રચ્છ કિમર્થં વા વિવાદમિહ ચક્રથઃ ।
તાવૂચતુઃ વુત્રહેતો રુદ્રશુક્રોદ્ભવાય હિ

તાવુવાચ હરિર્દેવો ગચ્છ તં ત્રિપુરાન્તકમ્ ।
સ યદા વક્ષ્યતિ દેવેશસ્તત્કુરુધ્વમસંશયમ્

ઇત્યુક્તૌ વાસુદેવેન કુટિલાગ્ની હરાન્તિકમ્ ।
સમ્ભ્યેત્યોચતુસ્તથ્યં કસ્ય પુત્રેતિ નારદ

રુદ્રસ્તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય હર્ષનિર્ભરમાનસઃ ।
દિષ્ટ્યા દિષ્ટ્યેતિ ગિરિજાં પ્રોદ્ભૂતપુલકો ઽબ્રવીત્

તતો ઽમ્બિકા પ્રાહ હરં દેવ ગચ્છામ શિશુમ્ ।
પ્રષ્ટું સમાશ્રયેદ્ યં સ તસ્ય પુત્રો ભવિષ્યતિ

બાઢમિત્યેવ ભગવાન્ સમુત્તસ્થૌ વૃષધ્વજઃ ।
સહોમયા કુટિલયા પાવકેન ચ ધીમતા

સંપ્રાપ્તાસ્તે શરવણં હરાગ્નિકુટિલામ્બિકાઃ ।
દદૃશુઃ શિશુકં તં ચ કૃત્તિકોત્સઙ્ગશાયિનમ્

તતઃ સ બાલકસ્તેષાં મત્વા ચિન્તિતમાદરાત્ ।
યોગી ચતુર્મૂર્તિરભૂત્ ષણ્મુખઃ સ શિશુસ્ત્વપિ

કુમારઃ શઙ્કરમગાદ્ વિશાખો ગૌરિમાગમત્ ।
કુટિલામગમચ્છાખો મહાસેનો ઽગ્નિમભ્યયાત્

તતઃ પ્રીતિયુતો રુદ્ર ઉમા ચ કુટિલા તથા ।
પાવકશ્ચાપિ દેવેશઃ પરાં મુદમવાપ ચ

તતો ઽબ્રુવન્ કૃત્તિકાસ્તાઃ ષણ્મુખઃ કિં હરાત્મજઃ ।
તા અબ્રવીદ્ધરઃ પ્રતીત્યા વિધિવદ્ વચનં મુને

નામ્ના તુ કાર્ત્તિકેયો હિ યુષ્માકં તનયસ્ત્વસૌ ।
કુટુલાયાઃ કુમારેતિ પુત્રો ઽયં ભવિતાવ્યયઃ

સ્કન્દ ઇત્યેવ વિખ્યાતો ગૌરીપુત્રો ભવત્વસૌ ।
ગુહ ઇત્યેવ નામ્ના ચ મમાસૌ તનયઃ સ્મૃતઃ

માહાસેન ઇતિ ખ્યાતો હુતાશસ્યાસ્તુ પુત્રકઃ શારદ્વત ઇતિ ખ્યાતઃ સુતઃ શરવણસ્ય ચ

એવમેવ મહાયોગી પૃથિવ્યાં ખ્યાતિમેષ્યતિ ।
ષડાસ્યત્વાન્ મહાબાહુઃ ષણ્મુખો નામ ગીયતે

ઇત્યેવમુક્ત્વા ભગવાન્ શૂલપાણિઃ પિતામહમ્ ।
સસ્માર દૈવતૈઃ સાર્દ્ધ તે ઽપ્યાજગ્મુસ્ત્વરાન્વિતાઃ

પ્રણિપત્ય ચ કામારિમુમાં ચ ગિરિનન્દિનીમ્ ।
દૃષ્ટ્વા હુતાશનં પ્રીત્યા કુટિલાં કૃત્તિકાસ્તથા

દદૃશુર્બાલમત્યુગ્રં ષણ્મુખં સૂર્યસંનિભમ્ મુષ્ણન્તમિવ ચક્ષુંષિ તેજસા સ્વેન દેવતાઃ

કૌતુકાભિવૃતાઃ સર્વે એવમૂચુઃ સુરોત્તમાઃ ।
દેવકાર્યં ત્વયા દેવ કૃતં દેવ્યાગ્નિના તથા

તદુત્તષ્ઠ વ્રજામો ઽદ્ય તીર્થમૌજસમવ્યયમ્ ।
કુરુક્ષેત્રે સરસ્વત્યામભિષ્ઞ્ચામ ષણ્મુખમ્

સેનાયાઃ પતિરસ્ત્વેષ દેવગન્ધર્વકિંનરાઃ ।
મહિષં ઘાતયત્વેષ તારકં ચ સુદારુણમ્

બાઢમિત્યબ્રવીચ્છર્વઃ સમુત્તસ્થુઃ સુરાસ્તતઃ ।
કુમારસહિતા જગ્મુઃ કુરુક્ષેત્રં મહાફલમ્

તત્રૈવ દેવતાઃ સેન્દ્રા રુદ્રબ્રહ્મજનાર્દનાઃ ।
યત્નમસ્યાભિષેકાર્તં ચક્રુર્મુનિગણૈઃ સહ

તતો ઽમ્બુના સપ્તસમુદ્રવાહિનીનદીજલેનાપિ મહાફલેન ।
વરૌષધીભિશ્ચ સહસ્રમૂર્ત્તિભિસ્તદાભ્યષિઞ્ચન્ ગુમચ્યુતાદ્યાઃ

અભિષિઞ્ચતિ સેનાન્યાં કુમારે દિવ્યરૂપિણિ ।
જગુર્ગન્ધર્વપતયો નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ

અભિષિક્તં કુમારં ચ ગિરિપુત્રી નિરીક્ષ્ય હિ ।
સ્નેહાદુત્સઙ્ગગં સ્કન્દં મૂર્ધ્ન્યજિઘ્રન્મુર્હુર્મુહુઃ

જિઘ્રતી કાર્ત્તિકેયસ્ય અભિષેકાર્દ્રમાનનમ્ ।
ભાત્યદ્રિજા યથેન્દ્રસ્ય દેવમાતાદિતિઃ પુરા

તદાભિષિક્તં તનયં દૃષ્ટ્વા શર્વો મુદં યયૌ ।
પાવકઃ કૃત્તિકાશ્ચૈવ કુટિલા ચ યશસ્વિની

તતો ઽભિષિક્તાસ્ય હરઃ સેનાપત્યે ગુહસ્ય તુ ।
પ્રમથાંશ્ચતુરઃ પ્રદાચ્છક્રતુલ્યપરાક્રમાન્

ઘણ્ટાકર્ણ લોહિતાક્ષં નન્દિસેનં ચ દારુણમ્ ।
ચતુર્થં બલિનાં મુખ્યં ખ્યાતં કુમુદમાલિનમ્

હરદત્તાન્ ગણાન્ દૃષ્ટ્વા દેવાઃ સ્કન્દસ્ય નારદ ।
પ્રદદુઃ પ્રમથાન્ સ્વાન્ સ્વાન્ સર્વે બ્રહ્મપુરોગમાઃ

સ્થાણું બ્રહ્મ ગણં પ્રાદાદ્ વિષ્ણુઃ પ્રાદાદ્ ગણત્રયમ્ ।
સંક્રમં વિક્રમં ચૈવ તૃતીયં ચ પરાક્રમમ્

ઉત્કેસં પઙ્કજં શક્રો રવિર્દણ્ડકપિઙ્ગલૌ ।
ચન્દ્રો મણિં વસુમણિમશ્વિનૌ વત્સનન્દિનૌ

જ્યોતિર્હુતાશનઃ પ્રાદાજ્જવલજ્જિહ્વં તથાપરમ્ ।
કુન્દં મુકુન્દં કુસુમં ત્રીન્ ધાતાનુચરાન્ દદૌ

ચક્રાનુચક્રૌ ત્વષ્ટાં ચ વેધાતિસ્થિરસુસ્થિરૌ ।
પાણિત્યજં કાલકઞ્ચ પ્રાદાત્ પૂષા મહાબલૌ

સ્વર્ણમાલં ઘનાહ્વં ચ હિમવાન્ પ્રમથોત્તમૌ ।
પ્રાદાદેવોચ્છ્રિતો વિન્ધ્યસ્ત્વતિશૃઙ્ગં ચ પાર્ષદમ્

સુવર્ચસં ચ વરુણઃ પ્રદદૌ ચાતિવર્ચસમ્ ।
સંગ્રહં વિગ્રહં ચાબ્ધિર્નાગા જયમહાજયૌ

ઉન્માદં શુઙ્કુર્ણ ચ પુષ્પદન્તં તથામ્બિકા ।
ઘસં ચાતિઘસં વાયુઃ પ્રાદાદનુચરાવુભૌ

પરિઘં ચટકં ભીમં દહતિદહનૌ તથા ।
પ્રદદાવંશુમાન્ પઞ્ચ પ્રમથાન્ ષણ્મુખાય હિ

યમઃ પ્રમાથમુન્માથં કાલસેનં મહામુખમ્ ।
તાલપત્રં નાડિજઙ્ઘં ષડેવાનુચરાન્ દદૌ

સુપ્રભં ચ સુકર્માણં દદૌ ધાતા ગણેશ્વરૌ ।
સુવ્રતં સત્યસન્ધં ચ મિત્રઃ પ્રદાદ દ્વિજોત્તમ

અનન્તઃ શઙ્કુપીઠશ્ચ નિકુમ્ભઃ કુમુદો ઽમ્બુજઃ ।
એકાક્ષઃ કુનટી ચક્ષુઃ કિરીટી કલશોદરઃ

સૂચીવક્ત્રઃ કોકનદઃ પ્રહાસઃ પ્રિયકો ઽચ્યુતઃ ।
ગણાઃ પઞ્ચદશૈતે હિ યક્ષૈર્દત્તા ગુહસ્ય તુ

કાલિન્દ્યાઃ કાલકન્દશ્ચ નર્મદાયા રણોત્કટઃ ।
ગોદાવર્યાઃ સિદ્ધયાત્રસ્તમસાયાદ્રિકમ્પકઃ ।
31.75 સહસ્રબાહુઃ સીતાયા વઞ્જૂલાયાઃ સિતોદરઃ ।
મન્દાકિન્યાસ્તથા નન્દો વિપાશાયાઃ પ્રિયઙ્કરઃ

ઐરાવત્યાશ્ચતુર્દ્દષ્ટ્રઃ ષોડશાક્ષો વિતસ્તયા ।
માર્જારં સૌશિકી પ્રાદાત્ ક્રથક્રૌઞ્ચૌ ચ ગૌતમી

બાહુદા શતસીર્ષં ચ વાહા ગોનન્દનન્દિકૌ ।
ભીમં ભીમરથી પ્રાદાદ્ વેગારિં સરયૂર્દદૌ

અષ્ટબાહું દદૌ કાશી સુબાહુમપિ ગણ્ડકી ।
મહાનદી ચિત્રદેવં ચિત્રા ચિત્રરથં દદૌ

કુહૂઃ કુવલયં પ્રાદાન્મધુવર્ણં મધૂદકા ।
જમ્બૂકં ધૂતપાપા ચ વેણા શ્વેતાનનં દદૌ

શ્રુતવર્મ ચ પર્માસા રેવા સાગરવેગિનમ્ ।
પ્રભાવાર્થં સહં પ્રાદાત્ કાઞ્ચના કનકેક્ષણમ્

ગૃધ્રપત્રં ચ વિમલા ચારુવક્ત્રં મનોહરા ।
ધૂતપાપા મહારાવં કર્ણા વિદ્રુમસંનિભમ્

સુપ્રસાદં સુવેણુશ્ચ જિષ્ણુમેઘવતી દદૌ ।
યજ્ઞબાહું વિશાલા ચ સરસ્વત્યો દદુર્ગણાન્

કુટિલા તનયસ્યાદાદ દશ શક્રબલાન્ ગણાન્ ।
કરાલં સિતકેશં ચ કૃષ્ણકેશં જટાધરમ્

મેઘનાદં ચતુર્દ્દષ્ટ્રં વિદ્યુજિહ્વં દશાનનમ્ ।
સોમાપ્યયનમેવોગ્રં દેવયાજિનમેવ ચ

હંસાસ્યં કુણ્ડજઠરં બહુગ્રીવં હયાનનમ્ ।
કૂર્મગ્રીવં ચ પઞ્ચૈતાન્ દદુઃ પુત્રાય કૃત્તિકાઃ

સ્થાણુજઙ્ઘં કુમ્ભવક્ત્રં લોહજઙ્ઘં મહાનનમ્ ।
પિણ્ડાકારં ચ પઞચૈતાન્ દદુઃ સ્કન્દાયટ ચર્ષયઃ

નાગજિહ્વં ચન્દ્રભાસં પાણિકૂર્મં શશીક્ષકમ્ ।
ચાષવક્ત્રં ચ જમ્બૂકં દદૌ તીર્થઃ પૃથૂદકઃ

ચક્રતીર્થં સુચજક્રાક્ષં મકરાશ્રં ગયાશિરઃ ।
ગણં પઞ્ચશિખં નામ દદૌ કનખલઃ સ્વકમ્

બન્ધુદત્તં વાજિશિરો બાહુશાલં ચ પુષ્કરમ્ ।
સર્વૌઞ્જસં માહિષકં માનસઃ પિઙ્ગલં યથા

રુદ્રમૌશનસઃ પ્રાદાત્ તતો ઽન્યે માતરો દદુઃ ।
વસુદામાં સોમતીર્થઃ પ્રભાસો નન્દિનીમપિ

ઇન્દ્રતીર્થં વિશોકાં ચ ઉદપાનો ઘનસ્વનામ્ ।
સપ્તસારસ્વતઃ પ્રાદાન્માતરશ્ચતુરોદ્ભુતાઃ

ગીતપ્રિયાં માધવીં ચ તીર્થનેમિં સ્મિતાનનામ્ ।
એકચૂડાં નાગતીર્થઃ કુરુક્ષેત્રં પલાસદામ્

બ્રહ્મયોનિશ્ચણ્ડશિલાં ભદ્રકાલીં ત્રિવિષ્ટપઃ ।
ચૌણ્ડીં ભૈણ્ડીં યોગભૈણ્ડીં પ્રાદાચ્ચરણપાવનઃ

સોપાનીયાં મહી પ્રાદાચ્છાલિકાં માનસો હ્રદઃ ।
શકઘણ્ટાં શતાનન્દાં તથોલૂખલમેખલામ્

પદ્માવતી માધવીં ચ દદૌ બદરિકાશ્રમઃ ।
સુષમામૈકચૂડાં ચ દેવીં ધમધમાં તથા

ઉત્ક્રાથનીં વેદમિત્રાં કેદારો માતરો દદૌ ।
સુનક્ષત્રાં કદ્રુલાં ચ સુપ્રભાતાં મુઙ્ગલામ્

દેવમિત્રાં ચિત્રસેનાં દદૌ રુદ્રમહાલયઃ ।
કોટરામૂર્ધ્વણીં ચ શ્રીમતીં બહુપુત્રિકામ્

પલિતાં કમલાક્ષીં ચ પ્રયાગો માતરો દદૌ ।
સૂપલાં મધુકુમ્ભાં ચ ખ્યાતિં દહદહાં પરામ્

પ્રાદાત્ ખટકટાં ચાન્યાં સર્વપાપવિમોચનઃ ।
સંતાનિકાં વિકલિકાં ક્રમશ્ચત્વરવાસિનીમ્

જલેશ્વરીં કુક્કુટિકાં સુદામાં લોહમેખલામ્ ।
વપુષ્મત્યુત્મુકાક્ષી ચ કોકનામા મહાશની ।
રૌદ્રા કર્કટિકા તુણ્ડા શ્વેતતીર્થો દદૌ ત્વિમાઃ

એતાનિ ભૂતાનિ ગણાંશ્ચ માતરો દૃષ્ટ્વા મહાત્મા વિનતાતનૂજઃ ।
દદૌ મયૂરં સ્વસુતં મહાજવં તથારુણસ્તામ્રચૂડં ચ પુત્રમ્

શક્તિ હુતાશો ઽદ્રિસુતા ચ વસ્ત્રં દણ્ડં ગુરુઃ સા કુટિલા કમણ્ડલુમ્ ।
માલાં હરિઃ શૂલધરઃ પતાકાં કણ્ઠે ચ હારં મઘવાનુરસ્તઃ

ગણૈર્વૃતો માતૃબિરન્વયાતો મયૂરસંસ્થો વરશક્તિપાણિઃ ।
સૈન્યાધિપત્યે સ કૃતો ભવેન રરાજ સૂર્યેવ મહાવપુષ્માન્